به گزارش خبرگزاری تسنیم از مشهد،سیدرضا صداقت حسینی، کارشناس ارزشیابی نسخ خطی مدیریت مخطوطات آستان قدس رضوی،ظهر امروز در آیین رونمایی از نسخه خطی تاریخ بیهقی اظهارکرد: کتابخانه آستان قدس رضوی گنجینه‌ای ارزشمند از میراث مکتوب ایران است که آثار متعددی از دانشمندان، فیلسوفان، ادیبان و شاعران در آن نگهداری می‌شود.

وی افزود: نسخه‌های خطی این مجموعه به زبان‌های فارسی، عربی، ترکی، اردو و سانسکریت و در موضوعات متنوعی همچون علوم دینی، ادبیات، تاریخ و جغرافیا گردآوری شده‌اند. تاکنون 32 جلد فهرست موضوعی و 15 جلد فهرست نسخه‌های خطی اهدایی رهبر شهید نیز برای معرفی این آثار منتشر شده است.

صداقت حسینی با اشاره به جایگاه ابوالفضل محمد بن حسین بیهقی در تاریخ و ادبیات ایران بیان کرد: بیهقی از تاریخ‌نگاران و نویسندگان برجسته قرن چهارم و پنجم هجری قمری بود که در سال 370 هجری قمری در منطقه بیهق، در محدوده سبزوار امروزی، متولد شد و پس از ورود به دستگاه غزنویان، در دیوان رسالت و زیر نظر ابونصر مشکان فعالیت کرد.

وی ادامه داد: تاریخ بیهقی مهم‌ترین اثر شناخته‌شده این نویسنده است که به زبان فارسی نگاشته شده و رویدادهای دوران غزنویان، به‌ویژه حکومت سلطان مسعود غزنوی، را روایت می‌کند. این کتاب از منابع مهم شناخت تاریخ سیاسی و اجتماعی آن دوره به شمار می‌رود و در برخی منابع با عنوان تاریخ مسعودی نیز شناخته می‌شود.

کارشناس ارزشیابی نسخ خطی مدیریت مخطوطات آستان قدس رضوی با اشاره به وضعیت نسخه‌های خطی این اثر گفت: بر اساس بررسی‌های انجام‌شده، 55 نسخه خطی از تاریخ بیهقی در کتابخانه‌های ایران و خارج از کشور شناسایی شده که سه نسخه از آن‌ها در کتابخانه آستان قدس رضوی نگهداری می‌شود.

صداقت حسینی افزود: یکی از نکات مهم در بررسی نسخه‌های تاریخ بیهقی، فاصله زمانی قابل توجه میان تألیف کتاب در قرن پنجم هجری و نسخه‌های باقی‌مانده است؛ به‌گونه‌ای که قدیمی‌ترین نسخه شناسایی‌شده در بررسی‌های انجام‌شده به قرن دهم هجری قمری تعلق دارد. در مقابل، نسخه‌های مربوط به قرن‌های دوازدهم و سیزدهم هجری از این اثر بیشتر دیده می‌شوند.

وی با معرفی نسخه رونمایی‌شده اظهار داشت: یکی از نسخه‌های تاریخ بیهقی موجود در کتابخانه آستان قدس رضوی از سوی رهبر شهید در سال 1386 به این مجموعه اهدا شده است. تنوع نسخه‌های اهدایی ایشان، از جمله دیوان حافظ و آثار تاریخی و ادبی، نشان‌دهنده توجه به حوزه‌های مختلف علمی و فرهنگی است.

کارشناس ارزشیابی نسخ خطی مدیریت مخطوطات آستان قدس رضوی همچنین به یادداشت موجود در برگ نخست این نسخه اشاره کرد و گفت: یادداشتی از محمدعلی ناصح، ادیب و شاعر معاصر، در این نسخه وجود دارد که بر اساس آن، وی کتاب را در سال 1345 به مبلغ 30 قران خریداری کرده است. چنین یادداشت‌هایی در شناسایی پیشینه مالکیت و مسیر انتقال نسخه‌های خطی اهمیت دارند.

صداقت حسینی با بیان اینکه تاریخ بیهقی بارها از سوی پژوهشگران تصحیح و منتشر شده است، خاطرنشان کرد: یکی از چاپ‌های قدیمی این اثر در سال 1862 میلادی در کلکته منتشر شد و پس از آن نیز پژوهشگران متعددی به بررسی و تصحیح آن پرداختند.

وی تأکید کرد: نگهداری و معرفی نسخه‌های خطی ارزشمند در کتابخانه آستان قدس رضوی، زمینه حفظ میراث تاریخی و ادبی کشور و بهره‌مندی پژوهشگران و نسل‌های آینده از این آثار را فراهم می‌کند.

خردگرایی و استقلال فکری؛ شاخصه‌های برجسته تاریخ بیهقی

مصطفی فرزانه، کارشناس جذب و اهدای مدیریت مخطوطات آستان قدس رضوی، نیز، با اشاره به ویژگی‌های تاریخ‌نگاری ابوالفضل بیهقی اظهار کرد: برای شناخت جایگاه این اثر باید تاریخ‌نگاری پیش از بیهقی، شرایط عصر زرین فرهنگ ایرانی و وضعیت تاریخ‌نگاری در دوره‌های پس از او را بررسی کرد؛ زیرا این مقایسه نشان می‌دهد چرا تاریخ بیهقی همچنان اثری ارزشمند است و چه تفاوت‌هایی با بسیاری از آثار تاریخی دوره‌های دیگر دارد.

وی با بیان اینکه بیهقی به‌عنوان دبیر غزنویان انتظار می‌رفت تاریخ پادشاهان و اقدامات آنان را ثبت کند، افزود: او از چارچوب تاریخ‌نگاری درباری فراتر رفت و در عین حضور در دستگاه قدرت، استقلال نسبی خود را حفظ کرد. تاریخ بیهقی تنها شرح وقایع سیاسی و زندگی پادشاهان نیست، بلکه تصویری از جامعه، زندگی مردم، مناسبات درباری و ویژگی‌های اخلاقی و اجتماعی آن دوره نیز ارائه می‌دهد. بیهقی غایت تاریخ‌نگاری را تنبه و عبرت‌آموزی می‌دانست و بر آگاهی ملی و توجه به مصالح جامعه تأکید داشت.

فرزانه با اشاره به تأکید بیهقی بر خرد به‌عنوان معیار سنجش اخبار و وقایع تصریح کرد: بیهقی برای اثبات اعتبار گزارش‌های خود به اسناد، شواهد و منابع قابل اعتماد تکیه می‌کرد و معتقد بود تاریخ‌نگار باید در نقل حوادث، امانت‌دار باشد. او در بیان روش خود می‌نویسد: «آنچه نویسم یا از معاینه من است یا از سماع درست از مردی ثقه.» این رویکرد نشان می‌دهد که بیهقی صرفاً ناقل اخبار نبود، بلکه در انتخاب و ارزیابی گزارش‌ها نیز معیار داشت و از تحریف، حذف بخش‌های ضروری و تغییر واقعیت‌ها پرهیز می‌کرد.

وی با اشاره به وضعیت تاریخ‌نگاری پیش از بیهقی بیان کرد: در سده‌های نخستین دوره اسلامی، نقل و روایت، علم حدیث و کلام تأثیر زیادی بر تاریخ‌نگاری داشتند. این جریان‌ها در جایگاه خود اهمیت داشتند، اما هنگامی که اخبار بدون نقد و بررسی در کنار یکدیگر قرار می‌گرفتند، زمینه شکل‌گیری گزارش‌های متناقض و مبهم فراهم می‌شد. از سوی دیگر، وابستگی بسیاری از تاریخ‌نگاران به دربارها و حاکمان نیز بر شیوه ثبت وقایع تأثیر می‌گذاشت.

کارشناس جذب و اهدای مدیریت مخطوطات آستان قدس رضوی ادامه داد: در عصر زرین فرهنگ ایرانی، پیوند سه جریان فکری، یعنی فلسفه و خرد یونانی، رویکرد عقلانی به دیانت و تقویت آگاهی ملی و توجه به مصالح ملی، زمینه رشد اندیشمندانی همچون ابوریحان بیرونی، فردوسی و بیهقی را فراهم کرد. بیهقی نیز با وجود استفاده از اصطلاحات و شیوه‌های مرتبط با علم حدیث، در نقل اخبار متوقف نماند و گزارش‌ها را با معیار خرد می‌سنجید.

فرزانه، نثر پخته و توانایی ادبی را از دیگر ویژگی‌های تاریخ بیهقی دانست و گفت: نثر او از نمونه‌های برجسته سبک خراسانی است و از انسجام و نظم منطقی برخوردار است. بیهقی با توصیف زنده حوادث و شخصیت‌ها، خواننده را به فضای رویدادها می‌برد و امکان درک ملموس‌تر وقایع را فراهم می‌کند. موسیقی کلام در نوشته‌های او نیز در خدمت اندیشه و انتقال معناست و همین ویژگی، تاریخ بیهقی را از متنی صرفاً گزارشی و خشک متمایز می‌کند.

وی با اشاره به استقلال فکری بیهقی در برابر قدرت سیاسی اظهار کرد: بیهقی در محیطی فعالیت می‌کرد که دسیسه‌چینی، حسادت و رقابت‌های درباری در آن رواج داشت، اما در روایت خود از لغزش‌ها و خودکامگی‌های سلطان مسعود غزنوی نیز غافل نمی‌شود. او انتقادهایش را با زبانی سنجیده و همراه با رعایت ادب مطرح می‌کند و حتی هنگام روایت رفتار شخصیت‌هایی که به دیگران آسیب رسانده‌اند، از عیب‌جویی مستقیم و کنار گذاشتن عفت قلم پرهیز دارد.

کارشناس جذب و اهدای مدیریت مخطوطات آستان قدس رضوی، عبرت‌آموزی را یکی دیگر از ویژگی‌های مهم تاریخ بیهقی برشمرد و افزود: عبرت‌آموزی در آثار او صرفاً به ارائه پندهای اخلاقی محدود نمی‌شود، بلکه بر تحلیل رویدادها، بررسی اوضاع اجتماعی و شناخت ویژگی‌های شخصیتی افراد استوار است.

فرزانه خاطرنشان کرد: بیهقی در انتخاب حوادث نیز به دنبال نکته‌هایی است که بتوانند برای حکومت و جامعه آموزنده باشند. تحلیل او از پایان دوره غزنویان و توجه به تظاهر، چاپلوسی و ویژگی‌های اخلاقی درباریان، نمونه‌ای از تلاش وی برای توضیح عوامل مؤثر در انحطاط حکومت‌هاست.

انتهای پیام/282