به گزارش خبرنگار حوزه و روحانیت خبرگزاری تسنیم، حجت‌الاسلام‌ دکتر علی‌اکبر عالمیان، مدیر گروه تاریخ و سیره پژوهشکده حج و زیارت، در ویژه برنامه «حسینیه مقاومت» که به مناسبت ایام فاطمیه که در مرکز مطالعات راهبردی خبرگزاری تسنیم در قم برگزار شد، با تأکید بر ضرورت بررسی ابعاد تمدنی شخصیت حضرت فاطمه زهرا(سلام‌الله‌علیها)، اظهار کرد: نقش تمدنی حضرت زهرا(س) از موضوعاتی است که کمتر به آن پرداخته شده و ظرفیت گسترده‌ای برای پژوهش دارد؛ ازاین‌رو، پژوهشگران، سخنوران، عالمان و دانشمندان باید با رویکردی علمی به بررسی ابعاد مختلف این موضوع بپردازند.

تمدن در نگاه اسلامی؛ حرکت جامعه به سوی قرب الهی

وی در تبیین مفهوم تمدن گفت: تمدن مجموعه اندوخته‌های مادی و معنوی یک جامعه است که بر اساس آموزه‌های الهی و با هدف پیشرفت، پیشبرد جامعه و رساندن آن به تعالی شکل می‌گیرد.

عضو هیأت علمی جامعه المصطفی ادامه داد: در معنای اسلامی، دینی و شیعی تمدن، معتقدیم هر آنچه انسان را به قرب الهی برساند، پیشرفت واقعی انسان و جامعه به شمار می‌رود. حضرات معصومان(ع)، به‌ویژه حضرت زهرای مرضیه(س)، تمام تلاش خود را برای پیشرفت جامعه بشری و حرکت دادن آن به سوی تعالی، یعنی رسیدن به قرب الهی، به کار گرفتند و از این رهگذر، جامعه را هدایت کردند. این معنا، یکی از ابعاد تمدن در سیره معصومان(ع) است.

سه محور نقش تمدنی حضرت زهرا(س)؛ از کوثر بودن تا تحقق الگوی اسوه

عالمیان با اشاره به سه محور اصلی بحث خود درباره نقش تمدنی حضرت زهرا(س) اظهار کرد: برای تبیین این نقش، باید به سه مسئله توجه کنیم؛ نخست، بن‌مایه نقش تمدنی آن حضرت چیست؛ دوم، این بن‌مایه در چه موضوعی تبلور پیدا می‌کند؛ و سوم، تحقق آن چگونه امکان‌پذیر می‌شود. بنابراین، بحث را در سه محور بن‌مایه، تبلور و تحقق دنبال می‌کنم.

وی در تشریح محور نخست گفت: عینی‌ترین مفهومی که می‌توان برای تبیین بن‌مایه نقش تمدنی حضرت زهرا(س) به آن اشاره کرد، مسئله «کوثر» بودن ایشان است؛ موضوعی که یکی از سوره‌های مبارکه قرآن کریم نیز به آن پرداخته است. خداوند متعال به پیامبر اکرم(ص) و در واقع به جامعه بشری، کوثر و خیر کثیر عطا فرموده است.

عضو شورای علمی گروه تاریخ مرکز فقهی ائمه اطهار افزود: اینکه کوثر به چه معناست، چه مفهومی دارد و مؤلفه‌های عینی آن که موجب ظهور و بروز این خیر کثیر می‌شوند، چیست، مباحثی است که می‌توان ساعت‌ها درباره آن سخن گفت.

وی با بیان اینکه حضرت زهرا(س) مصداق خیر کثیر و کوثر هستند، خاطرنشان کرد: در بحث تبلور نقش تمدنی حضرت زهرا(س)، ایشان خیر کثیرند و همین مسئله، بیانگر تبلور نقش تمدنی آن حضرت است. کوثر به معنای کسی است که به جامعه خیر می‌رساند؛ خیری که صرفاً به بخشش‌ها و نیکی‌های فردی محدود نیست، بلکه شامل هر آن چیزی می‌شود که جامعه را به حرکت درمی‌آورد، موتور پیشرفت آن را فعال می‌کند و آن را به سوی قرب الهی پیش می‌برد. خیر کثیر بودن حضرت زهرا(س)، بن‌مایه و تبلور نقش تمدنی ایشان را نشان می‌دهد.

نسل پاک حضرت زهرا(س) و شکل‌گیری دولت‌های شیعی در تاریخ

مدیر گروه تاریخ و سیره پژوهشکده حج و زیارت با اشاره به یکی از جلوه‌های خیر کثیر بودن حضرت زهرا(س) اظهار کرد: این مسئله از جهت نسل و ذریه آن حضرت نیز قابل بررسی است. نسل پاکی که از ایشان باقی مانده، در طول تاریخ منشأ خیر و برکت برای جامعه بوده است.

وی افزود: اگر به قرن‌های چهارم و پنجم هجری که برخی از پژوهشگران آن‌ها را اوج تمدن اسلامی در قرون گذشته می‌دانند توجه کنیم، یکی از عوامل مهمی که در این زمینه قابل بررسی است، شکل‌گیری جریان سادات و دولت‌های شیعی در طول تاریخ است. دولت‌هایی همچون دولت ادریسیان و دولت فاطمیان در این دوره‌ها شکل گرفتند و حضور آن‌ها نشان می‌دهد که فرزندان حضرت زهرا(س) چگونه در تحولات تاریخی و اجتماعی جوامع اسلامی نقش‌آفرین بوده‌اند.

عالمیان ادامه داد: یکی از جلوه‌های خیر کثیر بودن حضرت زهرا(س)، نسل و ذریه ایشان و آثار و برکاتی است که در طول تاریخ برای جامعه به همراه داشته‌اند. نقش دولت‌های شیعی و حضور شیعیان در تاریخ نیز از جمله موضوعاتی است که در بررسی این مسئله باید به آن توجه کرد.

وی با اشاره به دیگر ابعاد خیر کثیر بودن حضرت زهرا(س) گفت: بخش دیگری از این خیر کثیر، به برکات و نیکی‌هایی مربوط می‌شود که آن حضرت در جامعه گسترش دادند و آثار آن به محبان ایشان نیز می‌رسد؛ چنان‌که محبت حضرت فاطمه زهرا(س) در روایات، مایه نجات انسان در قیامت معرفی شده است.

محبت حضرت زهرا(س)؛ خیری که در مراحل مختلف قیامت نجات‌بخش است

عضو هیأت علمی جامعه‌ المصطفی در ادامه به روایتی از پیامبر اکرم(ص) اشاره کرد و گفت: پیامبر مکرم اسلام(ص) در جمله‌ای خطاب به سلمان می‌فرمایند: «ای سلمان! هر کس دخترم فاطمه(س) را دوست داشته باشد، در بهشت است و هر کس با او دشمنی کند، در جهنم خواهد بود.»

وی افزود: پیامبر اکرم(ص) در ادامه این روایت می‌فرمایند: «ای سلمان! محبت فاطمه(س) در صد جایگاه سودمند است» که از جمله آن‌ها هنگام مرگ، در قبر، هنگام سنجش اعمال، در محشر، بر صراط و در زمان حسابرسی است.

عالمیان خاطرنشان کرد: این موارد، جلوه‌هایی از خیرات و برکاتی است که تبلور نقش تمدنی حضرت زهرا(س) را نشان می‌دهد؛ نقشی که در معنای پیشرفت جامعه و حرکت دادن انسان‌ها به سوی قرب الهی قابل تبیین است.

اسوه بودن؛ تبلور اصلی نقش تمدنی حضرت زهرا(س)

عضو شورای علمی گروه تاریخ مرکز فقهی ائمه اطهار در تشریح محور دوم بحث خود اظهار کرد: محور نخست، بن‌مایه نقش تمدنی حضرت زهرا(س)، یعنی کوثر بودن و خیر کثیر بودن ایشان بود. محور دوم، تبلور این بن‌مایه است که آن را در اسوه بودن حضرت زهرای مرضیه(س) مشاهده می‌کنیم.

وی افزود: حضرت زهرا(س) اسوه هستند و اسوه بودن ایشان تمدن‌ساز است و انسان را به قرب درگاه حضرت حق جل‌جلاله می‌رساند. بنابراین، اسوه بودن آن حضرت، تبلور همان بن‌مایه‌ای است که پیش‌تر به آن اشاره شد.

عالمیان با تأکید بر گستره الگو بودن حضرت زهرا(س) تصریح کرد: اگر بخواهیم نشانه‌های نقش تمدنی حضرت زهرا(س) را در جامعه معرفی کنیم، باید بگوییم آن بانوی گران‌قدر و بزرگوار، اسوه جامعه بشری هستند؛ نه فقط اسوه شیعیان و مسلمانان، بلکه الگویی برای جامعه بشری.

وی در ادامه به روایتی از حضرت حجت‌بن‌الحسن(عج) اشاره کرد و گفت: در سخنی منسوب به حضرت مهدی موعود(عج)، حضرت زهرا(س) به‌عنوان الگوی نیکو معرفی شده‌اند؛ یعنی آن حضرت برای امام دوازدهم(عج)، صاحب عصر و زمان، اسوه حسنه هستند. هنگامی که حضرت زهرا(س) برای امام زمان(عج) الگو باشند، به طریق اولی، شخصیت ایشان می‌تواند الگویی برای جامعه بشری باشد. این مسئله، تبلور نقش تمدنی آن حضرت را نشان می‌دهد.

تحقق نقش تمدنی حضرت زهرا(س) در سیره ایشان

استاد حوزه علمیه قم در تبیین محور سوم بحث خود گفت: تبلور نقش تمدنی حضرت زهرا(س) باید در عرصه عمل تحقق پیدا کند. در واقع، محور سوم بحث ما، تحقق نقش تمدنی آن حضرت است؛ یعنی باید بررسی کنیم اسوه بودن حضرت زهرا(س) در کجا و چگونه محقق می‌شود.

وی افزود: بن‌مایه‌ای به نام کوثر بودن داریم که در اسوه بودن حضرت زهرا(س) تبلور پیدا می‌کند و این اسوه بودن نیز در سیره مبارک آن حضرت تجلی می‌یابد. بنابراین، محور سوم نقش تمدنی حضرت زهرای مرضیه(س)، به اسوه بودن ایشان و تحقق این الگو در سیره عملی آن حضرت بازمی‌گردد.

عالمیان با اشاره به ظرفیت پژوهشی این موضوع اظهار کرد: بحث اسوه بودن حضرت زهرا(س) و تحقق آن را می‌توان در چند مؤلفه و محور بررسی کرد.

رفتار سیاسی حضرت زهرا(س)؛ الگویی برای کنشگری اجتماعی

مدیر گروه تاریخ و سیره پژوهشکده حج و زیارت با اشاره به نخستین محور تحقق اسوه بودن حضرت زهرا(س) اظهار کرد: یکی از عرصه‌هایی که باید در بررسی نقش تمدنی آن حضرت به آن توجه کرد، رفتار ایشان است. در این زمینه، باید دلالت‌های تمدنی رفتارهای حضرت زهرا(س) را بررسی کنیم که یکی از مهم‌ترین آن‌ها، حضور و کنشگری سیاسی ایشان است.

وی افزود: آن حضرت هم در دوران حیات پیامبر اکرم(ص) و هم به‌ویژه پس از رحلت ایشان، کنشگر سیاسی بودند. دوران پس از رحلت پیامبر(ص)، دوره‌ای بسیار دشوار و پر فراز و نشیب در تاریخ اسلام و به‌خصوص تاریخ شیعیان بود.

عالمیان ادامه داد: دوره حیات حضرت زهرا(س) پس از رحلت پیامبر اکرم(ص)، با وجود کوتاه بودن، بسیار مهم است. در منابع تاریخی، این دوره از 75 روز تا 95 روز و بنا بر برخی نقل‌ها، اندکی بیشتر ذکر شده است. با وجود کوتاهی این دوره، کنشگری حضرت زهرای مرضیه(س) به‌عنوان یک الگو و نقش آن در هدایت جامعه به سوی پیشرفت و قرب الهی، اهمیت فراوانی دارد.

وی با اشاره به نمونه‌هایی از حضور سیاسی و اجتماعی حضرت زهرا(س) در دوران حیات پیامبر اکرم(ص) گفت: یکی از جلوه‌های این حضور، مشارکت آن حضرت در برخی جنگ‌ها و کمک‌رسانی به مجروحان و مسلمانان بود. حضرت زهرا(س) در جنگ احد حضور ویژه‌ای داشتند و به پیامبر اکرم(ص) کمک کردند؛ به‌گونه‌ای که پس از مجروح شدن رسول خدا(ص)، زخم‌های ایشان را التیام بخشیدند و از آن حضرت پرستاری کردند.

نقش حضرت زهرا(س) در پشتیبانی از مسلمانان در جنگ احزاب

پژوهشگر حوزوی در ادامه با اشاره به جنگ احزاب یا خندق اظهار کرد: مسلمانان در جنگ احزاب دوره‌ای بسیار دشواری را پشت سر گذاشتند. در این جنگ، گروه‌های مختلفی از دشمنان، مدینه را محاصره کرده بودند و راه‌های عبور و مرور مسلمانان را بسته بودند.

وی افزود: مسلمانان در این دوره دشوار، با تبعیت از پیامبر اکرم(ص) و رهبر خود، مقاومت جانانه‌ای از خود نشان دادند. شیرمردانی همچون امیرالمؤمنین علی(ع) در میدان حضور داشتند و در کنار آنان، پشتیبانی نیروهای پشت جبهه نیز اهمیت داشت؛ از جمله نقش حضرت زهرای مرضیه(س) و افرادی مانند زید بن حارثه که از نگهبانان شهر بودند.

عالمیان ادامه داد: مسلمانان با این مقاومت و همراهی، دوره‌ای سخت و پرمحنت را با سلامت پشت سر گذاشتند و در این عرصه به پیروزی رسیدند. حضرت زهرا(س) نیز در این میدان نقش داشتند و برای پیامبر اکرم(ص) و برخی از مسلمانان آذوقه و غذا می‌بردند. این اقدامات، بخشی از نقش مهم آن حضرت در پشتیبانی از جامعه اسلامی بود.

ارتباط عمیق حضرت زهرا(س) با خداوند؛ جلوه‌ای از سیره فردی

عضو هیأت علمی جامعه‌ المصطفی در ادامه، با اشاره به دیگر ابعاد سیره رفتاری حضرت زهرا(س) اظهار کرد: در بررسی اسوه رفتاری آن حضرت، نباید تنها به رفتار سیاسی ایشان بسنده کرد، بلکه رفتار فردی و روابط شخصی حضرت زهرا(س) نیز اهمیت فراوانی دارد. یکی از مهم‌ترین این ابعاد، ارتباط ایشان با خداوند متعال است؛ ارتباطی که نمونه‌ای درخشان در تاریخ اسلام و به‌ویژه در تاریخ زنان و بانوان به شمار می‌رود.

وی با اشاره به روایتی درباره توجه ویژه حضرت زهرا(س) به خداوند متعال گفت: نقل شده است که پیامبر مکرم اسلام(ص) به حضرت زهرا(س) فرمودند: «ای زهرا! اکنون جبرئیل نزد من است؛ اگر حاجتی داری، بخواه تا حاجتت را برآورده کند.»

عالمیان افزود: حضرت زهرا(س) در پاسخ فرمودند: «ای پدر جان! لذتی که از خدمت حضرت حق می‌برم، مرا از هرگونه خواهش و درخواستی بازداشته است. حاجتی جز این ندارم که پیوسته نظاره‌گر جمال و جلال زیبای خداوند متعال باشم.»

وی تصریح کرد: این روایت، نمونه‌ای از ارتباط فردی حضرت زهرای مرضیه(س) با خداوند متعال است و نشان می‌دهد که چگونه می‌توان در مسیر تعالی و قرب الهی حرکت کرد. این نمونه‌ها، جلوه‌های عینی اسوه بودن حضرت زهرا(س) هستند که با هدف پیشرفت انسان و رساندن او به قرب الهی قابل بررسی‌اند.

عبادت حضرت زهرا(س)؛ الگویی از بندگی و معنویت

استاد حوزه و دانشگاه در ادامه به روایتی از امام حسن مجتبی(ع) درباره عبادت مادر بزرگوارشان اشاره کرد و گفت: امام حسن(ع) نقل می‌کنند که در دنیا کسی عابدتر از مادرم، حضرت زهرا(س)، وجود نداشت. به گونه‌ای که آن‌قدر به عبادت می‌ایستادند که پاهای مبارکشان متورم می‌شد. این تعبیر، نشان‌دهنده جدیت و اهتمام ویژه آن حضرت به عبادت و بندگی خداوند متعال است.

نیکی به پدر؛ جلوه‌ای از احترام حضرت زهرا(س) به پیامبر اکرم(ص)

عالمیان با اشاره به یکی دیگر از ابعاد سیره فردی حضرت زهرا(س) اظهار کرد: یکی دیگر از موضوعاتی که در سیره آن حضرت نمود روشنی دارد، نیکی به والدین و احترام به پدر است. در این زمینه، نمونه‌ای تاریخی وجود دارد که به نزول آیه‌ای از قرآن کریم مربوط می‌شود.

وی افزود: هنگامی که آیه 63 سوره مبارکه نور نازل شد که می‌فرماید: «لَا تَجْعَلُوا دُعَاءَ الرَّسُولِ بَیْنَکُمْ کَدُعَاءِ بَعْضِکُمْ بَعْضًا»؛ یعنی پیامبر را در میان خود مانند یکدیگر صدا نزنید، حضرت زهرا(س) فرمودند که من نیز از این موضوع بیمناک شدم که پدر بزرگوارم، رسول گرامی اسلام(ص)، را با لفظ «پدر» خطاب کنم؛ ازاین‌رو، ایشان را «یا رسول‌الله» صدا می‌زدم.

عالمیان ادامه داد: پیامبر اکرم(ص) به حضرت زهرا(س) فرمودند که این آیه درباره شما و خانواده شما نازل نشده است. این نمونه، جلوه‌ای از سیره فردی حضرت زهرا(س) و توجه ایشان به رعایت احترام پیامبر اکرم(ص) است؛ موضوعی که در تبیین ابعاد اسوه بودن آن حضرت اهمیت دارد.

انفاق و کمک به نیازمندان؛ تجلی نقش اجتماعی حضرت زهرا(س)

عضو شورای علمی گروه تاریخ مرکز فقهی ائمه اطهار در ادامه، با اشاره به سیره اجتماعی حضرت زهرا(س) اظهار کرد: یکی دیگر از محورهای تحقق اسوه بودن آن حضرت، کمک به دیگران، انفاق و بخشش است. در زندگی درخشان حضرت زهرا(س)، نمونه‌های فراوانی وجود دارد که نشان می‌دهد ایشان در یاری رساندن به نیازمندان دریغ نمی‌کردند.

وی افزود: در یکی از این نمونه‌ها، سلمان به منزل حضرت زهرا(س) مراجعه می‌کند و برای فقیری که به پیامبر اکرم(ص) مراجعه کرده بود، درخواست کمک می‌کند. حضرت زهرا(س) در پاسخ می‌فرمایند که خودشان نیز در خانه غذایی برای خوردن ندارند؛ بااین‌حال، پیراهن خود را به سلمان می‌دهند و می‌فرمایند آن را نزد مغازه‌داری گرو بگذارد تا دست‌کم آن فقیر سیر شود.

عالمیان ادامه داد: این نمونه، نشان‌دهنده روحیه ایثار و توجه حضرت زهرا(س) به نیازمندان است؛ به‌گونه‌ای که حتی در شرایطی که خود ایشان نیز از امکانات کافی برخوردار نبودند، برای کمک به دیگری اقدام می‌کردند.

وی با اشاره به آیه 8 سوره انسان درباره اطعام نیازمندان گفت: آیه شریفه «وَیُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَىٰ حُبِّهِ مِسْکِینًا وَیَتِیمًا وَأَسِیرًا» نیز نشان‌دهنده مقام والای حضرت زهرا(س) در تحقق اسوه بودن در عرصه اجتماعی است؛ آیه‌ای که به اطعام مسکین، یتیم و اسیر اشاره دارد.

عضو هیأت علمی جامعه المصطفی خاطرنشان کرد: کمک به دیگران، تنها یکی از مؤلفه‌های سیره اجتماعی حضرت زهرا(س) است و در این زمینه، نمونه‌ها و مؤلفه‌های گوناگون دیگری نیز وجود دارد.

گفتنی است، فیلم کامل سخنان دکتر عالمیان به‌زودی در صفحه آپارات تسنیم حوزه منتشر می‌شود.

انتهای پیام/