به گزارش خبرگزاری تسنیم، ایران در دو قرن گذشته به‌جهت ضعف در قدرت مرکزی بارها با صورت‌های مختلفی از سلطه خارجی روبه‌رو شده است.گاه توپخانه روسیه در مرزهایش پیشروی می‌کرد و گاه انگلستان با امتیازهای اقتصادی و حملات در جنوب، به‌سراغ منابعش می‌رفت تا با نفوذ در ارکان سیاسی کشور اراده خود را بر مردم تحمیل کنند. با این حال، در کنار روایت شکست‌ها و قراردادهای تحمیلی، ما شاهد مقاومت عمومی با محوریت علما و همراهی مردم در تاریخ معاصر ایران هستیم. تجربه‌ای که از جنگ‌های ایران و روس تا نهضت تنباکو و مبارزه با سلطه انگلیس امتداد پیدا می‌کند و امروز نیز در تحلیل نسبت مردم، دین و استقلال ملی مورد توجه قرار گرفته است.

دکتر ابوطالبی، عضو هیئت علمی مؤسسه امام خمینی(ره)، در برنامه تلویزیونی «جریان» با بررسی زمینه‌های تاریخی نهضت تنباکو و قراردادهای گلستان و ترکمنچای، به تبیین نقش علما در بسیج اجتماعی و عوامل ناکامی برخی مقاومت‌ها پرداخت. وی در این گفت‌وگو، با رد قابل‌مقایسه‌بودن شرایط ایران امروز با دوران قاجارتأکید کرد که شکست‌های تاریخی تنها محصول ناتوانی نظامی نبودند، بلکه این موضوع به گسست میان مردم، علما و مسئولان سیاسی مرتبط است. موضوعی که شبیه به آن، در کتاب "کودتاهای ایران" اثر دکتر سهراب یزدانی می‌توان دید.

فتوای جهاد برای دفاع از سرزمین

ابوطالبی با اشاره به حملات روسیه تزاری به ایران و تهاجمات نظامی انگلیسی‌ها به مناطق جنوبی کشور گفت که در دوره قاجار، مقاومت در برابر استعمار تنها به توان نظامی حکومت محدود نماند. به گفته وی، هنگامی‌که در جنگ‌های اول و دوم ایران و روس، فتحعلی‌شاه و عباس‌میرزا توان ارتش را برای مقابله با دشمن کافی نمی‌دیدند، از علما درخواست صدور حکم جهاد کردند تا مردم نیز به میدان بیایند.

وی توضیح داد که عالمانی همچون کاشف‌الغطاء، میرزای قمی، نراقی و صاحب ریاض اصفهانی در این مسیر نقش داشتند و مردم با اتکا به احکام صادرشده وارد میدان شدند. در جنگ دوم نیز سیدمحمد مجاهد به صحنه نبرد آمد و عالمان دیگری همراهی کردند. ابوطالبی یادآور شد که جنگ نخست ایران و روس حدود 10 سال و جنگ دوم نزدیک به دو سال طول کشید؛ بنابراین، روایت این دوره نباید صرفاً بر قراردادهای پایانی متمرکز بماند و مقاومت‌های صورت‌گرفته در طول جنگ‌ها را نادیده بگیرد.

وی در ادامه، این الگو را محدود به جنگ‌های ایران و روس ندانست و به مقاومت مردم جنوب در برابر انگلیسی‌ها اشاره کرد. به گفته وی، رئیس‌علی دلواری از عالمان زمان خود استفتاء کرد و شخصیت‌هایی همچون مرحوم لاری، بلادی و اهرمی در این عرصه نقش داشتند. پیش از آن نیز باقرخان تنگستانی و مردم و عشایر جنوب با امکانات محدود در برابر نیروهای انگلیسی ایستادگی کرده بودند.

ابوطالبی با جمع‌بندی این تجربه‌ها گفت: در دو قرن گذشته، بارها علما حکمی صادر کردند و مردم با پیروی از آن، مقاومت عمومی اجتماعی شکل دادند. در این نگاه، دفاع از سرزمین و استقلال کشور دارای پیوندی میان باور دینی و حفاظت از جامعه اسلامی است.

«نفی سبیل»، قاعده مقابله با سلطه دشمن

این عضو هیئت علمی مؤسسه امام خمینی(ره) در ادامه، نهضت تنباکو را نمونه‌ای از انتقال مقاومت از میدان نظامی به عرصه اقتصادی دانست. وی توضیح داد که امتیاز انحصاری تنباکو به انگلیسی‌ها، به معنای واگذاری یکی از نبض‌های اقتصادی ایران به یک قدرت خارجی بود و همین مسئله زمینه اعتراض عمومی و صدور فتوای میرزای شیرازی را فراهم کرد.

ابوطالبی با اشاره به قاعده فقهی «نفی سبیل» گفت که سلطه خارجی صرفاً به اشغال نظامی محدود نمی‌شود و می‌تواند ابعاد اقتصادی و فرهنگی نیز داشته باشد. بر همین اساس، مقابله با سلطه اقتصادی نیز می‌تواند در چارچوب وظیفه دینی و دفاع از منافع جامعه قرار بگیرد. وی با استناد به آیه «وَلَنْ یَجْعَلَ اللَّهُ لِلْکَافِرِینَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ سَبِیلًا» توضیح داد که در این قاعده، جلوگیری از سلطه بیگانگان بر جامعه اسلامی اهمیت دارد؛ خواه این سلطه در عرصه نظامی و سرزمینی باشد، خواه در اقتصاد و فرهنگ.

به گفته وی، امتیاز تنباکو افزون بر زیان اقتصادی، زمینه نفوذ فرهنگی انگلیسی‌ها را نیز فراهم می‌کرد. ابوطالبی با اشاره به گزارش‌های تاریخی درباره ساخت دفاتر بزرگ شرکت در شهرهای ایران و حضور گسترده کارکنان انگلیسی، این روند را یادآور الگویی دانست که پیش‌تر در فعالیت کمپانی هند شرقی در هند دیده شده بود. شرکتی که فعالیت اقتصادی آن به سلطه سیاسی و استعماری انجامید.

وی همچنین به تفاوت ارزش اقتصادی امتیاز تنباکوی ایران با امتیاز مشابه در عثمانی اشاره کرد و گفت، بر اساس گزارشی که در روزنامه «اختر» منتشر شده بود، تنباکوی ایران در برابر 15 هزار لیره واگذار شد؛ در حالی‌که رقم امتیاز عثمانی به 700 هزار لیره می‌رسید. از این منظر، اعتراض به قرارداد افزون بر یک واکنش مذهبی، به نگرانی درباره منافع اقتصادی مردم و استقلال کشور نیز ارتباط داشت.

ابوطالبی، موفقیت نهضت تنباکو را در پیوند میان مرجعیت و جامعه ارزیابی کرد و گفت که پس از صدور حکم میرزای شیرازی، مردم برای نزدیک به دو ماه از مصرف تنباکو خودداری کردند. وی این همراهی را نشانه ظرفیت بسیج اجتماعی در جامعه ایران دانست. ظرفیتی که به باور وی، با اتکا به اعتماد و اعتقاد عمومی شکل می‌گیرد و می‌تواند در برابر فشارهای خارجی ایستادگی کند.

گسست، عامل برتری دشمن

ابوطالبی در بررسی قراردادهای گلستان و ترکمنچای تأکید کرد حضور مردم و صدور احکام جهاد باید در کنار همراهی حکومت مرکزی صورت می‌گرفت. به گفته وی، در جنگ‌های ایران و روس مردم و علما در میدان حضور داشتند و حتی بخش‌هایی از مناطق اشغال‌شده آزاد شد، اما ضعف پشتیبانی حکومت مرکزی، اختلاف‌ها و تصمیم‌های سیاسی در نهایت مسیر جنگ را تغییر داد.

وی با اشاره به وضعیت عباس‌میرزا گفت، وی در جریان جنگ از پشتیبانی مالی کافی برخوردار نبود و حکومت مرکزی نیز به‌درستی از نیروهای درگیر حمایت نمی‌کرد. ابوطالبی همچنین به نقش میرزا ابوالحسن‌خان ایلچی، وزیر خارجه وقت در روند مذاکرات و انعقاد قرارداد گلستان اشاره کرد و تأکید داشت که این قراردادها برخلاف خواست و رضایت کامل برخی از مسئولان و فرماندهان نظامی منعقد شدند.

به اعتقاد وی، نمی‌توان قراردادهای گلستان و ترکمنچای را تصمیم‌هایی عقلایی و رضایت‌بخش برای نجات کشور معرفی کرد زیرا بخش‌هایی از سرزمین ایران تحت اشغال قرار داشت و شرایط سیاسی و نظامی، امکان بازپس‌گیری آن مناطق را محدود کرده بود. وی یادآور شد که نارضایتی از قرارداد گلستان نیز در ادامه به جنگ دوم انجامید و عباس‌میرزا در آن، به دنبال بازگرداندن مناطق ازدست‌رفته بود. ابوطالبی با اشاره به تجربه مشروطه و نهضت ملی‌شدن نفت، عامل مهم ناکامی‌ها را در ازهم‌گسیختگی پیوند میان سه ضلع مردم، علما و کارگزاران سیاسی معرفی کرد. وی توضیح داد که در مشروطه، اختلاف میان عالمان و همراهی‌نکردن برخی کارگزاران با مسیر موردنظر علما به تضعیف نهضت انجامید؛ در نهضت ملی‌شدن نفت نیز اختلاف میان آیت‌الله کاشانی و محمد مصدق از عوامل آسیب‌زننده به انسجام نیروهای سیاسی و اجتماعی بود.

وی با تأکید بر اهمیت این پیوند سه‌گانه گفت: هرجا وحدت میان مردم، علما و مسئولان سیاسی شکل گرفت، امکان موفقیت بیشتر شد و هرجا این ارتباط از هم گسست، زمینه شکست فراهم آمد. از نگاه وی، تجربه تاریخی ایران نشان می‌دهد مقاومت عمومی باید با تصمیم‌گیری سیاسی و پشتیبانی مؤثر مسئولان همراه باشد تا دستاوردهای اجتماعی در مرحله مذاکره و تعیین سرنوشت کشور از دست نرود.

خطای محاسباتی با ترکمنچایی دیگر

این عضو هیئت علمی مؤسسه امام خمینی(ره) در بخش دیگری از گفت‌وگو، با انتقاد از طرح قرارداد ترکمنچای به‌عنوان الگویی برای تصمیم‌گیری امروز، شرایط ایران کنونی را با دوران قاجار متفاوت دانست. وی گفت که در دوره انعقاد آن قراردادها، بخش‌هایی از کشور تحت اشغال بود، ارتش با کمبود پشتیبانی مواجه بود و هماهنگی لازم میان مردم، علما و حکومت وجود نداشت؛ در حالی‌که به باور وی، وضعیت امروز ایران از نظر حضور اجتماعی مردم، توان نظامی و ساختار سیاسی قابل مقایسه با آن دوره نیست.

ابوطالبی در واکنش به این دیدگاه که پذیرش توافقی شبیه ترکمنچای می‌تواند تصمیمی عقلایی باشد، گفت که چنین مقایسه‌ای، ایران امروز را در جایگاه ایران شکست‌خورده دوران قاجار قرار می‌دهد؛ حال آنکه از نظر وی، ایران در شرایط کنونی شکست نخورده است. وی با اشاره به تغییر عرصه فشار دشمن از نظامی به اقتصادی، این تغییر را نشانه‌ای از ناکامی در دستیابی به نتیجه موردنظر از مسیر نظامی دانست. وی همچنین هشدار داد که ترویج ادبیات تسلیم و ایجاد هراس از ادامه مقاومت می‌تواند بر محاسبات مسئولان و روحیه جامعه اثر بگذارد و اختلافات داخلی را تشدید کند. به گفته وی، طرح این ادبیات در قالب نظر کارشناسی نیز ممکن است بر تصمیم‌گیری‌ها تأثیر بگذارد و به خطای محاسباتی بینجامد.

هویت اسلامی و ایرانی

ابوطالبی در بخش پایانی گفت‌وگو، به دیدگاه‌هایی پرداخت که حضور اقشار مختلف جامعه در جنگ را نشانه برتری ملی‌گرایی بر اسلام‌گرایی معرفی می‌کنند. وی با رد این تفکیک، هویت ملی ایران را در پیوند تاریخی با تشیع و اسلام دانست و گفت، از دوره صفویه هم‌زمان با یکپارچگی ایران، این سرزمین در نگاه مرجعیت دینی به‌عنوان جامعه‌ای اسلامی اهمیت داشته است.

وی حضور نیروهایی از افغانستان، عراق، پاکستان، لبنان و دیگر مناطق در دفاع از سرزمین‌های اسلامی را نمونه‌ای از همین پیوند دانست. ابوطالبی در ادامه تأکید کرد که دفاع از ایران و حفاظت از منافع ملی در تجربه تاریخی ایران در تقابل با هویت دینی تعریف نشده است. از نگاه وی، نهضت تنباکو و مقاومت در برابر استعمار نیز نشان می‌دهند که باور دینی می‌تواند زمینه‌ساز بسیج عمومی برای حفاظت از اقتصاد، فرهنگ و استقلال کشور باشد.

ابوطالبی در ادامه، طرح ایده «جمهوری سوم» و تأکید بر بازگشت روحانیت به حوزه درس و بحث را در چارچوب تلاش برای جداکردن پیوند سیاسی و اجتماعی میان مردم و علما ارزیابی کرد. استاد موسسه امام خمینی(ره) گفت، تضعیف این ارتباط به تضعیف اسلام سیاسی و جایگاه ولایت فقیه در ساختار سیاسی کشور می‌انجامد. ابوطالبی همچنین با اشاره به تجربه دوره رضاشاه و محدودشدن نقش اجتماعی روحانیت، بر اهمیت حفظ اعتماد عمومی و ارتباط میان علما و مردم تأکید کرد. وی در پایان، با اشاره به حضور طولانی‌مدت مردم در تجمعات خیابانی، این همراهی را نشانه‌ای از استمرار ظرفیت بسیج اجتماعی در ایران دانست؛ ظرفیتی که به باور ایشان، ریشه در اعتقاد عمومی و پیوند میان مردم و رهبری دارد.

انتهای پیام/