به گزارش گروه بین‌الملل خبرگزاری تسنیم، نشست مشترک وزیران امور خارجه پنج کشور آسیای مرکزی و «مارکو روبیو» وزیر امور خارجه آمریکا در قالب فرمت موسوم به «C5+1» روز 19 اکتبر در شهر باستانی سمرقند ازبکستان برگزار شد.

در این نشست، نمایندگان قزاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان، ترکمنستان، ازبکستان و آمریکا در پشت میز مذاکره حضور یافتند تا موضوعات تجارت، سرمایه‌گذاری، امنیت و توسعه همکاری‌های منطقه‌ای را در کانون گفت‌وگوهای خود قرار دهند.

پیام سیاسی اصلی واشنگتن را مارکو روبیو پیش از آغاز مذاکرات فرمول‌بندی و مطرح کرد و گفت: «ایالات متحده می‌خواهد یک شریک قوی در آسیای مرکزی باشد.»

وزیر امور خارجه آمریکا اذعان کرد که در دو دهه گذشته این منطقه توجه شایسته‌ای از سوی سیاست‌مداران آمریکایی دریافت نکرده، اما اکنون این وضعیت تغییر می‌کند.

واشنگتن؛ گذار از وعده‌های سیاسی به منافع تجاری و معدنی

ترکیب تجاری هیئت آمریکایی گویای اهداف عملیاتی این سفر است؛ همراه با روبیو، حدود 200 نماینده از کسب‌وکارهای آمریکایی از جمله شرکت «بوئینگ»، «سیتی‌بانک»، شرکت سرمایه‌گذاری «فرانکلین تمپلتون» و بنگاه‌های فعال در حوزه مواد معدنی حیاتی راهی سمرقند شدند. حضور شرکت‌هایی از بخش‌های صنعتی و مالی بر تلاش واشنگتن برای پیوند زدن نزدیکی دیپلماتیک با پروژه‌های تجاری تاکید دارد.

پیش از این نشست، «سرجیو گور» فرستاده ویژه رئیس‌جمهور آمریکا در امور آسیای مرکزی و جنوبی، بُعد مربوط به منابع طبیعی در منافع واشنگتن را مشخص کرد.

وی یادآور شد که برخی از غنی‌ترین ذخایر فلزات خاکی کمیاب در این منطقه قرار دارد، کشورهای محلی به دنبال شرکای مطمئن هستند و شرکت‌های آمریکایی توانایی ارائه راه‌حل‌های لازم را دارند.

در همین حال، روبیو سفر خود به سمرقند را صرفاً جست‌وجوی قراردادهای جدید برای شرکت‌های آمریکایی معرفی نکرد و پیش از پرواز توضیح داد که دیپلماسی نباید به واکنش در برابر بحران‌ها محدود بماند، بلکه باید به کشورهایی که آمریکا خواهان روابط بلندمدت با آن‌هاست نیز سفر کرد.

در سایه تمرکز مستمر بر خاورمیانه و منازعه اوکراین، این استدلال با هدف معرفی آسیای مرکزی به عنوان یک مسیر مستقل در سیاست آمریکا و نه یک موضوع حاشیه‌ای مطرح می‌شود.

تاشکند؛ تاکید بر فرآوری داخلی به جای خام‌فروشی مواد معدنی

پاسخ محتوایی طرف میزبان در سخنرانی «بختیار سعیداف» وزیر امور خارجه ازبکستان مطرح شد. وی پیشنهاد کرد مرحله بعدی همکاری‌ها نه تنها بر روابط دوجانبه، بلکه بر شکوفاسازی ظرفیت‌های آسیای مرکزی «به عنوان یک منطقه یکپارچه دارای فرصت‌های جدید» متمرکز باشد.

این وزیر در میان اولویت‌ها به پیوستگی اقتصادی، جذب فناوری‌های پیشرفته و سرمایه‌گذاری‌ها و همچنین گسترش دسترسی به بازارهای جهانی اشاره کرد.

به ویژه شفاف‌سازی درباره همکاری در استخراج و تامین منابع راهبردی اهمیت بالایی داشت.

سعیداف اعلام کرد: «به عنوان یکی از اولویت‌های کلیدی خود، پیشنهاد می‌کنیم شراکت راهبردی در حوزه مواد معدنی حیاتی را از اکتشافات زمین‌شناسی و فرآوری مواد خام معدنی تا ایجاد خوشه‌های صنعتی محلی توسعه دهیم.»

در پس این عبارت‌پردازی، تفاوت بنیادین منافع دو طرف نهفته است. برای آمریکا منابع اضافی مواد خام راهبردی اهمیت دارد، اما در پیشنهاد تاشکند تمرکز بر انجام فرآوری و توسعه صنعتی در داخل منطقه است.

به عبارت دیگر، موضوع صرفاً صادرات مواد معدنی نیست، بلکه ایجاد زنجیره تولید طولانی‌تر با بنگاه‌های محلی، فناوری‌ها و مشاغل بومی مد نظر است؛ رویکردی که در پیوند میان اکتشافات زمین‌شناسی، فرآوری و خوشه‌های صنعتی در سخنان سعیداف دیده می‌شود.

آغاز گفت‌وگوی شراکت راهبردی گسترده میان ازبکستان و آمریکا

به گفته وزیر امور خارجه ازبکستان، آسیای مرکزی اکنون «قوی‌تر، منسجم‌تر و بیش از پیش قادر به تعیین مستقل آینده خود» شده است. ازبکستان همچنین اعلام کرد که با برعهده گرفتن ریاست مشترک دبیرخانه «C5+1»، قصد دارد بر تبدیل توافق‌ها به نتایج عملی متمرکز شود.

هم‌زمان با نشست عمومی در سمرقند، نخستین دور «گفت‌وگوی شراکت راهبردی گسترده» میان ازبکستان و آمریکا برگزار شد. سعیداف راه‌اندازی این سازوکار را گامی مهم در توسعه مستمر روابط دوجانبه خواند و گفت که در این چارچوب، اجرای توافق‌های رهبران دو کشور، گسترش تجارت و سرمایه‌گذاری، انرژی، مواد معدنی حیاتی و فناوری‌های پیشرفته بررسی شد.

چنین دستورکاری نشان می‌دهد که تعامل واشنگتن و تاشکند از چارچوب سنتی بحث درباره امنیت منطقه‌ای فراتر می‌رود و طرفین می‌کوشند مجموعه وسیع‌تری از مسیرهای همکاری را ایجاد کنند که دیپلماسی دولتی و پروژه‌های فناوری را به هم پیوند می‌زند.

جایگاه کنونی روابط واشنگتن و آسیای مرکزی در سایه رقابت با چین و روسیه

مرحله کنونی روابط آمریکا و آسیای مرکزی را به دقیق‌ترین شکل می‌توان گسترش گفت‌وگوی سیاسی همراه با تلاش برای ایجاد پایه اقتصادی پایدار تعریف کرد.

یادآور می‌شود که در نوامبر سال 2025 میلادی نیز «دونالد ترامپ» در کاخ سفید میزبان رهبران هر پنج کشور آسیای مرکزی بود. در کانون آن نشست نیز تجارت و مواد معدنی حیاتی قرار داشت و دولت آمریکا بر قصد خود برای توجه بیشتر به منطقه تاکید می‌کرد؛ نشست سمرقند همین خط‌مشی را در سطح وزیران و محافل تجاری ادامه می‌دهد.

این نزدیکی پس‌زمینه بین‌المللی مشخصی دارد؛ واشنگتن به دنبال راه‌هایی برای تنوع‌بخشی به عرضه مواد خام حیاتی و کاهش وابستگی به چین است و آسیای مرکزی به عنوان یکی از مسیرهای بالقوه این تنوع‌بخشی بررسی می‌شود. البته وجود معادن هنوز به معنای آماده بودن منابع عرضه جایگزین نیست و توسعه پایه منابع نیازمند سرمایه‌گذاری و ظرفیت‌های تولیدی است. برای کشورهای منطقه نیز همکاری با آمریکا امکان گسترش دایره شرکای اقتصادی را بدون تضعیف تعامل با روسیه و چین فراهم می‌کند.

طبق گزارش‌های مذاکرات سمرقند، روبیو تمایل خود را برای تقویت حضور آمریکا بدون درخواست از دولت‌های منطقه برای انتخاب میان قدرت‌های رقیب ابراز کرد؛ رویکردی که برخلاف دوره ریاست‌جمهوری «جو بایدن»، پیشبرد همکاری‌ها را بدون مطالبه علنی برای چرخش ژئوپلیتیکی امکان‌پذیر می‌کند.

با این حال، آمریکا هنوز با جایگاه نخست در اقتصاد آسیای مرکزی فاصله زیادی دارد؛ حجم مبادلات تجاری چین با پنج کشور منطقه در سال 2025 میلادی به 106.3 میلیارد دلار، روسیه به حدود 50 میلیارد دلار و آمریکا به کمتر از 10 میلیارد دلار رسید. این شاخص‌ها مشخصاً بخش تجارت را نشان می‌دهد و نه تمام ابعاد نفوذ را، اما ثابت می‌کند که واشنگتن از نظر حجم پیوندهای کالایی قابل مقایسه با دو همسایه بزرگ منطقه نیست.

دوری جغرافیایی و سطح پایین تماس‌ها در دهه‌های گذشته، محدودیت‌های نفوذ اقتصادی آمریکا در منطقه آسیای مرکزی به شمار می‌روند و دونالد ترامپ می‌کوشد عامل نخست را از طریق حمایت از «کریدور میانی» و عامل دوم را با فعال‌سازی روند مذاکرات به حداقل برساند.

انتهای پیام/