به گزارش خبرگزاری تسنیم از شرق استان تهران، فیروزکوه به دلیل آب‌وهوای مساعد و نزدیکی به تهران و استان‌های شمالی هر چند وقت یکبار مورد طمع زمین‌خواران قرار می‌گیرد. بر این اساس بود که القاصی‌مهر، رئیس کل وقت دادگستری استان تهران در اول آذر 1402 گفت؛ «اراضی این شهرستان با جدیت تحت نظارت و پیگیری است».

فرماندار فیروزکوه هم تأکید کرده که؛ «بهانه‌ای برای تغییر کاربری اراضی کشاورزی و ساخت‌وساز در حریم و بستر رودخانه‌ها وجود ندارد».

پیشینه و سازوکار مقابله

ستاد ساماندهی ساخت‌وساز غیرمجاز فیروزکوه از سال 1402 جلسات منظمی در فرمانداری برگزار کرده است. در این نشست‌ها نحوه واگذاری انشعابات آب، برق، گاز و تلفن بناهای مجوزدار داخل و خارج از محدوده قانونی بررسی می‌شود. بر مبنای قانون بودجه 1402، واگذاری انشعاب خارج از بافت شهر و روستا غیرقانونی اعلام شد.

یکی از ابتکارات کلیدی، راه‌اندازی گشت ویژه روستا به روستا است. محمد حیدری‌منش، فرماندار فیروزکوه، در 21 دی 1402 اعلام کرد که تا آن تاریخ 13 روستا پایش شده است. در خارج از بافت، اراضی باغی و کشاورزی بررسی و تخلفات به دستگاه متولی گزارش می‌شود.

از جمله گشت مشترک کارگروه مقابله با ساخت‌وساز غیرمجاز در بخش ارجمند که با حضور سرزده جانشین فرماندهی یگان حفاظت منابع طبیعی استان تهران برگزار شده بود. در این بازدید، مواردی از تخلفات شناسایی و نسبت به توقف عملیات، تشکیل پرونده و هماهنگی با دستگاه قضایی اقدام شد.

برخورد قضایی و آمار تخریب

علی القاصی مهر، رئیس کل وقت دادگستری استان تهران، در تاریخ یکم آذر 1402 اعلام کرد که در 8 ماه نخست سال 1402، 215 مورد ساخت‌وساز غیرمجاز در فیروزکوه تخریب و آزادسازی شده است. مساحت اراضی آزادشده بیش از 300 هکتار با ارزش تقریبی 215 میلیارد و 667 میلیون تومان برآورد شد.

بیشترین اخطارها با 429 مورد به اداره جهاد کشاورزی شهرستان داده شد که منجر به قلع‌وقمع 66 مورد ساخت‌وساز به مساحت 93 هزار و 953 مترمربع شد. همچنین 36 حلقه چاه غیرمجاز پر و مسلوب‌المنفعه شد و برای 708 متخلف اخطار قانونی صادر شد.

در حوزه منابع آبی، در آذر 1403 با دستور رئیس دادگستری و دادستان فیروزکوه، قریب به 30 هکتار از حریم و بستر رودخانه حبله‌رود آزادسازی شد. این اقدام شامل 30 مورد گلخانه غیرمجاز در روستاهای ماهیان، گذرخانی، گچه و سیمین‌دشت بود که روزانه از آب رودخانه برداشت غیرمجاز می‌کردند. اداره منابع طبیعی نیز حدود 10 هکتار از تصرفات اراضی ملی را آزاد کرد.

سابقه برخورد به پیش از آمار سال 1402 نیز بازمی‌گردد. در خرداد 1402، دادستان وقت فیروزکوه از تشکیل گشت ویژه دادستانی و تخریب 29 سازه غیرمجاز خبر داد. مسئولیت قلع‌وقمع بین جهاد کشاورزی (10 فقره)، منابع طبیعی (9 فقره) و امور آب و راهداری (10 فقره) تقسیم شده بود. همچنین در تیر 1402 بالغ بر 100 قطعه از اراضی منطقه یورتعلی (باغ فیروزه) که با فنس‌کشی و ساخت‌وساز غیرمجاز به قطعات تفکیک‌شده تبدیل شده بود، با حکم دادستان تخریب شد. دادستان فیروزکوه همچنین دستور مسلوب‌المنفعه شدن 37 حلقه چاه آب غیرمجاز را صادر کرد و برداشت‌های غیرمجاز از سفره‌های زیرزمینی را تهدیدی جدی برای امنیت آبی منطقه خواند.

مسئولیت دهیاران و شوراها

دادستان وقت فیروزکوه در اردیبهشت 1404 همزمان با شروع فصل تابستان، 14 بند وظیفه را به دهیاران و شوراهای اسلامی روستاها ابلاغ کرد. این ابلاغیه با هدف پیشگیری از ساخت‌وساز غیرمجاز و با تذکر نسبت به ماده 126 قانون مجازات اسلامی صادر شد و تصویر آن در ورودی تمامی روستاها نصب گردید.

محورهای اصلی این 14 بند عبارت است از: الزام دهیاران به گزارش فوری تخلفات به مراجع ذی‌ربط، ممنوعیت اعطای هرگونه مجوز ساخت کتبی یا شفاهی توسط دهیاران و شوراها، ممنوعیت ارائه خدمات آب، برق و گاز به بناهای غیرمجاز، ممنوعیت تصرف و اجاره اراضی ملی و مراتع، همکاری با گشت‌های دستگاه‌های اجرایی، دعوت از خریداران ملک در روستا و توجیه آنان درباره فرآیند قانونی دریافت پروانه، و نظارت بر مهندسان ناظر ساختمان. دادستان هشدار داد در صورت کوتاهی دهیاران و شوراها در انجام این وظایف، آنان تحت عنوان معاونت در جرم تحت تعقیب قرار خواهند گرفت.

فرماندار نیز تأکید کرده که «پاسخگوی اول ساخت‌وساز غیرمجاز چه در محدوده و چه خارج بافت روستا، دهیار است» و مدیرانی که نتوانند وظایف خود را انجام دهند، به دستگاه قضایی معرفی خواهند شد.

زمین‌خواری و تغییر کاربری؛ مسئولیت جهاد کشاورزی و منابع طبیعی

ماهیت اصلی مسئله، تغییر کاربری غیرمجاز اراضی کشاورزی و باغی به بناهای مسکونی و ویلایی است. در بسیاری از موارد، زمین‌های ارزان‌قیمت کشاورزی توسط افراد غیربومی خریداری و بدون دریافت مجوز از جهاد کشاورزی ساخت‌وساز می‌شود. رئیس کل دادگستری استان تهران اعلام کرده که فیروزکوه مورد طمع زمین‌خواران است.

اداره جهاد کشاورزی شهرستان متولی اصلی صیانت از اراضی زراعی و باغی و مقابله با تغییر کاربری غیرمجاز است. اداره منابع طبیعی و آبخیزداری نیز مسئولیت حفاظت از اراضی ملی و مراتع را بر عهده دارد. دادگستری استان تهران در 1 آذر 1402 با صدور اخطار به این دو اداره (429 اخطار به جهاد کشاورزی و 108 اخطار به منابع طبیعی) بر ضرورت عمل به وظایف ذاتی و قانونی آنان تأکید کرد. همچنین هشدار داد که «ترک فعل، مسامحه و اهمال مدیران دولتی» را با جدیت پیگیری خواهد کرد. آمار بالای اخطارها به جهاد کشاورزی نشان‌دهنده حجم بالای تخلفات در حوزه تغییر کاربری اراضی کشاورزی و ضرورت تشدید نظارت میدانی این اداره است.

فیروزکوه در مقابله با ساخت‌وساز غیرمجاز از مرحله برخورد منفعل عبور کرده و به الگویی ترکیبی شامل پیشگیری میدانی (گشت روستا به روستا)، اطلاع‌رسانی عمومی (نصب بنر و ابلاغ 14 بند به دهیاران)، پاسخگویی مدیران و برخورد قضایی رسیده است.