قیام خیابان، مدیون کنشگری نهاد هیئت است
- اخبار فرهنگی
- اخبار اندیشه
- 28 مهر 1405 - 17:46
به گزارش خبرگزاری تسنیم، سومین همایش علمی مرکز احیای امر با موضوع «هیئت و خانواده» و با عنوان «هیئت کنشگر؛ قیام خانوادگی» با میزبانی دانشگاه الزهرا(س) برگزار شد. در این همایش، دکتر علی غلامی، دبیر علمی همایش؛ حجت‌الاسلام والمسلمین مهدی باباخانی، رئیس سازمان هیئت‌ها و تشکل‌های دینی؛ دکتر ناظم بکایی، رئیس دانشگاه الزهرا(س)؛ حجت‌الاسلام والمسلمین استاد محمدرضا عابدینی و دکتر سعید عزیزی سخنرانی کردند. همچنین دکتر حسینی به‌عنوان دبیر اجرایی همایش، دکتر سوزنچی و دکتر سلمانی‌نژاد، معاون پژوهشی دانشگاه الزهرا(س)، در مراسم حضور داشتند. محور اصلی این همایش، بررسی نسبت هیئت با خانواده، نقش هیئت در تربیت نسل، کارکردهای اجتماعی این نهاد و ضرورت توسعه پژوهش‌های علمی در حوزه هیئت بود.
هیئت، بستر پیوند خانواده و جامعه
در این همایش بر این نکته تاکید شد که هیئت نباید تنها به برگزاری مراسم عزاداری و انتقال معارف اهل‌بیت(ع) محدود شود، بلکه باید به‌عنوان بستری برای هویت‌سازی، تربیت نسل و پیوند خانواده با جریان ولایت عمل کند. ورود کودکان و نوجوانان به فضای هیئت، زمینه شکل‌گیری «خانواده هیئتی» و «خانواده حسینی» را فراهم می‌کند و مسئولیت تربیتی خانواده‌ها را پررنگ‌تر می‌سازد. همچنین مطرح شد که هیئت می‌تواند حلقه واسط میان خانواده و جامعه منتظر ظهور باشد؛ فضایی که در آن افراد نه به‌عنوان مخاطب صرف، بلکه به‌عنوان اعضای یک خانواده ولایی گرد هم می‌آیند و پیوند جمعی حول محور ولایت شکل می‌گیرد.
هیئت در آینه مقالات
دکتر علی غلامی، دبیر علمی همایش، گفت: سومین دوره همایش مرکز احیای امر از تابستان 1404 طرح‌ریزی شد و پس از تشکیل شورای علمی، هشت محور اصلی برای آن تعیین شد. وی افزود: با وقوع جنگ و اختلال در دسترسی پژوهشگران به اینترنت و منابع علمی، دو محور دیگر نیز به محورهای اولیه اضافه و مهلت ارسال مقالات تمدید شد. دکتر غلامی خاطرنشان کرد: در مجموع 225 چکیده مقاله بدون سفارش‌دهی دریافت شد که 200 مورد آن پذیرش اولیه شد. از این تعداد، 180 مقاله کامل ارسال و پس از داوری، 137 مقاله در همایش پذیرفته شد.
وی گفت: 50 مقاله از سوی اعضای هیئت علمی دانشگاه‌ها با رتبه‌های استادیار، دانشیار و استاد ارائه شده و 30 درصد مقالات ارسالی نیز توسط بانوان تنظیم شده است. دبیر علمی همایش توضیح داد: 40 مقاله از میان آثار پذیرش‌شده، در پنج نشست تخصصی و با حضور هشت پژوهشگر در هر نشست ارائه شده‌اند. به گفته او، پراکندگی موضوعی مقالات در هر 10 محور مناسب بوده و تعداد مقالات هر محور از هفت تا 28 مورد متغیر بوده است.
محورهای ارائه پژوهشگران
مقالات پژوهشگران در این همایش عمدتا حول این موضوعات شکل گرفته است:
نسبت خانواده و هیئت و نقش هیئت در شکل‌گیری خانواده هیئتی و خانواده حسینی
کارکرد اجتماعی هیئت و تبدیل آن از مجالس صرفا آیینی به نهادهای فرهنگی و اجتماعی
نقش بانوان در هیئت و ظرفیت هیئت‌های بانوان در ماندگاری حرکت‌های دینی و اجتماعی
هیئت به‌مثابه بستر تربیت نسل، هویت‌سازی و انتقال فرهنگ ولایت به کودکان و نوجوانان
نسبت هیئت با ظهور، ولایت و جامعه منتظر
آسیب‌شناسی هیئت‌ها، از جمله روضه‌های غیرعلمی، خرافات، عرفان‌های کاذب و شکاف نسلی
تحلیل کارکرد منبر، مداحی، شعر و زبان هنری در انتقال معارف دینی
بررسی جایگاه هیئت در سنت‌های دینی دیگر و مقایسه آن با شیوه‌های تبلیغی سایر ادیان
ضرورت پژوهش در حوزه هیئت
حجت‌الاسلام والمسلمین مهدی باباخانی، رئیس سازمان هیئت‌ها و تشکل‌های دینی، هیئت را از سرمایه‌های بزرگ جامعه شیعی دانست و گفت: در سال‌های اخیر حضور و تأثیر هیئت‌های مذهبی بیش از گذشته آشکار شده است. وی اظهار داشت: میدانداری هیئت‌ها و به‌ویژه هیئت‌های بانوان در شرایط بحرانی و دفاع مقدس، امری انکارناپذیر است.
باباخانی با اشاره به برگزاری سومین دوره این همایش گفت: معمولا برنامه‌های فرهنگی در سال نخست با اشتیاق آغاز می‌شوند، در سال دوم با سختی روبه‌رو می‌شوند و در سال سوم به ثبات و تداوم می‌رسند. وی برگزاری این همایش را در شرایط جنگی و با وجود مشکلات مادی، معنوی و بحران‌های اجتماعی، نشانه اهتمام جدی به حوزه هیئت دانست.
رئیس سازمان هیئت‌ها و تشکل‌های دینی با اشاره به تاکید مکرر رهبر انقلاب بر پژوهش در حوزه هیئت گفت: رهبر انقلاب در دیدار مداحان بیش از هفت بار بر ضرورت پژوهش درباره ظرفیت‌ها، آسیب‌ها و موضوعات پیرامون هیئت تاکید کردند. به گفته او، این تاکید باعث شد مجموعه برگزارکننده با وجود همه سختی‌ها، این همایش را به مرحله اجرا برساند.
باباخانی با استناد به افکارسنجی‌های موجود اظهار داشت: بیش از 80 درصد مردم ایران با هیئت‌ها و حضور در آن‌ها موافق‌اند و بیش از 50 درصد مردم در یک سال گذشته کمک مالی یا مادی به هیئت‌ها داشته‌اند. وی این آمار را نشانه عمق اجتماعی هیئت دانست و گفت: اگر چنین نهادی در دیگر کشورها وجود داشت، قطعاً پژوهش‌های گسترده‌تری درباره آن انجام می‌شد.
وی با اشاره به تجربه لبنان پس از جنگ 12روزه اظهار داشت: حضور یکپارچه مردم در محرم و برافراشته‌شدن پرچم هیئت‌ها نشان می‌دهد هیئت پدیده‌ای ریشه‌دار، فراگیر و اثرگذار است که باید بیش از گذشته مورد مطالعه قرار گیرد.
باباخانی تاکید کرد: اهتمام به پژوهش در حوزه هیئت نباید به یک همایش، یک مجموعه یا یک موضوع محدود بماند؛ بلکه مراکز فرهنگی و دانشگاهی باید ظرفیت‌ها، آسیب‌ها و مسائل پیرامون هیئت را به‌عنوان موضوعی بنیادین در تاب‌آوری جامعه دینی و تاب‌آوری ایران اسلامی بررسی کنند.
رئیس سازمان هیئت‌ها و تشکل‌های دینی در ادامه به پدیده «هیئت‌های اجتماعی» پرداخت و گفت: بسیاری از هیئت‌ها به برگزاری مراسم آیینی اکتفا نمی‌کنند، بلکه این آیین را مبنایی برای حرکت اجتماعی و حل مسئله در جامعه قرار می‌دهند. به گفته او، هیئت‌های اجتماعی و هیئت‌های جامع در شهرهای بزرگ و کوچک کشور به موضوعات فرهنگی، هنری، رسانه‌ای و تربیتی می‌پردازند و در واقع نوعی مهندسی اجتماعی انجام می‌دهند.
باباخانی تاکید کرد: آیین هیئت، آیینی شیعی و برخاسته از ولایت است و اگر ظرفیت‌های این مجلس‌ها به احیای امر منجر نشود، هیئت تمام ظرفیت خود را ایفا نکرده است. وی حضور بانوان و هیئت‌های بانوان را از ظرفیت‌های مهم این عرصه دانست و اظهار داشت: وقتی بانوان پای امری می‌آیند، آن امر ماندگار و فراگیر می‌شود. باباخانی با اشاره به دیدگاه شهید مطهری درباره نقش بانوان در انقلاب اسلامی گفت: هیئت‌های بانوان کم‌هزینه، کم‌معونه و پرفایده عمل می‌کنند و حضور آن‌ها موجب ماندگاری حرکت‌های فرهنگی و اجتماعی می‌شود.
رئیس سازمان هیئت‌ها و تشکل‌های دینی در پایان، خانواده را عنصری دانست که بیشترین حرکت و همراهی را در هیئت ایجاد می‌کند و گفت: اگر هویت خانواده در هیئت حفظ شود، هیئت می‌تواند انسجام و تداوم خود را دنبال کند. وی از پژوهشگران خواست ارتباط خود را با هیئت‌ها بیشتر کنند تا دستاوردهای نظری این حوزه در عمل به هیئت‌ها منتقل شود.
هیئت، خانواده و ظهور
حجت‌الاسلام والمسلمین استاد محمدرضا عابدینی در سخنانی با تاکید بر ضرورت نگاه عمیق به هیئت گفت: باید فراتر از لایه‌های ظاهری، هیئت را در منظر آیات و روایات بررسی کرد تا وظیفه عملی دست‌اندرکاران هیئت روشن شود. به گفته او، این نگاه صرفاً اندیشه‌ای نیست، بلکه افقی برای عمل ایجاد می‌کند.
وی با طرح این اصل که نظام تشریع با نظام تکوین تطابق دارد، اظهار داشت: عالم وجود راهنمای انسان و کارهای اوست و بسیاری از طرح‌ها و برنامه‌های فرهنگی از همین نسبت قابل استخراج است. استاد عابدینی با استناد به آیه «و ان من شئ إلا عندنا خزائنه و ما ننزله الا بقدر معلوم» گفت: حرکت انسان به‌سوی خدا، حرکتی از نازل‌ها به سمت خزائن الهی است.
حجت‌الاسلام عابدینی سیر کمالی انسان را از نطفه تا تولد و بلوغ، نظیر سیر اجتماعی از خانواده تا جامعه دانست و گفت: خانواده نقطه آغاز حرکت اجتماعی به‌سوی کمال است. به باور او، اساس حرکت در خانواده بر محبت و ولایت است و جامعه ظهور، نتیجه نهایی این حرکت اجتماعی است.
وی با طرح مفاهیم «رحم تینی»، «رحم ولایی» و «رحم الهی» گفت: رحم تینی بر محور خانه و خانواده شکل می‌گیرد، رحم ولایی حول محور ولی شکل می‌گیرد و رحم الهی به وحدت حول ولی در سطح جامعه می‌رسد. به گفته او، خداوند خانواده را برای شکل‌گیری رحم ولایی قرار داده است.
استاد عابدینی تاکید کرد: خانواده بستر تمرین ولایت‌پذیری است و هر عضو خانواده در این نسبت، رشد ولایی پیدا می‌کند. به باور او، کسی که در خانواده ولایت‌پذیری را با اختیار تمرین کرده باشد، در برابر ولی الهی نیز راحت‌تر و سریع‌تر ولایت‌پذیر می‌شود.
وی اظهار داشت: جهاد مرد در خانواده، تلاش برای معیشت خانواده است؛ جهاد زن، حسن تعامل و تربیت است و جهاد فرزندان، احسان به والدین است. به این ترتیب، خانواده ولایی در حال تمرین ولایت است.
حجت‌الاسلام عابدینی سپس به مفهوم صله رحم پرداخت و گفت: صله رحم تنها به روابط خویشاوندی محدود نمی‌شود، بلکه صله رحم ولایی نیز دارد. به باور او، جمع‌شدن مؤمنان حول ولی در هیئت، نمود صله رحم ولایی است و هیئت می‌تواند حلقه واسط میان خانواده و جامعه منتظر ظهور باشد.
او تاکید کرد: ارتباط مومن با امام، ارتباطی وجودی و ریشه‌دار است، نه صرفاً اعتباری. به گفته او، هیئت باید فضایی برای شکل‌گیری خانواده ولایی باشد؛ فضایی که در آن افراد از حالت مخاطب صرف خارج شوند و به اعضای یک خانواده ولایی تبدیل شوند.
استاد عابدینی در پایان گفت: اگر هیئت بخواهد زمینه‌ساز ظهور باشد، باید از حالت یک برنامه صرفاً معنوی خارج شود و به نهادی برای تربیت، همراهی و ساختن جامعه ولایی تبدیل شود. به باور او، هیئت با پیوند دادن خانواده به ولایت، مسیر حرکت از خانواده به جامعه ظهور را هموار می‌کند.
کارکردهای هیئت خانوادگی
دکتر سعید عزیزی در ارائه خود هیئت خانوادگی را دارای چند کارکرد اساسی دانست و گفت: نخستین کارکرد هیئت، ایجاد فعالیت جمعی و احساس ارزشمندی است. به گفته او، هیئت فضایی است که در آن افراد نه به‌صورت پراکنده، بلکه به‌صورت جمعی و مسئولانه وارد میدان می‌شوند.
وی کارکرد دوم هیئت را ارزش‌گذاری با محوریت مسئولیت دانست و اظهار داشت: در هیئت خانوادگی، همه اعضا مسئولیت دارند و هر فرد باید متناسب با توان خود در مسیر اهل‌بیت(ع) نقش‌آفرینی کند.
دکتر عزیزی کارکرد سوم هیئت را تکلیف‌مداری برشمرد و گفت: در فضای هیئت نباید تنها به دنبال نتیجه فوری بود؛ بلکه باید فرهنگ ایفای تکلیف تقویت شود. به باور او، نتیجه‌گرایی مطلق می‌تواند به کمال‌گرایی و ناامیدی بینجامد، در حالی که تکلیف‌مداری باعث می‌شود فرد در هر شرایطی مسئولیت خود را انجام دهد.
وی با اشاره به تجربه مدافعان حرم اظهار داشت: بسیاری از آنان با وجود فشارها و بی‌مهری‌ها، بر اساس احساس تکلیف وارد میدان شدند. به گفته او، هر کس باید متناسب با توان خود مسئولیتی بپذیرد؛ برخی با سخنرانی، برخی با مداحی و برخی با فعالیت‌های فرهنگی و اجتماعی.
دکتر عزیزی همچنین هیئت را ابزاری بی‌بدیل برای تبلیغ دین دانست و گفت: منبر و فضای هیئت، ظرفیتی منحصربه‌فرد برای ایجاد ارتباط عاطفی و انتقال معارف است. به باور او، این ظرفیت در هیچ سنت دینی دیگری به این شکل وجود ندارد و باید حفظ و تقویت شود.
وی در بخش پایانی سخنان خود هیئت را پناهگاهی معنوی برای انسان دانست و گفت: انسان در شرایط خستگی، تنهایی و بحران، نیازمند فضایی است که به او آرامش و امید بدهد. به باور او، هیئت خانوادگی می‌تواند چنین پناهگاهی باشد.
دکتر عزیزی با طرح بحث مزاج‌شناسی اظهار داشت: مکان‌ها و زمان‌ها نیز مزاج دارند و فضای روضه و یاد امام حسین(ع) می‌تواند حال و هوای معنوی خانه و خانواده را تغییر دهد. او برگزاری جلسات مذهبی در خانه را عاملی برای تبدیل خانواده به محل حضور معنوی اهل‌بیت(ع) دانست و گفت: این فضا می‌تواند خانه را به پناهگاهی برای اعضای خانواده تبدیل کند.
تاریخچه و ظرفیت هیئت در ایران
دکتر ناظم بکایی، رئیس دانشگاه الزهرا(س)، با مرور تاریخچه هیئت گفت: هیئت در لغت به معنای صورت، شکل و حالت هر چیز است و به‌عنوان یک واحد اجتماعی، نقش‌ها و کارکردهای مختلفی دارد. وی اظهار داشت: در برخی تعاریف، هیئت نهادی مردمی با ریشه‌های عمیق فرهنگی است که وظیفه تقویت هویت جمعی و مدیریت بحران‌های اجتماعی را بر عهده دارد؛ در برخی نگاه‌ها مرکز تربیتی برای آشنایی جامعه با معارف اسلامی است و در برخی تعاریف نیز یک تشکل مذهبی یا گروه اجتماعی با محوریت مناسبت‌ها تلقی می‌شود.
بکایی با مرور تاریخچه هیئت گفت: تشکیل علنی هیئت‌ها از دوره آل‌بویه و سال 352 هجری قمری ثبت شده و این نهاد در یک قرن اخیر به اوج خود رسیده است. او تعداد هیئت‌های ثبت‌شده کشور را حدود 92 هزار مورد دانست که 12 هزار مورد از آن‌ها به بانوان اختصاص دارد.
رئیس دانشگاه الزهرا(س) هیئت‌ها را به سنتی، انقلابی، عمومی و شبه‌هیئت تقسیم کرد و گفت: این تشکل‌ها بر اساس زمان فعالیت، مکان تشکیل، نوع فعالیت و مخاطبان نیز دسته‌بندی می‌شوند. به گفته او، در هیئت سه عنصر مردم، روحانیت و مداح جمع شده‌اند و گردش مالی آن‌ها نیز به‌صورت مستقل توسط مردم تأمین می‌شود.
بکایی هیئت مذهبی را یکی از ارکان قدرت نرم در نظام اسلامی دانست که کارکرد اصلی آن توسعه فرهنگ شیعی و عاشورایی است و کارکردهای فرعی آن در ابعاد فرهنگی، مذهبی، سیاسی، اجتماعی و هنری دیده می‌شود.
وی با اشاره به ویژگی‌های هیئت از منظر بنیان‌گذار انقلاب اسلامی اظهار داشت: هیئت باید پیوند عاطفه و عقل باشد، منبر آن کلاس درس باشد، فضای بصیرت‌افزایی و تبیین هویت حسینی ایجاد کند و محوریت قرآن و انس با قرآن در آن حفظ شود.
بکایی همچنین بر اهمیت شعر، مداحی و زبان هنری در هیئت تاکید کرد و گفت: این عناصر باید هنرمندانه، جذاب و اثرگذار باشند تا بتوانند معارف دینی را به‌درستی منتقل کنند.
وی هشدار داد: غفلت از این ارکان می‌تواند به ضعف هماهنگی نهادی، موسیقی نامناسب، روضه‌های ساختگی و غیرعلمی، خرافات، عرفان‌های کاذب، قمه‌زنی، شکاف گفتمانی بین‌نسلی و آسیب‌های نوظهور در فضای مجازی دامن بزند.
رئیس دانشگاه الزهرا(س) در پایان با اشاره به پیشینه هیئت در صدر اسلام، از جمله حضور پیامبر(ص)، حضرت خدیجه(س) و امیرالمؤمنین(ع) در اقامه نماز جماعت و واقعه مباهله، گفت: هیئت ریشه در سنت اهل‌بیت(ع) دارد و امروز نیز به‌عنوان یک قدرت نرم فراملی در هویت‌سازی، تاب‌آوری و امیدبخشی به ظهور منجی نقش‌آفرینی می‌کند.
انتهای پیام/