به گزارش گروه بین الملل خبرگزاری تسنیم، دولت اردوغان در چند روز گذشته تلاش کرده تا به تنش جدیدی که در روابط آنکارا – باکو به وجود آمده پایان دهد.

اعتراض برخی از مقامات سیاسی دولت و حزب حاکم ترکیه و اعتراضات گسترده نهادهای مدنی ترکیه به ممنوعیت حجاب در مدارس دخترانه جمهوری آذربایجان، اعتراض شدید باکو را به دنبال آورده بود و باکو به طور رسمی، آنکارا را به تلاش برای دخالت در مسائل داخلی متهم کرد.

اما در طرف مقابل، دولت اردوغان از مواضع اولیه خود کوتاه آمد و بنعلی ییلدرم نخست وزیر سابق ترکیه و رئیس شورای ریش سفیدان در سازمان دولت های ترک، صراحتاً اعلام کرد: هیچکس در ترکیه، حد و جرات آن را ندارد در مسائل داخلی جمهوری آذربایجان دخالت کند و هر کسی دست به چنین خطایی بزند، به شدت مجازات خواهد شد.

ییلدرم به این نیز اشاره کرد که اظهارات مشاور رئیس جمهور ترکیه درباره حجاب در جمهوری آذربایجان، موضع رسمی دولت ترکیه نیست و این مساله ربطی به آنکارا ندارد.

در عین حال، هاکان فیدان وزیر امور خارجه ترکیه نیز پس از سفر دلجویانه به باکو و دیدار با علی اف، اختلاف بر سر موضوع حجاب را به عنوان یک «تنش مصنوعی و بی اهمیت» توصیف کرد.

شواهد نشان می دهد که سیاست رسمی دولت اردوغان، تلاش برای کوتاه آمدن در برابر علی اف و حفظ امتیازات اقتصادی در روابط آنکارا – باکو است.

ولی تحلیلگران، دانشگاهیان و نخبگان سیاسی غیردولتی چنین دیدگاهی ندارند. آنان معتقدند که ممنوعیت حجاب در مدارس باکو، صرفاً یک موضوع داخلی نیست و ابعاد ژئوپلیتیک نیز دارد.

از این گذشته، برخی دیگر از تحلیلگران، نوع رویکرد مقتدرانه باکو در برابر دولت اردوغان را معنی دار تلقی کرده و از دولت می پرسند: چرا کارتان به جایی رسیده که علی اف در برابر شما چنین مقتدرانه سخن می گوید؟

لبلبی ترامپ و علی اف

عاکف بکی از تحلیلگران مشهور ترکیه، قبلاً مشاور ارشد رسانه ای اردوغان بود و نزد او جایگاه ویژه ای داشت. اما حالا چند سالی است که به صف منتقدین و مخالفین رئیس جمهور ترکیه پیوسته است.

او در تازه ترین تحلیل خود درباره تنش در روابط آنکارا -باکو می نویسد: «بگذارید رویکردهای سیاسی دونالد ترامپ رئیس جمهور آمریکا و الهام علی اف رئیس جمهور آذربایجان را ارزیابی کنم. به نظر می رسد ترامپ سعی دارد با لبلبی آهنینِ غیرقابل هضم، معامله را شیرین کند ولی با این حال، زبان الهام علی‌اف تلخ و تند است.

از بین این دو نوع لبلبی، یکی شیرین است، دیگری ناخوشایند. اما بلعیدن و هضم هر دو برای دولت حزب عدالت و توسعه به یک اندازه دشوار است. در حال حاضر، دولت با نادیده گرفتن ترامپ و دلجویی از علی‌اف، اوضاع را مدیریت می‌کند.

اما این وضعیت تا کی ادامه خواهد داشت؟ آخرین یاوه‌گویی رئیس جمهور آمریکا، این بود که گستاخانه وعده داد، اگر از اردوغان بخواهد به یمن حمله کند، او حاضر است چنین کاری را برایش انجام دهد. چون اردوغان دوست بسیار خوب من است و برای او احترام زیادی قائلم.

نکته جالب اینجاست، بعد از این سخنان، ترامپ ماموران فدرال را به خانه ایلهان عمر نماینده محجبه فرستاد و عبدالسعید، نامزد مسلمان دموکرات برای سناتوری را به عنوان جهادیست و تروریست متهم کرد. اردوغان همیشه ترامپ را با عبارتِ دوست من، مورد خطاب قرار می دهد. ولی ظاهراً این دوست، مظهر اسلام‌هراسی، احساسات ضد مهاجران مسلمان و بنزین ریختن بر آتش ضد حجاب است. ولی ترکیه در برابر او ساکت است و حاضر نیست بگوید: حد خودت را بدان».

عاکف بکی در ادامه می گوید: «باید دید چه چیزی علی‌اف را علیه حزب عدالت و توسعه تحریک می‌کند؟ وضعیت فعلی روابط با رئیس‌جمهور علی‌اف به یک مشکل جداگانه اشاره دارد. این واقعیت که دوستی آذربایجان و اسرائیل علیرغم همه چیز بدون وقفه ادامه دارد، از سوی آنکارا به عنوان مشکلی تلقی نشد. ولی مساله ممنوعیت حجاب، تنش زا شد.

حتی لیلا اوستا معاون  اردوغان در حزب عدالت و توسعه و اوکتای سارال مشاور ارشد ریاست جمهوری، نتوانستند ساکت بمانند. واکنش‌های آنها سنجیده، دوستانه، محترمانه و محبت‌آمیز است.

ولی علی اف نه تنها به توصیه آنکارا گوش نداد، بلکه نشان داد که از این حرف ها رنجیده و درباره قره باغ نیز گفت: ما تمام سلاح‌ها را با قیمت‌های جهانی خریدیم و برای هر گلوله‌ای پول دادیم. سپس دقیقاً خطاب به ترکیه گفت: هر کسی باید حد خود را بداند، در امور ما دخالت نکند، در سبک زندگی ما دخالت نکند و به ما نگوید چه کار کنیم. خلاصه باکو به شدت از آنکارا عصبانی است و هیچ گونه سازشی را تحمل نمی‌کند. 

روشن است که دولت اردوغان، از تشدید یا تحریک اجتناب می‌کند. پس چرا علی‌اف همچنان عصبانی است؟ اگر دولت، در برابر تکبر و رفتار تحقیرآمیز دونالد ترامپ قرار می گرفت و پاسخ مقتدرانه می داد، کار به جایی نمی رسید که شاهد رجزخوانی علی‌اف باشیم».

باکو و پیامدهای تلخ تصمیم غلط

عُلوی ساران از تحلیلگران با تجربه ترکیه، معتقد است که ممنوعیت حجاب دانش‌آموزان دختر در مدارس آذربایجان را نمی‌توان صرفاً در چارچوب سکولاریسم و آزادی‌های مذهبی ارزیابی کرد.

علوی می گوید: «این تصمیم غلط، می‌تواند پیامدهای قابل توجهی برای تعادل سیاسی داخلی کشور، درک هویت ملی و روابط با ترکیه، ایران و اسرائیل داشته باشد. سکولاریسم باید در درجه اول به عنوان اصلی در نظر گرفته شود که بی‌طرفی دولت نسبت به باورهای مذهبی را تضمین می‌کند و آزادی دین و وجدان افراد را تضمین می‌کند.

دانش‌آموزانی که به دلیل باورهای مذهبی خود در کلاس‌ها روسری می‌پوشند، تهدیدی برای نظم سکولار دولتی محسوب نمی‌شوند. تناقض اساسی این موضوع این است که محدودیت‌های اعمال‌ شده توسط علی‌اف با هدف حفاظت از هویت ملی و نظم دولتی سکولار کشور و جلوگیری از تشکیل مراکز قدرت جایگزین برای قدرت مرکزی، نتیجه‌ معکوسی از آنچه در نظر گرفته شده بود، دارد. با گذشت زمان، این امر می‌تواند منجر به تبلور هویت مذهبی در جهت سیاسی، تعمیق قطب‌بندی اجتماعی و تقویت نفوذهای خارجی شود». 

عُلوی ساران در ادامه، نقبی به خطای شناختی جمهوری آذربایجان درباره مقابله با نفوذ احتمالی ایران زده و می‌گوید: «برچسب‌گذاری خودکار زنان محجبه به عنوان طرفدار ایران، به وضوح به معنای اشتباه گرفتن هویت مذهبی با وابستگی سیاسی است. رویکرد علی‌اف که روسری را با نفوذ فارسی و عربی مرتبط می‌داند، از نظر تاریخی نیز نادرست است.

با توجه به اینکه اسلام از قرن هفتم به بعد در جغرافیای آذربایجان گسترش یافت و سنت‌های حجاب در دوره‌های قبل به اشکال مختلف وجود داشته، توضیح این تصمیم غلط تأثیرات فرهنگی و سیاسی خارجی نادرست است.

ارزش‌ها، ترجیحات و اشکالی که منعکس‌کننده هویت ملی هستند، به طور خودجوش در طول قرن‌ها در جامعه توسعه می‌یابند. از سوی دیگر، باید اذعان کرد که محدود کردن نفوذ مذهبی و سیاسی ایران بر آذربایجان با منافع منطقه‌ای اسرائیل همسو خواهد بود».

ساران درباره روابط آنکارا – باکو نیز می‌گوید: «رابطه بین ترکیه و جمهوری آذربایجان فراتر از نزدیکی تاریخی، فرهنگی و زبانی است؛ این رابطه مبتنی بر وابستگی متقابل قوی در زمینه‌های دفاع، انرژی، حمل و نقل و امنیت منطقه‌ای است. بنابراین، واکنش ترکیه به این ممنوعیت نه تنها باید از نظر آزادی‌های مذهبی، بلکه از نظر آینده این همکاری چندوجهی نیز ارزیابی شود.

با این حال، نقش ترکیه در آموزش نظامی، دفاع، انرژی، حمل و نقل و حمایت دیپلماتیک، به ویژه در فناوری‌های پیشرفته دفاعی و اطلاعاتی، جایگزینی مستقیم برای موقعیت اسرائیل نیست. بنابراین، با توجه به وابستگی‌های استراتژیک موجود، بعید است که آذربایجان روابط خود را با ترکیه به طور کامل قطع کند و به سمت اسرائیل روی آورد.

آن چه استقلال ملی آذربایجان را تقویت می‌کند، سرکوب هویت‌های مذهبی شهروندانش نیست، بلکه ایجاد یک نظم دولتی لیبرال، فراگیر و قابل اعتماد است که مانع از تبدیل شدن این هویت‌ها به ابزار نفوذ سیاسی برای قدرت‌های خارجی شود. مسئولیت ترکیه ترویج این رویکرد ضمن حفظ مشارکت تاریخی و استراتژیک بین دو کشور است».

به باور تحلیلگران ترکیه، مهم‌ترین مسئله در این ماجرا خودِ حجاب نیست؛ بلکه تفاوت دو مدل سکولاریسم در ترکیه و جمهوری آذربایجان است.

ترکیه طی دو دهه گذشته مسیری را طی کرده که در آن، حجاب از یک نشانه سیاسی- مناقشه‌ای به یک واقعیت عادی در فضای عمومی تبدیل شده است.

در مقابل، جمهوری آذربایجان، با ادعای دفاع از مدل متفاوتی از سکولاریسم، نسبت به تمام ارزش‌های دینی حساس شده و آنها را محدود می‌کند.

تناقض تاریخی در اینجاست: ترکیه‌ای که زمانی متهم به محدودکردن حجاب بود، امروز از آزادی حجاب در آذربایجان دفاع می‌کند؛ آذربایجانی که خود را کشور مسلمان می‌داند، اکنون به بهانه دفاع از سکولاریسم، دختران دانش‌آموز و معلمین آنها را از حق حجاب، محروم می‌کند.

در بخش بعدی، به دیدگاه‌های تحلیلگران دیگری خواهیم پرداخت که معتقدند سکوت مصلحت اندیشانه در برابر تصمیم اخیر باکو، ممکن است در تثبیت منافع اقتصادی ترکیه موثر باشد اما راه را برای مشکلات سیاسی – اجتماعی و فرهنگی بزرگتری هموار خواهد کرد.
ادامه دارد...

انتهای پیام/