به گزارش گروه بین الملل خبرگزاری تسنیم، متخصصین جمعیت شناسی معتقدند که زنگ خطر درباره دگرگونی‌های جمعیتی در ترکیه به صدا درآمده است. چرا که طبق داده‌های موسسه آمار ترکیه (TÜİK) برای نیمه اول سال 2026 میلادی، نسبت جمعیت سالمندان به رکورد 11.1 درصد از کل جمعیت رسیده و این در حالی است‌ که جمعیت کودکان به 20.4 درصد کاهش یافته و میانگین سنی 34.9 سال ثبت شده است.

موسسه آمار ترکیه (TÜİK) در انتشار نتایج سیستم ثبت جمعیت مبتنی بر آدرس (ADNKS) برای شش ماه اول سال 2026 میلادی، از این موضوع خبر داده که عملاً ساختار هرم جمعیتی ترکیه به سرعت در حال معکوس شدن است.

در حالی که اندازه جمعیت به همراه ساختار سنی آن دستخوش تحول اساسی شده است، نسبت کودکان در کل جمعیت همچنان رو به کاهش است، در حالی که جمعیت سالمندان به بالاترین حد خود رسیده و از مرز 11 درصد فراتر رفته است. 

چه چیزی از دست می‌رود؟

متخصصین مطالعات جمعیت شناسی در ترکیه معتقدند که مشکل اصلی در این کشور را نباید در عبارت به ظاهر ساده «پیرشدن جمعیت ترکیه» یا عبارت خاص و استعاری «زمستان جمعیتی» ساده کرد.

حتی مساله اصلی این نیست که امروز 11.1 درصد جمعیت ترکیه بالای 65 سال است؛ معضل بزرگتر این است که ترکیه با سرعت زیادی در حال از دست دادن مزیت جمعیتی‌ای است که طی چند دهه یکی از پایه‌های رشد اقتصادی، بازار کار، مصرف داخلی و حتی قدرت نظامی آن بوده است.

به عبارتی دیگر، ترکیه تنها به خاطر در اختیار داشتن یک جمعیت بسیار جوان بوده که در چند دهه اخیر، توانسته دو امتیاز ویژه را به دست بیاورد: اول، داشتن پرجمعیت‌ترین ارتش در بین تمام اعضای ناتو. دوم، داشتن پرجمعیت‌ترین نیروی کار ارزان در بخش صنایع، خدمات و تولید کالاهای صادراتی ارزان قیمت برای تقویت منابع ارزی کشور.

حالا که جمعیت در حال پیر شدن است، هر دو مزیت نیز به شکل تدریجی در خطر از دست رفتن قرار می‌گیرند.

ترکیه تا همین چند سال پیش یک کشور نسبتاً جوان با جمعیت بزرگ محسوب می‌شد. این ویژگی برای اقتصاد ترکیه یک سرمایه مهم بود و باعث می‌شد که فاکتورهای جمعیت زیاد جوان و شهرنشین، مساوی باشد با نیروی کار فراوان و همچنین بازار مصرف بزرگ.

اما این فرمول در حال تغییر است و کاهش تولد، منجر به عدم جایگیزینی و کوچک‌شدن نسل‌های جدید می‌شود و این تغییر، یکی از مهم‌ترین تحولات ساختاری ترکیه در دهه‌های آینده خواهد بود.

آمارها نشان داده که سهم جمعیتی کودکان صفر تا 14 ساله در کل جمعیت ترکیه که در سال 2007 میلادی معادل 26.4 درصد بوده، حالا و در سال 2026 میلادی به 20 درصد رسیده است.

این در حالی است که سهم افراد 65 ساله و بیشتر، از 7.1 درصد به 11.1 درصد افزایش یافته و سن میانه از 28.3 به 34.9 سال رسیده است. چنین چیزی به این معنی است که در کمتر از دو دهه، ترکیه فقط «کمی پیرتر» نشده، بلکه ساختار هرم جمعیتی آن تغییر کرده است.

افزایش سهم 15–64 ساله‌ها تا حدی نتیجه این است که نسل‌های پر جمعیت قبلی وارد سن کار شده‌اند، در حالی که نسل‌های پایین‌تر کوچک شده‌اند.

به باور متخصصین جمعیت شناسی، امروز ترکیه هنوز از ذخیره جمعیتی گذشته استفاده می‌کند. ولی این ذخیره دائمی نیست. به ویژه وقتی که به یاد بیاوریم نرخ باروری کل ترکیه در سال 2001 حدود 2.38 فرزند برای هر زن بود و در سال 2014 میلادی به 2.19 رسید. اما در سال 2025 میلادی به رقم نگران‌کننده 1.42 رسید.

چنین چیزی به این معنی است که حالا جمعیت ترکیه، نه تنها امکان جوان‌تر شدن و جوان ماندن ندارد، بلکه مزیت حداقلی جایگزینی را نیز از دست داده و به زودی وارد روند منفی خواهد شد.

سطح جانشینی جمعیت در شرایط معمول حدود 2.1 است و جمعیت ترکیه، به بیانی روشن، دچار سقوط آماری شده است و به‌طور قابل‌توجهی زیر سطح جانشینی قرار دارد.

این موضوع زمانی نگران‌کننده می‌شود که از سطح یک افت موقتی و کوتاه مدت، به یک الگوی ثابت تبدیل می‌شود. یعنی اگر نرخ باروری یک سال پایین بیاید، می‌توان گفت: بحران اقتصادی، کرونا، زلزله، بیکاری یا یک شوک اجتماعی، اثرات فوری بر جای گذاشته است.

ولی حالا مساله این است که جامعه ترکیه مدل تولیدمثل خود را تغییر داده و دلایل عمده‌ای باعث کاهش آمار ازدواج و تولد شده که در راس آنها، عامل بحران اقتصادی قرار گرفته است.

با توجه به ابعاد عینی اقتصاد بحران زده کنونی ترکیه، تورم روزافزون، معضل معیشتی و بیکاری بالا، فرزند دیگر مانند گذشته بخشی از نیروی کار خانواده یا تضمین اجتماعی والدین نیست. در مقابل، هزینه آموزش، مسکن، مراقبت و پرورش کودک بالا رفته است.

جامعه ابتدا از خانواده‌های پرجمعیت به دو فرزند رفت و سپس در بخش‌هایی از جامعه، یک فرزند یا بی‌فرزندی در حال عادی‌شدن است. حتی در اغلب مناطق روستایی ترکیه، الگوی خانواده گسترده ضعیف شده و خانواده هسته‌ای و خانوارهای کوچک‌تر افزایش یافته‌اند.

در نتیجه حمایت بین‌نسلی از والدین جوان کاهش پیدا کرده است. آن هم در شرایطی که سن اولین ازدواج زنان به حدود 27 سال و سن اولین تولد به حدود 29 سال رسیده است.

سطح بی‌ثباتی مالی و نااطمینانی اقتصادی به جایی رسیده که حتی سیاست‌های تشویقی، کمک نقدی و امکانات مراقبت از کودک نتوانسته‌اند روند کاهش باروری را متوقف کنند.

این موضوع دیگر صرفاً بحث دانشگاهی نیست و در بالاترین سطوح سیاسی، اتاق فکر حزب عدالت و توسعه و رجب طیب اردوغان رئیس جمهور ترکیه، مداوماً درباره این موضوع ابراز نگرانی می‌کنند.

اردوغان کاهش جمعیت و پیر شدن ترکیه را در مقاطعی حتی تهدیدی جدی‌تر از جنگ توصیف کرده و بر ضرورت تغییر سیاست‌های جمعیتی تأکید کرده است. به این منظور، از سال 2024 میلادی، نهاد جدیدی در وزارت خانواده و خدمات اجتماعی به نام «نهاد سیاست‌های جمعیتی» شکل گرفته که البته هنوز تغییر محسوسی به وجود نیاورده است. 

انتهای پیام/