به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری تسنیم، احمدرضا بهرام‌پور، پژوهشگر، در یادداشتی به‌مناسبت روز بزرگداشت خواجه شیراز، حافظ، به معرفی قدیمی‌ترین نسخه از دیوان او پرداخته است که در ادامه می‌خوانید: 

سال 1352 زنده‌یاد امیری فیروزکوهی، گویا به‌سبب کم‌توجهیِ محافل شعر و ادب آن روزگار به شعر صائب (شاعرِ محبوبِ او) طیّ مقاله‌ای در مجلهٔ یغما، خواستار خاتمه‌دادن به مباحثِ پایان‌ناپذیرِ حافظ‌پژوهی شد. آن مقاله که عنوانِ زیبایی داشت و به گمان‌ام شهرتش نیز بیش‌تر مرهونِ همان عنوانِ زیبا بود («حافظ‌بس» در قیاسِ با تعبیرِ «دختربس»)، گرچه بر سر زبان‌ها افتاد اما خللی در اراده حافظ‌پژوهان وارد‌نکرد. کاروبارِ حافظ‌پژوهی از قضا در همان سال‌ها رونق بیشتری گرفت و کهن‌ترین و اصیل‌ترین نسخه‌ها در فاصله دهه‌های 50 تا 70 شناسایی و منتشر شد.

اتفاقِ مبارکی است که اکنون نسخه‌برگردانی (فاکسیمیله) از غزلیاتِ حافظ منتشر شده‌است (رونمایی در «همایشِ بین‌المللیِ حافظ» سال 1394). این نسخه‌ چهاشنبه بیستم جمادی‌الاول سال 801 ه‍.ق (کم‌تر از 10 سال پس از درگذشت حافظ) کتابت شده و تاکنون تردیدی در اصالت آن از سوی پژوهشگران و نسخه‌شناسان مطرح نشده‌ است. 

این نسخه که در کتابخانه نورعثمانیّه استانبول یافته‌شده، شامل 407 غزل، چهار قصیده، یک ترجیع‌بند، 23 رباعی و 23 قطعه است. در این مجموعه جز دیوان حافظ، دیوان‌های عماد فقیه و سلمان ساوجی و چند شاعر دیگر نیز آمده. البته به‌تصریح یابنده نسخه، دیوان‌های عماد و سلمان فاقد تاریخ کتابت است. کاتب دیوان حافظ محمد بن عبدالله بن محمد بن ابوبکر بن کریم‌شاه، ملقّب به غیاث ابرقوهی است. 

اهمیتِ دیگر این نسخه دارا بودن مقدمه محمد گل‌اندام، دوست و هم‌درسِ حافظ است. می‌دانیم که پیش‌تر تردیدهایی درباره‌ اصالت این مقدمه میان حافظ‌پژوهان مطرح بوده‌است. اکنون باقاطعیت می‌توان‌گفت مقدمه گل‌اندام کمتر از 10 سال پس از مرگ حافظ نوشته‌ شده‌ و متنی اصیل است. می‌دانیم که پیش‌ از‌ این، کهن‌ترین نسخه دارای این مقدمه، مورَّخ به‌سال 824 بوده‌است.

غزل‌ها در نسخه نورعثمانیّه برپایه حروف قافیه و ردیف، سامان یافته و نشان‌می‌دهد این شیوه، در کهن‌ترین نسخه‌های دیوانِ حافظ نیز مرسوم بوده‌است. حال‌ آنکه برای مثال می‌دانیم در کتابت نسخه‌های دیوانِ شمس، وزن شعر اساس کار کاتبان بوده‌است. همین نکته شاید بیانگر اهمیت اجرای موسیقایی و ضربیِ غزل‌های مولوی در خانقاه‌ها و نزد مولویّه باشد.

مطابق‌با مقدمهٔ یابنده نسخه، خط نسخه «از مشق‌های نخستینِ نستعلیق‌نویسی پس از سده هشت است و جریانی را می‌آزماید که در آن «تعلیق» به «نستعلیق» جای می‌پردازد [...] خط ابرقوهی به قلمی نازک تحریر شده و البته افتادگی‌هایی دارد و بخش‌هایی از مقدمهٔ گل‌اندام و نیز بخش‌هایی از ابیات آسیب دیده‌است. ازجمله بیت مشهورِ «کشتی‌شکستگانیم...» ص3) در سرآغاز نسخه، افتادگی دارد. گرچه امروز به‌مددِ کوشش‌های استادان خانلری و نیساری بر ما مسلم است همین ضبط، کهن‌ترین ضبط است و نه ضبط «کشتی‌نشستگانیم...»، اما روایتِ نسخهٔ نورعثمانیه می‌توانست فصل‌الخطابی باشد بر اما‌و‌اگرهای باقی‌مانده.

اهمیتِ این نسخه در مشتمل‌بودنِ بر ضبط‌های منحصر به‌فرد (هرچند انگشت‌شمار) و نیز ضبط‌های فراوانی است که کوشش‌های زنده‌یادان استاد خانلری و استاد نیساری را تأیید می‌کند. 

عکس این نسخه سال 1384 ازسوی نشر میراث مکتوب منتشر شده است.

انتهای پیام/