به گزارش خبرگزاری تسنیم از اصفهان در کشاکش کوچه‌پس‌کوچه‌های درب‌کوشک، بنایی خفته است که گذر از عصر صفوی به زندی و قاجار را در خشت‌خشت خود روایت می‌کند؛ عمارت تاریخی حاج رسولی‌ها که پس از فرازونشیب‌های تلخ تخریب و بازآفرینی با نام سرای بدیع شناخته می‌شود، آیینه‌ای کامل از شکوه معماری درون‌گرا، بازی نور و رنگ و هوشمندی اقلیمی است.

قدم زدن در بافت تاریخی اصفهان، همواره مواجهه با روایت‌های پنهانی است که پشت دیوارهای کاهگلی بلند محصور شده‌اند. در انتهای کوچه حاجیان در خیابان چهارباغ پایین، سکوتی سنگین و پرابهت پیش‌روی هر بیننده‌ای می‌گشاید که متعلق به یکی از ارزشمندترین نمونه‌های معماری مسکونی ایران است.

خانه حاج‌رسولی‌ها، که امروز آن را به نام سرای بدیع نیز می‌شناسند، عمارتی است که تجربه‌ای عمیق از لمس فضایی تاریخی را به مخاطب هدیه می‌دهد. در این بنا، خطوط دقیق هندسه ایرانی با ظرافت‌های هنری وابسته به معماری در هم آمیخته‌اند تا زیستگاهی فراتر از یک مکان ساده برای سکونت بیافرینند.

بنایی از دوره صفوی

بررسی‌های تاریخی و تحلیل خطوط معماری این عمارت نشان می‌دهد که شالوده اصلی بنا به اواخر دوره صفویه بازمی‌گردد. این عمارت مجلل در گذشته‌های دور مجموعه‌ای بس عظیم و گسترده بود که از چهار خانه مجزا اما مرتبط به یکدیگر تشکیل می‌شد. این چهار بخش در مجموع یک کل متصل و منسجم را می‌ساختند که متعلق به خاندان سرشناس و متمول حاج رسولی‌ها بود.

با این حال، گذر زمان و بی‌مهری‌های روزگار، سرنوشت تلخی را برای سه بخش از این مجموعه رقم زد و آن سه خانه به طور کامل تخریب شدند. تنها بخش باقی‌مانده از این مجموعه چهارگانه، به لطف هوشمندی و مرمت‌های نجات‌بخش و دقیق مهندس بدیع در دهه شصت شمسی، از زوال حتمی نجات یافت و توانست اصالت زنده خود را حفظ کند و همچون گوهر گرانبهایی در دل بافت قدیمی اصفهان بدرخشد.

نکته حائز اهمیت در بررسی تاریخچه این خانه، تلفیق سبک‌های معماری در دوره ماندگاری آن است. گرچه پایه و شالوده بنا در عصر صفوی نهاده شد، اما تزئینات چشم‌نواز طلاکاری، گچ‌بری‌های برجسته و کنده‌کاری‌های روی گچ در تالارهای اصلی، چنان یادآور ظرافت‌های هنر دوره کریم‌خان زند و اوایل قاجار است که این خانه را به حلقه‌ای رابط میان سه عصر متفاوت معماری ایران تبدیل کرده است.

ساختار فضایی خانه بر پایه اصل اصیل درون‌گرایی و محرمیت شکل گرفته است. ورود به عمارت ابتدا با گذر از یک سردر آجری اصیل و هشتی هشت‌ضلعی زیبا آغاز می‌شود که مانع از دید مستقیم غریبه‌ها به درون خانه بوده است. پس از عبور از این دالان پیچ‌درپیچ، حیاط مرکزی پهناوری نمایان می‌شود که حوض مستطیلی سنگی در میان آن و چهار باغچه قرینه در چهار سویش، خنکای مطبوعی را در دل گرمای تابستان اصفهان تولید می‌کنند.

ارسی‌های باشکوه و مرتفع

در انتظام هندسی اتاق‌ها و تالارها، هوشمندی اقلیمی در بالاترین سطح خود دیده می‌شود. تالار اصلی و شاه‌نشین که در ضلع شمالی واقع شده، نقش قلب مجموعه را ایفا می‌کند. این تالار با ارسی‌های باشکوه و مرتفع، گچ‌بری‌های ریزنقش اسلیمی، مقرنس‌کاری‌های ظریف و نقاشی‌های روی گچ و چوب تزئین شده است.

با طلوع خورشید، نور از میان شیشه‌های رنگین مشبک و ارسی‌های گره‌چینی عبور کرده و روی گچ‌بری‌ها و سقف‌های چوبی پُکُنه، طیفی شگفت‌انگیز از رنگ‌های سرخ، لاجوردی و طلایی می‌آفریند. جانمایی فضاهای خدماتی چون مطبخ و نانواخانه در پشت اتاق‌های اصلی و تعبیه کفش‌کن‌های دوسویه برای جداسازی تالارها از سه‌دری‌ها، مرزبندی دقیقی میان فضاهای عمومی، خصوصی و خدماتی ایجاد کرده است.

در طبقه دوم خانه و درست بالای کفش‌کن‌ها و هشتی، اتاق‌های گوشواری تعبیه شده‌اند که با پنجره‌ها و ارسی‌های کوچک‌تر، دیدی مسلط به حیاط و تالار اصلی دارند و در گذشته محلی برای استقرار مهمانان ویژه یا بانوان خانه در مراسم‌ها بوده‌اند. علاوه بر فضاهای اعیانی، توجه به پایداری اقلیمی در سراسر بنا مشهود است. وجود حوض‌خانه در طبقه همکف و زیرزمین‌های خنک، جریان هوای مطبوعی را در طول روزهای گرم سال فراهم می‌کرده است. همچنین استفاده از مصالح بومی مانند خشت، آجر و ملاط گل و ساروج در دیوارها، ضخامت مناسبی برای عایق‌بندی حرارتی در برابر سرمای خشک زمستان و گرمای تابستان ایجاد کرده است.

خانه حاج رسولی‌ها یا سرای بدیع، تنها یک اثر تاریخی ثبت‌شده در فهرست آثار ملی نیست؛ بلکه روایتی زنده از ایستادگی هنر و هویت ایرانی در برابر گذر زمان است. در شرایطی که بسیاری از خانه‌های کهن اصفهان در آوار فراموشی فرو رفته‌اند، این عمارت باشکوه به عنوان یک مرکز فرهنگی و گردشگری فعال، همچنان نفس می‌کشد و بازدیدکنندگان را به تماشای یکی از اصیل‌ترین جلوه‌های زیست سنتی ایرانی دعوت می‌کند.

انتهای پیام/170