به گزارش خبرنگار حوزه و روحانیت خبرگزاری تسنیم، حجت‌الاسلام محمدصالح مازنی، مدرس مرکز تخصصی تربیت مدرس، به مناسبت تجمعاتی که در این روزها شاهد هستیم، در مقاله‌ای به مبانی اخلاقی تجمعات بر پایه قرآن و حدیث پرداخته و از این منظر این رویداد اجتماعی را مورد بررسی قرار داده است.

پژوهش حاضر با هدف تبیین مبانی اخلاقی تجمعات «امت مبعوث»، به تحلیل زیربناهای رفتاری حاکم بر این آیین‌های جمعی می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد که در این پارادایم، تجمع، کنشی چندوجهی (سیاسی، الهیاتی، عبادی و اخلاقی) است که بر پیوند منطقی میان هستی‌شناسی و انسان‌شناسیِ وحیانی بنا شده است. در این چارچوب، عقل و فطرت، ابزارهای اصلیِ تدافع معرفتی در برابر مغالطات گفتمانی و جنگ روایت‌ها محسوب می‌شوند. همچنین، کنشگری سیاسی در این تجمعات، با تکیه بر مفاهیمی همچون «اراده آگاهانه»، «تقوامحوری» و «زیبایی‌شناسی آرمان‌ها»، از سطح هیجانات غریزی به مرتبه «فضیلت‌محوری» ارتقا می‌یابد.

در نهایت، رعایت «حق‌الناس» و التزام به نظم در حریم عمومی، به مثابه مؤلفه‌های انضباط حقوقی-اخلاقی، این تجمعات را از یک کنش گذرا به یک «مسئولیت اخلاقی تمدن‌ساز» بدل می‌سازد. کنش‌های جمعی، به‌ویژه تجمعات انقلابی، بازتابی از مبانیِ فلسفی، اخلاقی و الهیاتیِ کنش‌گران است. بر این اساس، تجمعات «امت مبعوث» بر پایه پارادایم‌های فکریِ حاکم استوار است که «زیربنای رفتاری» شرکت‌کنندگان را تعیین می‌کند.

نویسنده مقاله با اشاره به این نکته که تجمعات انقلابیِ «امت مبعوث» از ابعاد گوناگون علمی قابل‌تحلیل است، یکی از شئونِ شایانِ توجه را استخراجِ مبانی اخلاقیِ این تجمعات با تکیه بر آموزه‌های قرآن و حدیث معرفی می‌کند و آن را موضوعی می‌داند که در ساحت «فلسفه اخلاق» جای می‌گیرد و نتایج آن در قلمرو «اخلاق کاربردی» برای مواجهه با مسائل معاصر، نمود می‌یابد.

مبانی هستی‌شناسی

در این مقاله، منظور از مبانی هستی‌شناختی، گزاره‌های توصیفیِ تبیین‌کننده دیدگاه اسلام درباره هستی است؛ در حالی که الزامات شامل اصول و گزاره‌های تجویزی است که از این مبانی توصیفی-تحلیلی استنباط شده و به عنوان معیار عمل به‌کار می‌روند. تحقق این الزامات، در گرو پذیرش مبانی هستی‌شناسی اسلام است که ناظر بر واقعیت‌های هستی و انسان می‌باشد.

توحیدمحوری و باور به ربوبیت الهی، هدفمندی آفرینش و مسئولیت‌پذیری اجتماعی انسان، معادباوری و پیوند آن با توحید و کنشگری اجتماعی از سرفصل‌هایی است که در این مقاله به عنوان مبانی هستی‌شناسی بر اساس اسلام است که به آن اشاره شده است.

از منظر هستی‌شناسی، باور به هدفمندی آفرینش، یکی از مهم‌ترین مبانی اخلاق است. اگر هستی فاقد غایت و حکمت باشد و آفرینش به صورت عبث و بی‌هدف صورت گرفته باشد، مفاهیمی همچون فضیلت، امر اخلاقی و ارزش رفتاری فاقد معنا خواهند بود. بنابراین، هدفمندی آفرینش، جایگاه و نقش شایسته انسان را در جهان تعیین می‌کند. انسانی که هدفمند آفریده شده، خود را نسبت به ایفای نقش‌های اجتماعی و وظایف تکلیفی‌اش مسئول می‌داند و بر آن است تا این نقش‌ها را به کامل‌ترین شکل ممکن به جای آورد. پشتوانه عقلی این مبنا در میل ذاتی انسان به «زیبایی» و فضیلت نهفته است؛ چرا که انجام فعل زیبا، از نظر عقل، عینِ فضیلت است. از سوی دیگر، پشتوانه دینی این امر به ماهیت خلقت انسان بازمی‌گردد.

نقش ریشه‌ای «تکلیف» در تجمعات

نویسنده، مسئولیت‌پذیری در تجمعات انقلابی را ریشه در مفهوم «تکلیف» و التزام به پیامدهای آن در پیشگاه الهی و جامعه می‌داند. از منظر اخلاقی، انسان به عنوان موجودی هدفمند، از طریق ایفای مسئولیت‌های اجتماعی، در واقع به مقتضای خلقتِ «احسن» خود عمل می‌کند. بنابراین، تجمعات انقلابی باید با تکیه بر پیوند میان «ماهیتِ خلقت» و «کیفیتِ عملکرد»، با بالاترین سطح از مسئولیت‌پذیری و به نحو احسن صورت پذیرند تا با کرامت انسانی و غایت آفرینش همسو باشند.

مبانی اخلاقی تجمعات انقلابی

ملاک تبیین مبانی اخلاقی تجمعات انقلابی، از نکاتی است که در این پژوهش آمده و انطباق رفتار جمعیِ انقلابی با غایات، ارزش‌ها و حدود اخلاقی اسلام شمرده شده است. در توضیح این مفهوم بیان شده که هر مبنای اخلاقی برای تجمعات انقلابی نشان دهد که این تجمع، غایت مشروع دارد؛ مانند اقامه حق، عدالت‌خواهی، امر به معروف، دفاع از مظلوم، نفی فساد و استکبار. وسیله مشروع به‌کار می‌برد؛ یعنی هدف درست، مجوز استفاده از ابزار غیراخلاقی نمی‌شود. فاعل اخلاقی را حفظ می‌کند؛ شرکت‌کنندگان باید واجد نیت الهی، صدق، خویشتنداری و مسئولیت‌پذیری باشند. حقوق دیگران را نقض نمی‌کند؛ از جمله حرمت جان، آبرو، مال، امنیت عمومی، و کرامت انسانی. مفسده بزرگ‌تر تولید نمی‌کنند؛ یعنی باید میان حق‌طلبی و دفع فساد، نسبت‌سنجی عقلانی و شرعی برقرار باشد.

مبانی اخلاقی تجمعات از نگاه انسان‌شناسی

مبانی اخلاقی تجمعات از نگاه انسان‌شناسی نکته دیگری است که در این مقاله از آن بحث شده است. یکی از ارکان بنیادین در تبیین مبانی اخلاقیِ تجمعات انقلابیِ «امت مبعوث»، ضرورت بازشناسی جایگاه انسان از منظر انسان‌شناسی (Anthropology) است. انسان‌شناسی به عنوان علمی چندوجهی، به مطالعه پدیده‌های مرتبط با انسان در تمامی ابعاد زمانی و مکانی می‌پردازد و تلاش می‌کند ضمن توصیف و تبیین ویژگی‌های نوع بشر، ماهیت وجودی او را واکاوی کند.

با توجه به تنوع رویکردها در این حوزه، انسان‌شناسی بر اساس روش‌شناسی و ابزارِ بررسی، به شاخه‌های مختلفی از جمله انسان‌شناسی فرهنگی، فلسفی، طبیعی و عرفانی تقسیم می‌شود. با توجه به غایتِ این نوشتار که بر تبیینِ پیوند میان مبانی اعتقادی و کنشگری اجتماعی استوار است، این پژوهش بر رویکرد «انسان‌شناسی دینی» تمرکز دارد.

انسان‌شناسی دینی، برخلاف رویکردهای تجربی یا صرفاً فلسفی، از روش «نقلی» و استناد به متون مقدس بهره می‌جوید. در این رویکرد، انسان از رویکرد تقلیل‌گرایانه و حقارت‌بار (که او را به عنوان یک پدیده بیولوژیک یا اجتماعی صرف بر می‌شمرد)، به عنوان موجودی دارای تکالیف الهی و غایتی متعالی شناخته می‌شود. در چارچوب دین اسلام، این دانش با تکیه بر قرآن کریم و سنت مکتوب (روایات معصومین علیهم‌السلام)، به بررسی ماهیت، جایگاه و وظایف انسان می‌پردازد. انتخاب این رویکرد به پژوهش حاضر ضروری است، زیرا تنها از طریق انسان‌شناسی دینی می‌توان پیوند میان «ماهیت خلقت» و «الزامات اخلاقیِ» کنش‌های انقلابی را به شکلی جامع تبیین نمود.

ظرفیت اراده در حوزه انسان‌شناسی

در این مقاله یکی از بنیادین‌ترین مباحث در حوزه انسان‌شناسی، بررسی ظرفیت «اراده» و توانمندی انسان در انتخاب میان گزاره‌های اخلاقی متضاد یاد شده است. در این راستا، تقوامحوری، خشم مقدس، رعایت حق‌الناس و صیانت از حریم عمومی، از جمله نکاتی است که در تبیین این گزاره آمده است. مثلاً ذکر شده که در چارچوب تجمعات انقلابی، رعایت حق‌الناس به معنای آن است که «مسیرِ استیفایِ حق» باید با توجه کامل انجام شده و مراقبت شود که خود به ابزاری برای «تضییعِ حقِ دیگران» بدل نشود. از منظرِ این پارادایم، برخورداری از حقوق سیاسی یا اجتماعی، هرگز مجوزی برای تجاوز به حقوق بنیادینِ شهروندان نظیر: حق امنیت، حق آرامش، حق مالکیت و کرامت انسانی نیست. در نهایت، در یک تجمع انقلابیِ اخلاق‌مدار، رعایت «حق‌الناس» به معنای تبدیلِ «قدرتِ جمعی» به ابزاری برای تقویتِ «نظمِ عادلانه» است.

در نتیجه این پژوهش نشان داده است که پارادایم اخلاقی تجمعات انقلابی «امت مبعوث»، بر پایه پیوند منطقی میان هستی‌شناسی (هدفمندی آفرینش) و انسان‌شناسی وحیانی بنا شده است. برخلاف رویکردهای تقلیل‌گرایانه، در این پارادایم، کنشگری سیاسی محصول «اراده آگاهانه» و «شعور دینی» است که با بهره‌گیری از عقلانیت استدلالی و هوش دینی، در برابر جنگ روایت‌ها ایستادگی می‌کند. در نهایت، رعایت «حق‌الناس»، تقوامحوری و حفظ حریم عمومی، به عنوان «قانون درونی» و انضباط اخلاقی، تجمعات را از هیجانات گذرا متمایز کرده و به مسیری تمدن‌ساز و فضیلت‌محور تبدیل می‌کند.

یافته‌های این تحقیق مؤید آن است که نظام اعتقادی اسلام، پیوندی خطی میان مبانی هستی‌شناختی و الزامات عملی ایجاد می‌کند که زیربنای مسئولیت‌پذیری در «امت مبعوث» است. بر اساس یافته‌ها، تجمعات انقلابی در این پارادایم، واکنش جبری نبوده و برآمده از «انسان‌شناسی وحیانی» است که انسان را موجودی تکلیف‌مدار و دارای ساحت غایی می‌بیند.

گفتنی است، مقاله «مبانی اخلاقی تجمعات انقلابی با تکیه بر آموزه‌های قرآن و حدیث» در دوفصلنامه مطالعات پژوهشی تربیت مدرس، منتشر شد.

انتهای پیام/