به گزارش گروه بین‌الملل خبرگزاری تسنیم، نقش و جایگاه ازبکستان در سیستم حمل‌ونقل و ترانزیت پهنه اوراسیا با تحولی بنیادین مواجه شده است. اگر در گذشته عدم دسترسی مستقیم به آب‌های آزاد و محصور بودن در خشکی بزرگ‌ترین چالش اقتصادی این کشور محسوب می‌شد، اکنون دولت تاشکند در تلاش است تا با اتخاذ یک استراتژی هوشمندانه، موقعیت جغرافیایی خود را به یک مزیت رقابتی تبدیل کند؛ مزیتی که از طریق خاک ازبکستان، بازارهای چین، آسیای مرکزی، قفقاز جنوبی، اروپا و جنوب آسیا را به یکدیگر پیوند می‌دهد.

بر اساس آمارهای موجود، حجم جابه‌جایی کالاهای ترانزیتی از خاک ازبکستان در سال 2025 میلادی به 15.3 میلیون تن رسید که نشان‌دهنده رشد 54 درصدی در مقایسه با سال 2021 است. با این وجود، سهم فعلی این کشور در جریان ترانزیت کالا میان چین و اروپا همچنان بین 1 تا 2 درصد باقی مانده است.

محاسبات ارائه شده به رئیس‌جمهور ازبکستان در ژوئیه 2026 نشان می‌دهد جذب سالانه 15 تا 20 میلیون تن محموله ترانزیتی بین‌المللی جدید می‌تواند 400 تا 600 میلیون دلار درآمد ارزی اضافی برای کشور به همراه داشته باشد. علاوه بر این، این امر ظرفیت جذب حدود 3 میلیارد دلار سرمایه‌گذاری خارجی در بخش مراکز لجستیک و ترمینال‌ها را فراهم می‌سازد. از همین رو، تاشکند توسعه هم‌زمان چند مسیر راهبردی را در دستور کار قرار داده است.

آغاز فاز عملیاتی خط‌آهن چین-قرقیزستان-ازبکستان

یکی از مرکزی‌ترین پروژه‌های در حال اجرا، خط‌آهن استراتژیک «چین-قرقیزستان-ازبکستان» است. این پروژه پس از دهه‌ها رایزنی، در دسامبر 2024 رسماً کلید خورد و در تابستان 2025 کارهای عمرانی در تمامی بخش‌های مربوط به خاک قرقیزستان گسترش یافت.

در سال 2026 این پروژه مهم در فاز کاملاً فعال ساخت‌وساز قرار دارد: حفر تونل‌ها، احداث پل‌ها، زیرسازی خطوط و ایجاد زیرساخت‌های جانبی با سرعت در حال انجام است. طبق اعلام طرف قرقیزی، عملیات اجرایی در تمامی 29 تونل مسیر فعال است و وزارت حمل‌ونقل ازبکستان نیز در ژوئیه تایید کرد که ساخت‌وساز طبق برنامه زمان‌بندی‌شده پیش می‌رود.

این مسیر ریلی از کاشغر آغاز شده و پس از عبور از خاک قرقیزستان به آندیجان ازبکستان متصل می‌شود. هزینه اجرای این پروژه بر اساس آخرین برآوردهای رسمی حدود 4.7 میلیارد دلار اعلام شده است.

اهمیت این مسیر برای ازبکستان بسیار فراتر از ابعاد تجارت دوجانبه با پکن است. پس از بهره‌برداری کامل، تاشکند به کوتاه‌ترین مسیر ریلی به مناطق غربی چین دست خواهد یافت. این خط‌آهن پس از راه‌اندازی، ظرفیت جابه‌جایی سالانه تا 15 میلیون تن کالا را داشته و زمان حمل کالا میان چین و بازارهای اروپایی را تا 10 روز کاهش می‌دهد.

پس از ورود محموله‌ها به خاک ازبکستان، کالاها می‌توانند در چند مسیر توزیع شوند: در جبهه غربی به «کریدور میانی» از طریق دریای خزر و قفقاز جنوبی و همچنین مسیر موازی از طریق ترکمنستان، ایران و ترکیه متصل می‌شوند. در افق بلندمدت نیز، اتصال این خط به «کریدور ترانس-افغان»، دسترسی مستقیم به بنادر اقیانوسی پاکستان را امکان‌پذیر خواهد ساخت.

ارتقای سهم کریدور میانی و گذر از مسیرهای دریایی خزر

در مبادلات تجاری میان ازبکستان و اروپا، نقش «کریدور میانی» روز به روز در حال افزایش است. طی پنج سال گذشته، حجم حمل کالاهای ازبکستان از این مسیر دو برابر شده و در پایان سال 2025 به حدود 1.2 تا 1.3 میلیون تن رسیده است.

سهم این مسیر در گردش کالایی ازبکستان و اتحادیه اروپا از 12 درصد در سال 2021 به 28 درصد در سال 2025 افزایش یافته است. این روند صعودی در سال 2026 نیز ادامه یافت؛ تنها در نیمه اول سال جاری، ترانزیت محموله‌های ازبکستان از طریق بندر باکو به حدود 0.5 میلیون تن رسید که رشد 2 درصدی را نسبت به مدت مشابه سال قبل نشان می‌دهد.

در این زنجیره لجستیکی، کالاها پس از عبور از آسیای مرکزی به سواحل خزر رسیده و سپس از طریق اراضی جمهوری آذربایجان و گرجستان، به سمت ترکیه و اروپا هدایت می‌شوند.

در سال 2025، حجم مبادلات ترانزیتی میان ازبکستان و آذربایجان با رشد 6.7 درصدی به 1.4 میلیون تن رسید. در نیمه نخست سال 2026 نیز این رقم به 675 هزار تن رسید که 12.2 درصد بیشتر از بازه زمانی مشابه در سال گذشته است. هم‌زمان، حجم جابه‌جایی کالا با کشورهای اروپایی در سال 2025 به 1.5 میلیون تن رسید که رشد 29 درصدی را ثبت کرد.

مسیر زمینی ایران و ترکیه؛ راهکار دور زدن چالش‌های دریایی

به طور موازی، ازبکستان در حال توسعه مسیر زمینی از طریق قلمرو کشورهای ترکمنستان، ایران و ترکیه است. این مسیر امکان ارسال مستقیم کالا به اروپا را بدون نیاز به عبور از پهنه آبی خزر فراهم می‌سازد.

فاصله تاشکند از طریق خاک ترکمنستان و ایران تا بندر مرسین ترکیه حدود 4.1 هزار کیلومتر بوده و زمان برآوردی حمل کالا در آن 12 تا 14 روز است. چنانچه محموله‌ها از طریق استانبول به سمت جنوب شرقی اروپا امتداد یابند، طول زمان سفر به 14 تا 15 روز خواهد رسید.

در سال 2026، ازبکستان، ایران و ترکیه کارهای عملیاتی برای ارتقای این مسیر را ادامه دادند. طرفین در حال حاضر مشغول رایزنی در خصوص دیجیتالی‌سازی اسناد حمل‌ونقل، تسهیل تشریفات مرزی و بررسی امکان پیوند این مسیر با خط‌آهن در حال احداث چین-قرقیزستان-ازبکستان هستند.

کریدور ترانس-افغان؛ پنجره دسترسی به آب‌های آزاد جنوب

محور مهم دیگری که تاشکند پیگیری می‌کند، پروژه راه‌آهن «ترانس-افغان» است که با همکاری افغانستان و پاکستان دنبال می‌شود. در ژوئیه 2025، موافقت‌نامه چارچوبی برای تدوین مشترک مطالعات امکان‌سنجی امضا شد. در اوایل سال 2026، ازبکستان و پاکستان مسیر «ترمذ-خرلاچی» را تأیید کرده و بر سر تامین مالی مشترک مطالعات امکان‌سنجی به توافق رسیدند.

این خط ریلی از ازبکستان آغاز شده و پس از عبور از خاک افغانستان (از مسیر نایب‌آباد، میدان‌شهر و لوگر) به مرز خرلاچی در پاکستان می‌رسد تا محموله‌ها به بنادر کراچی و قاسم دسترسی یابند. این پروژه بستر دسترسی مستقیم ازبکستان به بنادر جنوب آسیا و اقیانوس هند را هموار می‌سازد و پیوند آن با خط ریلی چین-قرقیزستان-ازبکستان، مسیری یکپارچه از چین تا بنادر اقیانوسی پاکستان ایجاد خواهد کرد.

توسعه شبکه‌های ریلی و هاب‌های لجستیکی در داخل کشور

هم‌اکنون حدود 4 هزار کیلومتر کریدور ترانزیتی بین‌المللی از خاک ازبکستان می‌گذرد و طول شبکه ریلی کشور حدود 4.7 هزار کیلومتر است. 27 مرکز لجستیکی با ظرفیت مجموع 27.2 میلیون تن در این کشور فعال هستند. با این حال، بخشی از زیرساخت‌ها تحت بار ترافیکی شدیدی قرار دارند و ظرفیت پایگاه‌های مرزی و ترمینال‌ها کافی نیست.

به همین دلیل، ازبکستان در حال گسترش زیرساخت‌های داخلی است. در سپتامبر 2026، مدرن‌سازی چند قطعه پرترافیک ریلی بررسی شد که طبق گزارش‌های ارائه‌شده به رئیس‌جمهور، سرمایه‌گذاری حدود 200 میلیون دلاری در نوسازی آنها، ظرفیت باربری را 25 الی 30 درصد افزایش می‌دهد. هم‌زمان، هاب‌های منطقه‌ای شکل می‌گیرند: منطقه «خان‌آباد» برای محور چین، منطقه «آلات» برای کریدور میانی و منطقه «ترمذ» برای مسیر ترانس-افغان اختصاص یافته‌اند.

همچنین ساخت 17 مرکز لجستیک در تاشکند و چهار استان دیگر و اجرای پروژه بزرگ ترمینال چندمنظوره 288 میلیون دلاری تاشکند با همکاری شرکت DP World برنامه‌ریزی شده است.

دیجیتالی‌سازی گمرکات و چشم‌انداز توسعه تا سال 2030

هدف دیگری که تاشکند دنبال می‌کند، کاهش زمان توقف محموله‌ها در مرزها است. در ژوئیه 2026، اجرای اصل «پنجره واحد»، اتصال مراکز لجستیکی به پلتفرم E-logistics، سامانه‌های پایش آنلاین و ثبت الکترونیکی خودروها پیشنهاد شد.

همچنین احداث ترمینال‌های گمرکی در مناطق قبله‌ای و ترمذ و ایجاد گمرک ریلی بین‌المللی در خان‌آباد در دست اقدام است. در کنفرانس کریدور میانی در 30 سپتامبر 2026 در تاشکند نیز تبادل الکترونیکی اسناد، اجرای eTIR، بارنامه الکترونیکی eCMR و گواهی‌های مبدأ دیجیتال مورد بررسی قرار گرفت.

بر اساس آمارهای ارائه‌شده به رئیس‌جمهور ازبکستان در سپتامبر 2026، این کشور قصد دارد تا سال 2030 حجم خدمات حمل‌ونقل را دو برابر کرده، 9.1 میلیارد دلار سرمایه‌گذاری جذب کند و صادرات خدمات این بخش را به 5.7 میلیارد دلار برساند.

ازبکستان در حال ساخت سیستمی است که در آن، مسیرهای تجاری از چین، آسیای مرکزی، قفقاز جنوبی، اروپا و جنوب آسیا در خاک این کشور تقاطع می‌یابند و رشد آتی آن به سرعت ارتقای زیرساخت‌های داخلی و تسهیل تشریفات مرزی وابسته خواهد بود.

انتهای پیام/