به گزارش خبرگزاری تسنیم از شیراز، مرتضی رجاقمی، دبیر حقوق و فناوری سازمان بسیج حقوقدانان فارس در یادداشت اختصاصی که در اختیار تسنیم قرار داد، نوشت: جهان  در حال ورود به مرحله‌ای تازه از مواجهه با مفهوم پیری است. آنتی‌ایج (Anti-Aging) یا مقابله با پیری و توسعه طول عمر سالم دیگر صرفاً یک موضوع مربوط به محصولات زیبایی و جوان‌سازی نیست؛ بلکه به یکی از حوزه‌های رو به رشد در پیوند میان علوم زیستی، فناوری، هوش مصنوعی، سلامت، اقتصاد و در نهایت حقوق تبدیل شده است.

در سال‌های اخیر، توجه جهانی به افزایش طول عمر سالم و کاهش آثار فرساینده پیری بیشتر شده است. فناوری‌های نوین، تحلیل داده‌های زیستی، هوش مصنوعی و پیشرفت‌های علمی، افق‌های تازه‌ای را در زمینه شناخت فرایند پیری و مدیریت عوامل مؤثر بر سلامت انسان ایجاد کرده‌اند. طبیعی است که این جریان به تدریج وارد کشورهای مختلف شود و ایران نیز از این روند جهانی جدا نخواهد بود.

آنچه امروز شاید برای بخشی از جامعه یک موضوع تخصصی و دور از دسترس به نظر برسد، در سال‌های آینده می‌تواند به بخشی از زندگی روزمره تبدیل شود؛ از خدمات و برنامه‌های شخصی‌سازی‌شده سلامت گرفته تا سامانه‌های هوشمندی که با تحلیل داده‌های فردی، ریسک‌های سلامت و روندهای مرتبط با پیری را ارزیابی می‌کنند.

هر فناوری جدیدی که با بدن، سلامت، اطلاعات ژنتیکی و داده‌های زیستی انسان ارتباط پیدا کند، مجموعه‌ای از حقوق و تکالیف جدید را به وجود می‌آورد. چه کسی مالک داده‌های زیستی یک فرد است؟ چه کسی اجازه دارد از اطلاعات ژنتیکی و سلامت او برای آموزش یا توسعه الگوریتم‌های هوش مصنوعی استفاده کند؟ اگر یک سامانه هوشمند درباره وضعیت سلامت یا روند پیری فرد پیش‌بینی اشتباهی ارائه کند، مسئولیت حقوقی آن با چه کسی است؟

از سوی دیگر، مسئله عدالت در دسترسی به فناوری‌های افزایش طول عمر سالم اهمیت ویژه‌ای پیدا خواهد کرد. اگر فناوری‌های پیشرفته طول عمر تنها در اختیار گروه‌های برخوردار قرار گیرد، ممکن است در آینده با نوع جدیدی از نابرابری مواجه شویم؛ نابرابری نه فقط در میزان ثروت، بلکه در میزان برخورداری از «سال‌های سالم زندگی».

در چنین شرایطی، حقوق باید پیش از آنکه فناوری به مرحله فراگیری برسد، درباره اصول حاکم بر آن مطالعه کند. تدوین مقررات مربوط به داده‌های زیستی و ژنتیکی، حفاظت از حریم خصوصی، مسئولیت متخصصان و شرکت‌های فناوری، نظارت بر کاربرد هوش مصنوعی در سلامت، رضایت آگاهانه و جلوگیری از تبعیض، بخشی از الزامات این مسیر خواهد بود.

ایران نیز در این زمینه نباید صرفاً مصرف‌کننده فناوری‌های واردشده از خارج باشد. لازم است از هم‌اکنون یک گفت‌وگوی جدی میان حقوق‌دانان، متخصصان هوش مصنوعی، پزشکان، دانشمندان علوم زیستی، متخصصان اخلاق و سیاست‌گذاران شکل بگیرد تا مشخص شود جامعه ایران در برابر این تحول چه رویکردی باید داشته باشد.

نکته مهم این است که آنتی‌ایج را نباید صرفاً با مفهوم «جوان ماندن» تعریف کرد. موضوع اصلی، افزایش طول عمر سالم و ارتقای کیفیت زندگی انسان است. اگر قرار باشد انسان سال‌های بیشتری زندگی کند، اما با کیفیت پایین و وابستگی بیشتر، هدف اصلی محقق نشده است. آینده این حوزه باید به دنبال افزایش سال‌های سالم زندگی باشد، نه صرفاً افزایش عدد سن.

هوش مصنوعی نیز می‌تواند در این مسیر نقشی اساسی داشته باشد؛ از تحلیل داده‌های سلامت و شناسایی الگوهای مرتبط با پیری گرفته تا کمک به شخصی‌سازی مراقبت‌های سلامت و توسعه پژوهش‌های مرتبط با طول عمر. اما هرچه نقش هوش مصنوعی بیشتر شود، ضرورت نظارت حقوقی و اخلاقی نیز افزایش خواهد یافت.

کشوری که امروز درباره ابعاد حقوقی و اخلاقی این تحول مطالعه کند، فردا آمادگی بیشتری برای مواجهه با فناوری‌های جدید خواهد داشت. اما اگر قانون‌گذاری و سیاست‌گذاری به بعد از فراگیرشدن فناوری موکول شود، ممکن است جامعه با چالش‌هایی مواجه شود که پیشگیری از آنها بسیار دشوارتر از تنظیم قواعد پیش از وقوع است.

به همین دلیل، اکنون زمان آن است که در ایران، «حقوق آنتی‌ایج» به‌عنوان یک حوزه مطالعاتی میان‌رشته‌ای مورد توجه قرار گیرد؛ حوزه‌ای که در آن حقوق، هوش مصنوعی، علوم زیستی و مسئله کیفیت زندگی انسان در کنار یکدیگر بررسی شوند.

آنتی‌ایج شاید امروز برای بسیاری یک فناوری آینده‌نگرانه باشد، اما مسیر تحولات علمی نشان می‌دهد که آینده معمولاً پیش از آنکه به زندگی روزمره مردم برسد، در آزمایشگاه‌ها و مراکز پژوهشی شکل گرفته است.

پس مسئله اصلی این نیست که آنتی‌ایج چه زمانی وارد ایران خواهد شد؛ مسئله این است که آیا ما پیش از فراگیرشدن آن، برای پیامدهای حقوقی و اجتماعی‌اش آماده خواهیم بود یا نه.

انتهای پیام/424