به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری تسنیم، انتشار آثار فاخر و نفیس در حوزه متون کهن همیشه هم برای ناشران و هم برای مخاطبان جذابیت داشته است، معمولاً هم این آثار مخاطبان خاص خود را دارد و به دلیل سرمایه‌گذاری بالای ناشر نیز با قیمت‌های بالا به فروش می‌رسند.

یکی از جمله این آثار که اخیراً منتشر شده دانشنامه مصور شاهنامه است که توسط انتشارات سایان به چاپ رسیده است.

یاسر مالی، نویسنده این کتاب، متن کامل داستان‌های شاهنامه را به‌نثر روایت می‌کند. علاوه بر متن شاهنامه، دیگر داستان‌ها و روایت‌های حماسی مربوط به قهرمانان شاهنامه هم توضیح داده می‌شود. اطلاعات تاریخی مرتبط، جغرافیای وقایع شاهنامه، پیش‌زمینه‌ی شکل‌گیری هر داستان و تطبیق هر داستان شاهنامه با ادبیات ملل، از دیگر مطالب کتاب است.

نکته جالب توجه این است که در دورانی که شمارگان متوسط کتاب به 200 نسخه رسیده، این اثر در چاپ نخست در شمارگان 30 هزار نسخه منتشر شده است و البته کار حاصل همکاری مشترک انتشارات سایان و دیجی‌کالا است.

فارغ از اینکه در وضعیت اقتصادی این روزهای نشر چه اندازه انتشار کتاب‌های لوکس با قیمت‌های این چنینی آن هم در چنین شمارگانی محلی از اعراب دارد و اساساً مخاطب عادی چه اندازه توان دسترسی و مطالعه چنین اثری را دارد، موضوعی که منجر به نگارش این گزارش شد، شیوه توزیع این اثر است، که انتقاداتی را در صنف کتابفروش به همراه داشته است.

بهای درج شده پشت جلد کتاب هشت میلیون تومان است که به دلیل استفاده از کاغذ گلاسه، چاپ چهاررنگ و طبیعتا سرمایه‌گذاری متفاوت ناشر بالاتر از بهای معمول کتاب در ایران است، اما انتقاد به عرضه کتاب با قیمت‌های متفاوت است.

در ابتدای انتشار کتاب و ورود کتاب به مراکز پخش و توزیع، کتاب با تخفیف 30 درصد پشت جلد به کتابفروشی داده شده است تا کتابفروشی آن را به قیمت پشت جلد عرضه کند، به موازات آن کتاب در سایت انتشارات سایان و دیجی‌کالا که با حمایت از انتشار این اثر رسما ورود خود به حوزه تولید و توسعه محصولات فرهنگی ایرانی را اعلام کرد، نیز عرضه شده است. اما با چه قیمتی؟

در سایت انتشارات کتاب با تخفیف 38 درصد به قیمت پنج میلیون تومان و در دیجی‌کالا با تخفیف 43 درصد به قیمت چهار میلیون و 590 هزار تومان عرضه شده است، این در حالی است که این کتاب با تخفیف 30 درصدی به کتابفروشی‌ها داده شده است و طبیعتا کتابفروشی‌ها باید کتاب را با بهای پشت جلد به فروش برسانند، اما آیا مخاطبی که می‌تواند کتاب را از دیجی‌کالا با تخفیف 43 درصدی خریداری کند، آن را از کتابفروشی‌های محلی با قیمت 8 میلیون تومان می‌خرد؟ آیا کتابفروش متهم به گران‌فروشی نمی‌شود؟ این دقیقا پدیده‌ای است که در روزهای اخیر پیش آمده و موجب اعتراض و انتقاد برخی از کتابفروشی‌ها شده است.

مهرداد فتحی، مدیر کتابفروشی پیشگام،در خیابان انقلاب یکی از معترضان به چنین روندی است، وی در گفت‌وگو با خبرنگار تسنیم گفت: 50 سال است که در خیابان انقلاب مغازه کتابفروشی دارم، هم مالیات می‌دهم هم حق بیمه پرداخت می‌کنم، گرفتار انواع و اقسام دزدی‌ها و خسارات هم هستم، اگر قرار باشد من کتاب را با 30 درصد تخفیف خریداری کنم و بعد به بهای پشت جلد بفروشم اما ناشر و دیجی‌کالا همان کالا را با تخفیف 30 تا 80 درصد بفروشند؟ چرا باید هم‌چنان پابرجا بمانم؟

وی با بیان این مطلب که کتابفروشی‌ها این سال‌ها برای بقا می‌جنگند، ادامه داد: در اوضاع اقتصادی این روزها همه ما به دنبال کالای ارزان‌تر هستیم، طبیعتا مخاطب وقتی با یک جست‌وجوی ساده متوجه می‌شود کتاب با تخفیف 43 درصد دیجی‌کالا 3 میلیون تومان ارزان‌تر از کتابفروشی است آن را از دیجی‌کالا سفارش می‌دهد.

فتحی افزود: اساسا چرا باید دیجی‌کالا، اسنپ‌شاپ و سایر پلتفرم‌ها به بازار کالای تخصصی و کم‌سود چون کتاب ورود کنند، آن هم در شرایطی که ما با مشکلات بسیاری روبرو هستیم، کدام صنف است که در راسته اصلی در مقابل هر فروشگاه دو دستفروش نیز همان کالا را بفروشند؟ یک پیاده‌روی عصرانه در خیابان انقلاب نشان می‌دهد که مسئولان شهری نیز کمر به نابودی صنف کتابفروش بسته‌اند. این همه دستفروش و کپی‌کار در این خیابان چه می‌کنند؟

وی با بیان این مطلب که دیجی‌کالا رقیب اصلی کتابفروشان شده است، گفت: بسیاری از آثاری که در این پلتفرم عرضه شده‌اند، کتاب‌های کپی است، مخاطب نیز که نمی‌داند، فقط تصویر کتابی را می‌بیند و آن را سفارش می‌دهد.

فتحی با اشاره دوباره به ماجرای عرضه دانشنامه مصور شاهنامه یادآور شد: کتابفروشی‌ها امروز تبدیل شده‌اند به نمایشگاه و شوروم، یکی از مشتریان پر و پا قرص من چند روز پیش در فروشگاه من شاهنامه نشر سایان را از دیجی‌کالا سفارش داد و توجیهش نیز این بود که سه میلیون زیر قیمت کتاب را خریداری کردم.

وی گفت: من شنیدم که دیجی‌کالا 20 هزار نسخه را برای توزیع در اختیار دارد، در سال‌های اخیر کدام ناشری توانسته کتابی را در چاپ نخست با 30 هزار نسخه عرضه کند؟ اگر به لحاظ اقتصادی تخفیف 43 درصدی امکان‌پذیر بوده پس چرا بهای پشت جلد اینگونه محاسبه شده است؟

فتحی در کنایه‌ای تأمل‌برانگیز پایان سخنان خود ابراز امیدواری کرد که در گفت‌وگوی بعدی با رسانه‌ها از جانب یک قهوه‌فروش سخن بگوید تا کتاب‌فروش.

تخفیف‌های نامتعارف و دائمی در پلتفرم‌های اینترنتی و فروش مستقیم ناشران، طی چند سال اخیر به یکی از بحران‌های جدی نشر و زنجیره توزیع کتاب در ایران بدل شده است. این پدیده ابعاد اقتصادی، حقوقی و فرهنگی گسترده‌ای دارد که کتاب‌فروشی‌های محلی و مستقل را بیش از هر بخش دیگری در معرض تعطیلی قرار داده است.

تخفیف‌های بالای 30 تا 80 درصدی که در ویترین پلتفرم‌های آنلاین یا برخی بسترها به چشم می‌خورند، معمولا از دو مسیر متفاوت تولید می‌شوند:

1. فروش مستقیم توسط ناشران اصلی که ناشران برای تأمین سریع نقدینگی، حذف هزینه‌های پخش و تسویه فوری، در سایت‌های خود تخفیف‌های 20 تا 35 درصدی ارائه می‌کنند؛ حاشیه سودی که در چرخه سنتی به توزیع‌کننده و کتاب‌فروش اختصاص می‌یافت.

2. پدیده کتاب‌سازی و قیمت‌گذاری غیرواقعی: بخش قابل‌توجهی از تخفیف‌های نجومی (50 تا 80 درصد) متعلق به ناشران بااصالت نیست، بلکه نتیجه کتاب‌سازی است. افرادی با تغییر اندک در ترجمه‌های موفق و تغییر نام مترجم، کتاب را با کاغذ و چاپ بی‌کیفیت تولید می‌کنند و قیمت پشت جلد را چند برابر ارزش واقعی درج می‌کنند. در این حالت، اعمال تخفیف 70 درصدی همچنان حاشیه سود سرشاری برای تولیدکننده و فروشنده پلتفرم دارد.

از سوی دیگر، حاشیه سود متعارف یک کتاب‌فروش فیزیکی از پشت جلد کتاب بین 20 تا 25 درصد (حداکثر 30 درصد در خرید نقدی) است. از همین درآمد اندک، کتاب‌فروش باید هزینه‌های اجاره ملک تجاری، مالیات، حقوق پرسنل، استهلاک و قبوض را بپردازد. کتاب‌فروش اساساً امکان تخفیف دادن ندارد، درحالی‌که مشتری در همان لحظه با یک سرچ ساده، تخفیف‌های سنگین اینترنتی را مشاهده می‌کند.

یکی از آسیب‌های جدی این موضوع تبدیل شدن کتابفروشی‌ها به نمایشگاه است، مخاطب به کتاب‌فروشی می‌رود، کتاب را ورق می‌زند، انتخاب می‌کند، اما خرید را آنلاین ثبت می‌کند. این رفتار باعث شده خریدار ناخودآگاه تصور کند کتاب‌فروش فیزیکی گران‌فروش است و قیمت پشت جلد یک قیمت جعلی است.

ناشرانی که کتاب‌های پرفروش خود را در وب‌سایت شخصی با تخفیف‌های بالا عرضه می‌کنند، همکار سنتی خود (کتاب‌فروش) را که سال‌ها ویترین آثار او بوده، دور می‌زنند. کتاب‌فروش نسخه را با چک چندماهه خریده و در مغازه گذاشته، اما مخاطب همان اثر را ارزان‌تر از سایت ناشر سفارش می‌دهد.

در بسیاری از کشورهای توسعه‌یافته با بازار نشر ریشه‌دار، دقیقاً برای جلوگیری از چنین فاجعه‌ای قوانینی وضع شده است، برای نمونه قانون لانگ در فرانسه که تخفیف کتاب در تمام کانال‌ها (چه فیزیکی و چه اینترنتی مانند آمازون) به حداکثر 5 درصد محدود است. قوانین مشابه در آلمان، اسپانیا و ایتالیا نیز جاری است که از بلعیده شدن کتاب‌فروشی‌های خرد توسط غول‌های تجارت الکترونیک جلوگیری می‌کند.

بهرام خسروی مدیر کتابفروشی دانشجو نیز از دیگر خریداران کتاب شاهنامه مصور نشر سایان است که متضرر شده است، خسروی به تسنیم گفت: ما سه جلد از این کتاب را به پخشی سفارش داده و پول آن را نیز نقد با تخفیف 30 درصد پرداخت کردیم. چند روز بعد خریداری کتاب را به صندوق آورد و گفت، چرا شما کتاب را گران می‌فروشید، ناشر و دیجی‌کالا کتاب را با تخفیف می‌فروشند، گفتیم مگر ممکن است؟ وقتی جست‌وجو کردیم متوجه شدیم بله ناشر و دیجی‌کالا کتاب را با 4 میلیون و 500 هزار تومان و 5 میلیون تومان عرضه کرده‌اند. در حالیکه ما مجبوریم به قیمت پشت جلد نهایت با 10 درصد تخفیف به فروش برسانیم.

وی با بیان این مطلب که سه جلد این کتاب روی دست ما مانده است، افزود: اگر با همان درصد تخفیفی که خریداری کردیم یعنی 30 درصد هم بفروش برسانیم بدون یک ریال سود، باز هم از قیمت عرضه شده در دیجی‌کالا و نشر سایان بیشتر است. مگر اینکه خریداری باشد که از این موضوع اطلاعی نداشته باشد، تازه این احتمال وجود دارد که پس از مطلع شدن ما را به گران‌فروشی متهم کرده و کار را مرجوع کند.

مدیر کتابفروشی دانشجو با بیان این مطلب که متاسفانه مرجع رسیدگی وجود ندارد و اتحادیه نیز کاری از پیش نمی‌برد، گفت: وزارت فرهنگ و ارشاد باید تدبیری بیاندیشد، سال‌هاست که کتابفروشان و ناشران از فعالیت‌های این‌چنینی پلتفرم‌ها متضرر شده‌اند. در دیجی‌کالا کتاب‌های کپی با تخفیف 70 درصد کاهش از نسخه اصلی کتاب نیز گران‌تر عرضه می‌شود.

وی اضافه کرد: نشر سایان نشر معتبری است، من تعجب می‌کنم که چرا چنین اتفاقی رخ داده است. از سوی دیگر بازار دستفروش‌ها نیز تیشه به ریشه نشر زده‌اند، کتابی که ما 700 هزار تومان قیمت زده‌ایم، در بازار دستفروش‌ها مقابل پیاده‌روی انقلاب به قیمت یک میلیون و 500 هزار تومان کپی شده و با 60 درصد تخفیف گران‌تر از قیمت اصلی فروش می‌رود، متاسفانه مخاطب نیز از موضوع آگاه نیست و گول 60 درصد تخفیف را می‌خورد.

خسروی ادامه داد: اگر اختیار مالکیت فروشگاه دست من بود و تنها مالک سرقفلی نبودم، یک روز هم معطل نمی‌کردم، با تغییر کاربری می‌دادم یا ملک را می‌فروختم چون ادامه دادن راه کتابفروشی با چنین شرایطی ممکن نیست. کسی هم پاسخگو نیست، کپی کتاب انتشارات ما با 60 درصد تخفیف دو متر بالاتر از فروشگاه توسط دستفروش عرضه شده است، وقتی هم به اتحادیه موضوع را متذکر می‌شویم، اتفاقی رخ نمی‌دهد.

به نظر می‌رسد امروز بیش از هر چیز نیازمند یک قانون مصوب برای ثبات قیمت کتاب هستیم. نهادهای صنفی (اتحادیه ناشران و کتاب‌فروشان) و وزارت ارشاد باید الزام قانونی برای ممنوعیت تخفیف‌های مداوم و بالاتر از سقف معین تصویب کنند.

در عین حال پلتفرم‌های فروش آنلاین باید ملزم شوند ناشران بدون شناسنامه صنفی یا فروشندگان آثار افست و غیرقانونی را مسدود و قیمت‌گذاری‌های نامتعارف را کنترل کنند.

از سوی دیگر ناشران معتبر باید فروش مستقیم تخفیف‌دار خود را به رویدادهای مشخص و معدود در سال محدود کنند تا بقای کتاب‌فروشی‌ها به عنوان ویترین دائمی آثارشان به خطر نیفتد.

انتهای پیام/