به گزارش گروه بین الملل خبرگزاری تسنیم، سخنرانی اخیر الهام علی اف رئیس جمهوری آذربایجان، حاوی نکات مهمی درباره استقلال استراتژیک این کشور بود و شواهد نشان می‌دهد که باکو، از مواضع آنکارا درباره برخی حمایت‌های سیاسی و دفاعی گله‌مند است و به نوعِ رویکرد و نگاهِ از بالا به پایین معترض است.

اگر چه حالا بین ترکیه و جمهعوری آذربایجان، بر سر تصمیم ممنوعیت حجاب در مدارس دخترانه اختلاف نظر به وجود آمده، اما سخنرانی اخیر علی اف نشان داد که مساله فراتر از دیدگاه های دینی – فرهنگی و اجتماعی است.

الهام علی اف در سخنرانی خود، خواهان عدم مداخله در مسائل داخلی این کشور شد و درباره تسلیحات نظامی نیز به این اشاره کرد که هیچ کشوری به کمک جمهوری آذربایجان نیامده و سلاح‌های استفاده شده در جنگ قره باغ، با قیمت روز خریداری شده‌اند و هزینه‌های آنها تمام و کمال، پرداخت شده است.

پیام‌های علی اف خطاب به ترکیه، چنان بار کنایی و انتقادی بالایی داشت که رسانه‌های آنکارا غالباً از کنار آن گذشتند. اما برخی از تحلیلگران، به این مساله اشاره کردند که اظهارات پیشین مقامات آنکارا، مقامات جمهوری آذربارجان را خشمگین کرده است.

همه اینها در حالی است که حزب عدالت و توسعه و دولت اردوغان در چند سال گذشته در پیگیری اهداف خود برای توسعه روابط با جمهوری آذربایجان، به شکلی جدی بر شعار «یک ملت، دو دولت» پافشاری کرده و اعلام کرده‌اند که نوع و ماهیت روابط آنکارا – باکو، با روابط دیگر متفاوت است.

ولی حالا به وضوح می‌توان دید که در برخی مسائل مهم، شکاف‌های قابل توجهی وجود دارد. به عنوان مثال، اشاره اردوغان به ضرورت حفظ حقوق دختران محجبه در مدارس در سخنرانی اخیرش در سازمان ملل متحد، یکی از مواردی است که باکو، آن را به عنوان دخالت در مسائل داخلی خود، قلمداد کرده است. 

رسانه های ترکیه: علی اف به ایران و روسیه تاخت!

یکی از مضحک‌ترین ادعاها در رسانه‌های نزدیک به حزب حاکم ترکیه در تحلیل و ارزیابی سخنان رئیس جمهور آذربایجان، گزارشی بود که در پایگاه اینترنتی «خبر هفت» (haber7) منتشر شد.

این پایگاه خبری نزدیک به حزب عدالت و توسعه در گزارشی مضحک نوشت: «پیام علی‌اف به ایران و روسیه: همه باید جایگاه خود را بدانند. شواهد نشان داده که سخنان علی اف حاوی پیام‌های قابل توجهی خطاب به ایران و روسیه است».

خبر هفت در ادامه مدعی شد: «رئیس جمهور آذربایجان، در سخنرانی خود در مورد نیازهای دفاعی کشورش گفت: ما همه چیز را با پول خودمان خریدیم. ما تمام سلاح‌ها را با قیمت‌های جهانی خریداری کردیم. این سخنان علی‌اف به عنوان پیامی ویژه برای روسیه، در مورد خرید تسلیحات آذربایجان ارزیابی شد.

منابع رسمی و روزنامه‌نگاران آذربایجانی نیز اعلام کردند که این اظهارات خطاب به مسکو بوده است. آن بخشی هم که گفت: هر کسی باید جایگاه خود را بداند و در امور ما دخالت نکند، به عنوان پیامی خطاب به تهران تفسیر شد!»

خبر هفتِ ترکیه، توضیح نداده که این تفسیر را مبتنی بر کدام شواهد بیان کرده، اما اظهارات مزبور، آن قدر سست و غیرقابل قبول بود که در دیگر رسانه‌های ترکیه بازنشر نشد و کسی به آن توجهی نکرد. 

پایانِ یک افسانه 

برخی از رسانه های استانبول و آنکارا، بخش‌هایی از یک یادداشت مهم از سایت اینترنتی مساوات جمهوری آذربایجان به قلم خالد کاظمی را بازنشر کردند که نویسنده‌اش چنین عنوان هوشمندانه و هدفمندی برای بیان مطالب خود انتخاب کرده است: «پایان این افسانه‌ که قره‌باغ را گرفتیم و به شما دادیم».

نویسنده می‌گوید سخنان علی‌اف را باید در بستر بحث‌ها و منت‌گذاری‌های چند سال اخیر فهمید. چرا که بارها مقامات ترکیه‌ای و تحلیلگران این کشور، آشکارا مدعی شده‌اند که آزادسازی قره باغ، رویدادی بوده که بدون کمک ترکیه میسر نمی‌شد و جمهوری آذربایجان باید بابتِ این موضوع، قدردان باشد.

به باور تحلیلگر مساوات، این بخش از سخن علی اف که گفته «در بعضی کشورها، بعضی رهبران می‌خواهند دستاوردهای گذشته را به نام خود ثبت کنند، یا با تحریف تاریخ، نقش خود را بزرگ‌نمایی کنند»، درباره ترکیه و نقش آن در قره باغ بیان شده است.

کاظمی در ادامه مقاله خود نوشته است: «در یک کنفرانس بین‌المللی، وقتی برخی نمایندگان ترکیه متوجه شدند آذربایجانی هستم، با لحنی دوستانه گفتند: آذربایجان، کشور برادر! ما قره‌باغ را هم گرفتیم و به شما هدیه کردیم. حس کردم باید با شرمندگی برایشان توضیح دهم که بیش از سه هزار نفر از نیروهای آذربایجانی برای بازپس‌گیری قره‌باغ جان باختند.

البته چنین برخوردهایی در سال‌های بعد تکرار شده و در میان برخی ترک‌ها این باور شکل گرفته که ارتش ترکیه قره‌باغ را آزاد کرده است. حتی خود اردوغان هم گفت، همان‌طور که قره‌باغ را گرفتیم، می‌توانیم ناگهان وارد فلان منطقه هم بشویم».

کاظمی چنین استدلال می‌کند که هیچ کشوری به جای آذربایجان نجنگیده و این کشور حاضر نیست پیروزی‌ای را که با خون سربازان خودش به دست آمده، به‌عنوان «هدیه‌ای از طرف ترکیه» ثبت شود.

ابراهیم کالین چه گفته بود؟

رئیس کنونی سرویس اطلاعاتی میت ترکیه یعنی ابراهیم کالین نیز یکی دیگر از مقامات مهمی است که اظهارات او درباره قره باغ، مقامات باکو را عصبانی کرده بود.

او در در 28 سپتامبر 2021 میلادی در حالی که به عنوان سخنگو و رئیس دفتر ریاست جمهوری ترکیه شناخته می‌شد؛ درباره پیروزی باکو گفته بود: «ارتش ترکیه در پیروزی قره‌باغ نقش داشته است. همچنین وزارت خارجه ترکیه در این فرایند فعال بوده و علاوه بر اینها، سرویس اطلاعاتی میت مشارکت داشته و کیست که نداند، رئیس‌جمهور اردوغان در این موفقیت نقش داشته است».

کالین در همان مصاحبه حتی عملیات قره‌باغ را سومین مداخله مهم نظامی ترکیه پس از سوریه و لیبی توصیف کرده بود. به عبارتی روشن، کالین پیروزی طرف آذربایجانی را در چارچوب مجموعه‌ای از مداخلات راهبردی ترکیه تعریف کرده و نشان می‌دهد آنکارا مایل بوده نقش خود را به‌ عنوان یک عامل نظامی- راهبردی برجسته کند.

تحلیلگران دفاعی معتقدند که فروش پهپادهای «بی.2 بایراکتار» به جمهوری آذربایجان، از مهمترین مولفه‌های موفقیت این کشور بوده و الهام علی اف رئیس جمهور آذربایجان نیز بعدها شخصاً با اهدای مدال افتخار، از سلجوق بیرقدار طراح و تولیدکننده پهپادها و داماد رئیس جمهور ترکیه تشکر کرده است. با این حال، فروش پهپاد و پشتیبانی‌های رصد و شناسایی، نمی‌تواند به این معنی باشد که پیروزی در جنگ، به نام ترکیه ثبت شود. 

هولیا کنک و سینم چلیک در سال 2021 در مقاله‌ای مشترک اعلام کردند که پهپادهای بیرقدار توانایی عملیاتی ارتش جمهوری آذربایجان را افزایش دادند و استفاده از این پهپادها علیه سامانه‌های پدافندی و نیروهای مکانیزه ارمنستان مؤثر بودند.

ولی روی زمین، کار اصلی را واحدهای زمینی و زرهی خود ارتش جمهوری آذربایجان انجام دادند. به عبارتی دیگر، جمهوری آذربایجان نیروی اصلی جنگنده و صاحب پیروزی بود و در عین حال، ترکیه یکی از مهم‌ترین عوامل بیرونیِ افزایش‌دهنده ظرفیت نظامی و سیاسی بود.

برادر بزرگتر؟

یکی دیگر از موضوعاتی که از سوی جمهوری آذربایجان مورد نکوهش قرار گرفته، تکرار مکرر عباراتی است که نشان می‌دهد، مقامات ترکیه می‌خواهند آنکارا به عنوان برادر بزرگتر و باکو به عنوان برادر کوچک و محتاج به حمایت ارزیابی شود.

لوون هوسپیان و اریک داوتیان چندی پیش در یک مقاله پژوهشی با عنوان «بازنگری در ماهیت رابطه ترکیه و آذربایجان، فراتر از الگوی برادر بزرگ - برادر کوچک»، به اهمیت این موضوع پرداختند.

نویسندگان بر این باورند که برخلاف تصور، باکو حاضر نشده خود را به عنوان شریک کوچک‌تر و تابع آنکارا ببیند و دست کم در دو مورد، در برابر آنکارا ایستاده و دیدگاه خود را بر طرف مقابل تحمیل کرده است: اول، مخالفت باکو با عادی‌سازی روابط ترکیه و ارمنستان در سال‌های 2008 تا 2010 میلادی.

دوم: اختلاف بر سر قیمت گاز آذربایجان و شرایط انتقال آن از خاک ترکیه. در هر دو مورد، آذربایجان توانست با استفاده از اهمیت راهبردی موضوع برای خودش، بر رفتار ترکیه اثر بگذارد.

نویسندگان حتی به تهدیدهای علی‌اف در سال 2009 علیه ترکیه اشاره می‌کنند، زمانی که او هشدار داده بود اگر آنکارا منافع باکو را نادیده بگیرد، روابط دو کشور از امنیت تا انرژی و اقتصاد آسیب خواهد دید.

نویسندگان مقاله مزبور می‌گویند: ترکیه از نظر منابع و قدرت کلی بزرگ‌تر است؛ اما آذربایجان در برخی پرونده‌ها می‌تواند دست بالاتر را پیدا کند. ترکیه و جمهوری آذربایجان پیمان اتحاد شوشا را در 15 ژوئن 2021 امضا کردند. این پیمان صرفاً یک اعلامیه برادری نیست و سازوکارهای مشورت امنیتی، هماهنگی سیاست خارجی، همکاری نظامی، رزمایش مشترک و کمک متقابل را در برگرفته است.

وقتی دو کشور چنین پیمانی دارند، طبیعی است که درباره امنیت منطقه، روابط با ارمنستان، مسیرهای ترانزیتی، سیاست در قبال روسیه و ایران و حتی تحولات آسیای مرکزی رایزنی و هماهنگی داشته باشند. اما این رابطه یک خطر بالقوه هم دارد: اگر یکی از طرفین تصور کند هماهنگی راهبردی به معنای تبعیت سیاسی است، اختلاف پدید می‌آید.

به باور کارشناسان، این همان نقطه حساس روان‌شناختی و سیاسی علی‌اف است و او در سخنرانی اخیرش بارها روی سه واژه تأکید می‌کند: استقلال، حاکمیت ملی و خوداتکایی.

علی اف در آن سخنرانی می‌گوید آذربایجان هیچ نیازی به قیمومیت ندارد. این لحن را می‌توان در چارچوب حساسیت او نسبت به رابطه نامتقارن با ترکیه نیز خواند.

گزارش 2 اکتبر 2026 وب‌سایت ترکیه‌ای Rast Haber نشان می‌دهد که بسیاری از رسانه‌ها، عمق سخنان انتقادی علی اف علیه ترکیه را درک کرده‌اند. این رسانه ترکیه‌ای، چنین تیتری به کار برده است: «پیام تلویحی علی‌اف به ترکیه: به حمایت و قیمومیت هیچ‌کس نیاز نداریم».

در همین حال وب‌سایت مستقل رسانه‌ای Medya Günlüğü در 3 اکتبر مقاله‌ای با عنوان «منظور علی‌اف چه بود؟»، «اختلافات و حساسیت‌های اخیر میان آنکارا و باکو، به‌ویژه درباره سیاست داخلی جمهوری آذربایجان و روابطش با رژیم اسرائیل» را مهم ارزیابی کرده و البته به زعم خودش به ابهام موجود دامن زده و نوشته «در متن سخنرانی نام ترکیه نیامد و هیچ موضع رسمی از باکو وجود ندارد که ترکیه را مخاطب معرفی کند».

ولی سایت معتبر ترکیش مینِت، به وضوح اعلام کرده که آنکارا باید سخنان علی اف را جدی بگیرد.
انتهای پیام/