مرکز مطالعات راهبردی خبرگزاری تسنیم ـ در آستانه سومین سالگرد عملیات «طوفان‌الاقصی»، بار دیگر بحث درباره ماهیت، منطق شکل‌گیری و پیامدهای راهبردی رخدادی در کانون توجه قرار گرفته است که در 15 مهر 1402، برابر با 7 اکتبر 2023، معادلات امنیتی و سیاسی فلسطین اشغالی و منطقه‌ی غرب آسیا را تحت تأثیر قرار داد و آرایش نیروها در غرب آسیا را با تحولات تازه‌ای روبه‌رو کرد.

رهبر شهید انقلاب اسلامی، حضرت آیت‌الله سید علی خامنه‌ای، تنها سه روز پس از آغاز این عملیات، در 18 مهر 1402، در موضعی صریح از اقدام نیروهای مقاومت فلسطین حمایت کردند و با تأکید بر فلسطینی‌بودن طراحی و اجرای آن فرمودند: «ما پیشانی و بازوی طرّاحان مدبّر و هوشمند و جوانان شجاع فلسطینی را می‌بوسیم» و «ما به آنها افتخار می‌کنیم.» ایشان طوفان‌الاقصی را یک حماسه و حماسه شجاعانه توصیف کردند که می‌تواند گام بزرگی برای نجات فلسطین باشد. رهبر شهید انقلاب همچنین تأکید کردند که رژیم صهیونیستی در این واقعه، از نظر نظامی و اطلاعاتی با یک شکست غیرقابل ترمیم مواجه شده و این عملیات همچون زلزله‌ای ویرانگر برخی از سازه‌های اصلی حاکمیت این رژیم را در هم ریخته است.

اکنون و در آستانه سالگرد این عملیات، پرسش اصلی آن است که با گذشت سه سال و پس از مجموعه‌ای از تحولات گسترده در غزه و سراسر منطقه، طوفان‌الاقصی چه تغییراتی در محیط راهبردی غرب آسیا ایجاد کرده و کدام‌یک از پیامدهای آن ماندگار شده است؟ با هدف تبیین ابعاد این حماسه شجاعانه و به تعبیر رهبر شهید عملیات شکوهمند و بررسی آثار سیاسی، امنیتی و بین‌المللی آن، مرکز مطالعات راهبردی تسنیم نشستی تخصصی با حضور دو تن از صاحب‌نظران حوزه روابط بین‌الملل و سیاست خارجی برگزار کرد.

فیلم کامل نشست

در این نشست که با حضور دکتر احمد زارعان استاد برجسته روابط بین الملل و دکتر محسن پاک‌آیین دیپلمات باسابقه ایرانی برگزار شد زمینه‌های شکل‌گیری عملیات طوفان‌الاقصی، پیامدهای آن برای فلسطین، رژیم صهیونیستی و محور مقاومت و همچنین تأثیر این رخداد بر نظم منطقه‌ای و جهانی اختصاص مورد بحث و بررسی قرار گرفت.

در آغاز نشست، محمدحسین نظری، دبیر نشست، با اشاره به پیامدهای گسترده عملیات 7 اکتبر، پرسش اصلی را چنین طرح کرد که با توجه به تحولات بعدی، از جنگ غزه و شهادت رهبران مقاومت تا تحولات سوریه و درگیری‌های منطقه‌ای، چه منطق سیاسی و راهبردی پشت تصمیم گروه‌های فلسطینی برای انجام عملیات طوفان‌الاقصی قرار داشت.

دکتر محسن پاک‌آیین در پاسخ، شرایط پیش از عملیات را متأثر از دو روند اصلی دانست؛ نخست، تلاش دولت آمریکا خصوصا در دوره اول ریاست جمهوری دونالد ترامپ برای پیشبرد «معامله قرن» و پیمان ابراهیم و عادی‌سازی روابط کشورهای عربی و اسلامی با اسرائیل؛ و دوم، افزایش فشار رژیم صهیونیستی بر فلسطینیان و مسجدالاقصی. در تحلیل دکتر پاک آیین هدف روند عادی‌سازی آن بود که مسئله فلسطین از یک مسئله جهان اسلام و جهان عرب به یک اختلاف محدود میان فلسطینی‌ها و اسرائیل تقلیل یابد. ایشان همچنین به محدودیت‌های اعمال‌شده علیه مسجدالاقصی، افزایش شهرک‌سازی و فشار بر غزه و کرانه باختری اشاره کرد و تاکید داشت که طوفان‌الاقصی عاملی بود که این روند را برهم زد.

احمد زارعان نیز در این نشست  با نگاهی تاریخی، حیات رژیم صهیونیستی را در چند مرحله شامل تمهید، تأسیس، توسعه و تثبیت توضیح داد و تاکید نمود که روند عادی‌سازی روابط با کشورهای عربی بخشی از تلاش اسرائیل برای تثبیت منطقه‌ای خود بوده است. در مقابل، به گفته او، فلسطینی‌ها با محاصره غزه، توسعه شهرک‌سازی در کرانه باختری و تضعیف عناصر لازم برای تشکیل دولت فلسطینی مواجه بودند. زارعان تأکید کرد که فلسطینی‌ها در چنین شرایطی عملیات طوفان‌الاقصی را به‌عنوان یک «اقدام روندشکن» برای تغییر وضع موجود طراحی کردند.

در بخش بعدی نشست، پاک‌آیین مهم‌ترین نتیجه عملیات را بازگشت مسئله فلسطین به مرکز توجه افکار عمومی جهان دانست. از نگاه او، طوفان‌الاقصی موجب شد روند عادی‌سازی روابط کشورهای عربی با اسرائیل به حاشیه برود و موضوع تشکیل دولت فلسطینی و عضویت فلسطین در سازمان ملل بار دیگر در سطح بین‌المللی برجسته شود. وی همچنین اذعان داشت پس از این عملیات، نوعی احیای هویت اسلامی و همبستگی میان مسلمانان در حمایت از فلسطین شکل گرفت و فشار افکار عمومی، دولت‌های اسلامی را نیز به واکنش واداشت.

دکتر زارعان در ارزیابی پیامدهای امنیتی این عملیات، طوفان‌الاقصی را ضربه‌ای جدی به اعتبار دستگاه‌های اطلاعاتی، نظامی و امنیتی اسرائیل توصیف کرد. ایشان در تحلیل خود تصریح نمود که، عبور نیروهای حماس از موانع امنیتی و نظامی و اجرای عملیات از زمین، هوا و دریا نشان داد که دستگاه امنیتی اسرائیل با یک شکست اطلاعاتی روبه‌رو شده است. وی حضور سریع رهبران کشورهای غربی در اسرائیل پس از عملیات را نشانه شدت بحران روانی و امنیتی ایجادشده دانست.

در عین حال زارعان به هزینه‌های جنگ در نتیجه نسل کشی اسرائیل علیه فلسطینیان، از جمله شهادت ده‌ها هزار نفر، تخریب گسترده زیرساخت‌ها و آوارگی مردم غزه اشاره کرد. با این حال تأکید کرد که ارزیابی طوفان‌الاقصی نباید صرفاً به هزینه‌های دو یا سه سال اخیر محدود شود و باید آن را در یک افق تاریخی بلندمدت بررسی کرد.

بخش دیگری از نشست به تأثیر طوفان‌الاقصی بر نظم جهانی اختصاص یافت. پاک‌آیین گفت این عملیات به‌تنهایی نظم جدید جهانی را ایجاد نکرده، اما همراه با رخدادهایی مانند جنگ اوکراین در روند گذار از نظم یک‌جانبه به نظمی چندجانبه اثرگذار بوده است. او کاهش نفوذ آمریکا در غرب آسیا، افزایش مخالفت افکار عمومی غرب با سیاست‌های اسرائیل و گسترش حمایت از فلسطین را از نشانه‌های این روند برشمرد.

زارعان نیز تحولات پس از انقلاب اسلامی را زمینه شکل‌گیری یک «نظم مقاومت‌پایه» در منطقه دانست. از نگاه او، طوفان‌الاقصی یکی از نقاط عطف این روند بود و واکنش‌های نظامی اسرائیل در غزه، لبنان، سوریه، یمن، عراق و ایران را باید تلاشی برای تغییر این موازنه منطقه‌ای ارزیابی کرد. وی با این حال گفت این اقدامات تاکنون نتوانسته‌اند ساختار کلی محور مقاومت را از میان ببرند.

در جمع‌بندی نشست، پاک‌آیین بر نقش هماهنگ بازیگران محور مقاومت، از حماس و جهاد اسلامی تا حزب‌الله، انصارالله یمن و حشدالشعبی عراق تأکید کرد و این هماهنگی را یکی از مهم‌ترین آثار طوفان‌الاقصی دانست. زارعان نیز مهم‌ترین پیامد سیاسی و رسانه‌ای عملیات را تغییر تصویر اسرائیل در افکار عمومی جهان عنوان کرد. به گفته او، پس از جنگ غزه روایت پیشین اسرائیل از «مظلومیت» با چالش جدی مواجه شده و اعتراضات گسترده جهانی، خروج هیئت‌های سیاسی از نشست‌های بین‌المللی و افزایش حساسیت انتخاباتی نسبت به حمایت از اسرائیل نشان‌دهنده تغییر فضای افکار عمومی است.

در مجموع، دو مهمان نشست طوفان‌الاقصی را رخدادی دانستند که علاوه بر ایجاد یک شکست امنیتی و نظامی برای اسرائیل، مسئله فلسطین را دوباره به صدر افکار عمومی جهانی بازگرداند، روند عادی‌سازی را مختل کرد و بر تحولات سیاسی و امنیتی منطقه اثر گذاشت.

گزاره‌‌های اصلی مطرح شده توسط دکتر محسن پاک‌آیین در این نشست:

• طوفان‌الاقصی واکنشی به روند عادی‌سازی و حذف تدریجی مسئله فلسطین از دستور کار جهان اسلام بود.
• 7 اکتبر ، پیمان ابراهیم و پروژه عادی‌سازی روابط کشورهای عربی با اسرائیل را به حاشیه راند.
• طوفان‌الاقصی مسئله فلسطین و ایده تشکیل دولت فلسطینی را دوباره در سطح بین‌المللی برجسته کرد.
• عملیات مجاهدان فلسطینی موجب احیای همبستگی اسلامی و افزایش فشار افکار عمومی بر دولت‌های مسلمان برای حمایت از فلسطین شد.
•  طوفان‌الاقصی به تضعیف جایگاه و نفوذ آمریکا و اسرائیل و تسریع حرکت به سوی نظم چندجانبه جهانی کمک کرد.
•  ورود هماهنگ حزب‌الله، انصارالله، حشدالشعبی و دیگر گروه‌ها نشان داد محور مقاومت توان کنش مشترک منطقه‌ای دارد. وحدت ساحات از نتایج عملیات طوفان الاقصی بود.
• مجموع پیامدهای سیاسی، امنیتی، رسانه‌ای و افکار عمومی در نتیجه 7 اکتبر، نشان می‌دهد طوفان‌الاقصی عملیاتی موفق و اثرگذاری بوده است.

گزاره‌های اصلی مطرح شده توسط دکتر احمد زارعان در این نشست:

• طوفان‌الاقصی یک «اقدام روندشکن» در برابر تثبیت منطقه‌ای اسرائیل و تضعیف تدریجی موقعیت فلسطینیان بود.
• عملیات 7 اکتبر ضربه‌ای جدی و ماندگار به اعتبار اطلاعاتی، امنیتی و بازدارندگی رژیم صهیونیستی وارد کرد.
• طوفان‌الاقصی مسئله فلسطین را از حاشیه خارج و دوباره به مسئله‌ای محوری در جهان اسلام و افکار عمومی جهان تبدیل کرد.
•  عملیات رزمندگان فلسطینی روندهایی مانند عادی‌سازی و پروژه‌های منطقه‌ای نظیر کریدور آیمک را متوقف یا مختل کرد.
•  هزینه‌های انسانی و اقتصادی غزه که اسرائیل با نسل کشی تحمیل کرد را باید در یک افق تاریخی بلندمدت و نه صرفاً در محاسبه کوتاه‌مدت ارزیابی کرد.
• طوفان‌الاقصی یکی از نقاط عطف «نظم مقاومت‌پایه» است و واکنش‌های بعدی اسرائیل تلاشی برای معکوس‌کردن این نظم محسوب می‌شود.
• یکی از مهم‌ترین دستاوردهای عملیات 7 اکتبر، شکست روایت مظلومیت اسرائیل و افزایش بی‌سابقه انزوای آن در افکار عمومی جهان بود.

انتهای پیام/