به گزارش خبرگزاری تسنیم؛ جنگ فقط آن چیزی نیست که در میدان اتفاق می‌افتد، بلکه آن­چه پس از جنگ در حافظه مردم، رسانه‌ها، دانشگاه‌ها و کتاب‌ها ثبت می‌شود نیز بخشی از خود جنگ است، و شاید به همین دلیل رونمایی از هفت عنوان کتاب بین‌المللی با محوریت مقاومت، جنگ اخیر و تبیین اندیشه‌های رهبر شهید در یازدهمین نمایشگاه تخصصی کتب حوزوی و معارف اسلامی مشهد را نباید صرفاً یک اتفاق نمایشگاهی تلقی کرد.

این هفت اثر، هر کدام از زاویه‌ای متفاوت به یک مسئله واحد نزدیک شده‌اند، که چگونه باید یک حادثه بزرگ سیاسی و نظامی را به روایت تبدیل کرد، روایتی که مخاطب ایرانی و غیرایرانی بتواند آن را بخواند، بفهمد و در حافظه خود نگه دارد؟

 در میان این آثار، آینده‌نگاری رهبر شهید ایران از جایگاه متفاوتی برخوردار است. این کتاب تلاش می‌کند اندیشه‌های رهبر جمهوری اسلامی درباره آینده ایران، بیانیه گام دوم انقلاب اسلامی و ایده تمدن نوین اسلامی را برای مخاطبان دیگر زبان‌ها نیز توضیح دهد. انتشار نسخه‌های انگلیسی و عربی و ترجمه آن به زبان‌های دیگر، نشان می‌دهد که مسئله کتاب صرفاً تولید یک اثر فارسی برای مخاطب داخلی نبوده و از ابتدا افق بین‌المللی برای آن در نظر گرفته شده است.

اما درست در همین نقطه، پرسش مهمی شکل می‌گیرد، آیا معرفی اندیشه یک رهبر سیاسی فکری به جهان، صرفاً با ترجمه گزاره‌ها امکان‌پذیر است؟ پاسخ منفی است، چرا که ترجمه، شرط لازم است اما کافی نیست، چرا که مخاطب خارجی الزاماً همان پیش‌فرض‌های فرهنگی و تاریخی مخاطب ایرانی را ندارد. بنابراین اگر قرار است آینده‌نگاری واقعاً آینده‌نگاری باشد، باید فراتر از بازگویی بیانات حرکت کند و نسبت میان این اندیشه‌ها و مسائل واقعی جهان امروز را، از تحولات فناوری و اقتصاد گرفته تا تغییرات ژئوپلیتیکی، هویت فرهنگی و آینده نظم بین‌الملل توضیح دهد.

در نهایت اهمیت کتاب نه با تعداد صفحات و نه با تعداد زبان‌های ترجمه‌شده، بلکه با میزان توانایی آن در ساختن یک زبان مفهومی قابل فهم برای مخاطب جهانی سنجیده خواهد شد.  در کنار این اثر، سپر از دست مینداز فضای کاملاً متفاوتی دارد، چرا که این بار با تحلیل سیاسی یا پژوهش حقوقی مواجه نیستیم، بلکه شعر وارد میدان شده است. مجموعه اشعار وحیدالزمان طارق، شاعر و اقبال‌شناس پاکستانی، واکنشی ادبی به شهادت رهبر جمهوری اسلامی، فرماندهان مقاومت، دانشمندان هسته‌ای و حوادث جنگ دوازده‌روزه است. این کتاب از یک جهت مهم است که نشان می‌دهد یک حادثه سیاسی چگونه می‌تواند از مرز سیاست عبور کند و به ادبیات راه یابد.

اما شعر سیاسی خطر فراموش‌شدن همراه با حادثه را دارد. بسیاری از شعرهایی که در روزهای بحران بسیار اثرگذارند، پس از فروکش کردن فضای خبری، ارزش ادبی خود را از دست می‌دهند. بنابراین ماندگاری کتاب سپر از دست مینداز به این بستگی دارد که آیا توانسته از واکنش عاطفی به یک رخداد فراتر برود و آن را به تجربه‌ای انسانی و ادبی تبدیل کند یا در این امر موفق نبوده است. در حقیقت، ارزش تاریخی این اثر شاید در کنار ارزش ادبی آن قرار گیرد، زیرا شعر، چیزی را ثبت می‌کند که گزارش رسمی قادر به ثبت کامل آن نیست، و آن احساس یک شاعر نسبت به حادثه‌ای که در جغرافیایی دیگر رخ داده است.

اما شاید تکان‌دهنده‌ترین بخش این مجموعه، کتاب صلح و جنگ باشد، اثری که با تمرکز بر کودکان کشته‌شده در مدرسه شجره طیبه میناب، تلاش می‌کند چهره انسانی جنگ را در برابر مخاطب قرار دهد. جنگ وقتی در قالب آمار بیان می‌شود، تبدیل به عدد می‌شود، اما وقتی یک کودک، یک کلاس درس، یک دفتر مشق یا تصویر یک دانش‌آموز وارد روایت می‌شود، جنگ ناگهان از یک مفهوم سیاسی به یک فاجعه انسانی تبدیل می‌شود. این انتخاب روایی اهمیت زیادی دارد، اما یک اصل نباید فراموش شود و آن اثرگذاری عاطفی جای سند را نمی‌گیرد.

اگر قرار است چنین کتابی سال‌ها بعد نیز مورد استناد قرار گیرد، باید مشخصات قربانیان، منابع تصاویر، زمان و مکان دقیق وقایع و اطلاعات مستند حادثه را با دقت ثبت کند. کتاب جنگ زمانی به سند تاریخی تبدیل می‌شود که در کنار برانگیختن احساس، امکان راستی‌آزمایی نیز داشته باشد. از سربرنیتسا تا میناب گام دیگری در همین مسیر است، پیوند دادن دو جغرافیای رنج، دو خاطره و دو حادثه برای نشان دادن اینکه کودکان و غیرنظامیان چگونه قربانی جنگ می‌شوند.

سربرنیتسا یک واقعه تاریخی با زمینه، بازیگران، ساختار حقوقی و شرایط خاص خود است و هر حادثه دیگری نیز زمینه تاریخی متفاوتی دارد. مقایسه زمانی ارزش علمی پیدا می‌کند که علاوه بر شباهت‌ها، تفاوت‌ها را نیز نشان دهد، و اگر قرار باشد فقط از یک حادثه برای توضیح حادثه دیگر استفاده شود، تاریخ ممکن است به ابزاری برای تأیید یک روایت تبدیل شود. اما اگر مقایسه دقیق و مستند باشد، کتاب می‌تواند به اثری جدی در حوزه حافظه جنگ، مطالعات قربانیان و حقوق بشردوستانه تبدیل شود. از همین رو، کتاب مواضع هنرمندان بین‌المللی در مورد حمله آمریکا و رژیم صهیونیستی به ایران و مدرسه میناب نیز از دریچه واکنش هنرمندان است که زاویه­ای متفاوت است.

این کتاب اهمیت خود را از ثبت واکنش‌هایی می‌گیرد که معمولاً در هیاهوی رسانه‌ای گم می‌شوند. یک جمله از یک بازیگر، کارگردان یا هنرمند ممکن است در فضای خبری چند ساعت یا چند روز دیده شود و بعد ناپدید شود. از همین رو، کتاب می‌تواند این واکنش‌ها را از عمر کوتاه شبکه‌های اجتماعی نجات دهد. با این حال، گردآوری مواضع هنرمندان به تنهایی پژوهش نیست، بلکه ارزش چنین مجموعه‌ای زمانی بیشتر می‌شود که مشخص کند هر فرد دقیقاً چه گفته، در چه تاریخی گفته، واکنش او در چه رسانه‌ای منتشر شده و چه میزان بازتاب داشته است. در واقع، کتاب باید از فهرست کردن مواضع به تحلیل پدیده برسد.

در این میان، جنگ پیش از کلمات شاید از نظر مفهومی یکی از مهم‌ترین عناوین این مجموعه باشد. عنوان کتاب خود حامل یک ایده است، که جنگ پیش از آن­که با سلاح آغاز شود، در زبان، سیاست، دیپلماسی و تعریف مفاهیمی مانند حاکمیت و مشروعیت شکل می‌گیرد.

بر اساس معرفی منتشرشده، این اثر تجاوز به ایران در جریان مذاکرات دیپلماتیک را نه فقط یک برخورد نظامی، بلکه منازعه‌ای بر سر حاکمیت، حقوق بین‌الملل و نظم جهانی می‌داند. این نگاه، جنگ را از سطح عملیات نظامی به سطح ساختار نظام بین‌الملل منتقل می‌کند، جایی که پرسش اصلی دیگر فقط این نیست که چه اتفاقی افتاد، بلکه این است که چه قواعدی بر روابط میان کشورها حاکم است و این قواعد تا چه اندازه در برابر قدرت نظامی و سیاسی دولت‌ها کارآمد هستند. البته این نوع تحلیل، بیش از هر چیز به استدلال حقوقی و منابع مستقل نیاز دارد، و هرچه ادعای یک کتاب بین‌المللی بزرگ‌تر باشد، ضرورت مستند بودن آن نیز بیشتر است. بنابراین،برای مخاطب جهانی، روایت زمانی اقناع‌کننده می‌شود که علاوه بر موضع، استدلال و سند نیز ارائه کند.

دلنوشته‌ها، اثری که برخلاف جنگ پیش از کلمات، نه به زبان حقوق و سیاست، بلکه با زبان احساس سخن می‌گوید. دلنوشته‌های شرکت‌کنندگان در مراسم بزرگداشت رهبر شهید در جاکارتا شاید در نگاه نخست ساده به نظر برسند، اما از منظر فرهنگی اهمیت دارند. این نوشته‌ها ثبت لحظه‌ای از احساسات مخاطبانی هستند که درباره یک شخصیت سیاسی و مذهبی نوشته‌اند. چنین متونی می‌توانند در آینده برای پژوهش درباره حافظه جمعی و نحوه شکل‌گیری تصویر یک شخصیت در میان مخاطبان خارج از ایران مورد استفاده قرار گیرند، البته نباید از دلنوشته انتظار تحلیل تاریخی داشت، چرا که دلنوشته، سند عاطفی است و ارزش آن دقیقاً در همین است که بخشی از تجربه احساسی یک دوره را ثبت می‌کند. بنابراین، اگر این هفت کتاب را کنار هم بگذاریم، با یک مجموعه پراکنده مواجه نیستیم، بلکه با هفت پنجره به یک بحران روبه‌رو هستیم. یکی از پنجره اندیشه به آینده نگاه می‌کند، دیگری از دریچه شعر به جنگ می‌نگرد، یکی قربانیان را در مرکز قرار می‌دهد، دیگری حافظه تاریخی را می‌سازد، یک اثر واکنش هنرمندان را ثبت می‌کند، کتابی جنگ را در چارچوب حقوق بین‌الملل تحلیل می‌کند و دیگری صدای عاطفی مخاطبان را حفظ می‌کند، این تنوع، نقطه قوت مجموعه است، اما یک حلقه مفقوده همچنان وجود دارد: نقد

روایت ماندگار، روایتی نیست که فقط از یک زاویه سخن بگوید، چرا که اگر قرار است این کتاب‌ها در فضای بین‌المللی دیده شوند، باید بتوانند پرسش‌های سخت را تحمل کنند، و منابعشان روشن باشد، میان خبر و تحلیل مرز بگذارند، ادعاهای خود را مستند کنند و در کنار روایت خود، پیچیدگی‌های حادثه را نیز ببینند، در غیر این صورت، خطر آن وجود دارد که برخی آثار به جای تبدیل شدن به کتاب تاریخ، صرفاً به کتاب واکنش به تاریخ تبدیل شوند، که تفاوت این دو بسیار مهم است.

در نهایت، اهمیت این هفت اثر دقیقاً در اینجاست که آن­ها مواد اولیه یک روایت بزرگ‌تر را فراهم کرده‌اند، روایتی درباره جنگ، مقاومت، شهادت، کودکان، دیپلماسی، هنر و آینده بود. ماندگاری این هفت کتب به این بستگی دارد که تا چه اندازه بتوانند از فضای خبر و هیجان روز عبور کنند و به سندی برای فهم یک دوره تبدیل شوند. بنابراین جنگ روزی تمام می‌شود، اما نبرد بر سر این­که چه چیزی از آن در حافظه جهان باقی بماند سال‌ها ادامه خواهد داشت، و هفت کتاب مشهد، در واقع آغاز همین نبرد دوم‌اند، نبردی که گلوله ندارد، اما بر حافظه نسل‌های اثر می گذارد.

گزارش از: لیلا صالحی‌تبار

انتهای پیام/