به گزارش خبرگزاری تسنیم از بیرجند، قنات برای خراسان جنوبی فقط یک سازه تاریخی نیست؛ شریان حیاتی بسیاری از روستاها و مزارع استان است که قرن‌ها آب را از دل زمین به سطح منتقل کرده و امکان تداوم زندگی و کشاورزی را در اقلیم خشک منطقه فراهم کرده است.

با این حال، خشکسالی‌های پی‌درپی، کاهش بارندگی، افت منابع آب زیرزمینی، سیلاب و رسوب‌گذاری، در کنار محدودیت اعتبارات، وضعیت بخش قابل توجهی از قنوات استان را با چالش مواجه کرده است.

بر اساس آمارهای اعلام‌شده، خراسان جنوبی 6 هزار و 983 رشته قنات دارد و حدود 25 درصد منابع آبی بخش کشاورزی استان از طریق این قنوات تأمین می‌شود؛ اما بیش از 4 هزار رشته قنات نیازمند مرمت، بازسازی یا لایروبی هستند.

این حجم از نیاز به مرمت نشان می‌دهد بخش قابل توجهی از شبکه سنتی تأمین آب استان برای حفظ آبدهی و ادامه بهره‌برداری به اقدامات فنی نیاز دارد؛ موضوعی که در صورت تأخیر می‌تواند پیامدهایی فراتر از کاهش منابع آب داشته باشد.

کاهش آبدهی قنوات تا 70 درصد

خشکسالی‌های متوالی یکی از مهم‌ترین عوامل کاهش آبدهی قنوات در خراسان جنوبی عنوان شده است. بر اساس اطلاعات منتشرشده، میزان آبدهی قنوات استان در برخی مناطق بین 30 تا 50 درصد کاهش یافته و در مناطق بحرانی این کاهش به حدود 70 درصد رسیده است.

برای کشاورزان، کاهش آبدهی قنات مستقیماً با میزان سطح زیرکشت، تولید و درآمد خانوار ارتباط دارد. بسیاری از باغ‌ها و مزارع روستایی استان به منابع سنتی آب وابسته‌اند و کاهش جریان آب می‌تواند برنامه تولید آنها را تحت تأثیر قرار دهد.

قنات همچنین به دلیل انتقال طبیعی آب و بی‌نیازی از پمپاژ، در مدیریت منابع آب مناطق خشک اهمیت دارد. از این رو، حفاظت و احیای آن علاوه بر حفظ یک میراث تاریخی، بخشی از راهکار سازگاری با کم‌آبی محسوب می‌شود.

مرمت 256 رشته قنات در یک سال

در سال گذشته 256 رشته قنات در خراسان جنوبی به طول حدود 77 کیلومتر مرمت و بازسازی شده است. لایروبی، کول‌گذاری، طوقه‌چینی و بغل‌بری از جمله اقداماتی بوده که برای احیای این قنوات انجام شده است.

با وجود این اقدامات، مقایسه تعداد قنوات مرمت‌شده با بیش از 4 هزار رشته قنات نیازمند مرمت، نشان می‌دهد حجم نیاز همچنان قابل توجه است. البته میزان و نوع عملیات مورد نیاز در هر قنات متفاوت است و نمی‌توان صرفاً بر اساس تعداد قنوات، زمان مشخصی برای تکمیل عملیات مرمتی تعیین کرد. با این حال، استمرار تخصیص اعتبارات و افزایش ظرفیت عملیات مرمتی می‌تواند در جلوگیری از خروج قنوات بیشتری از مدار بهره‌برداری نقش داشته باشد.

قنات و معیشت روستاها

اهمیت قنوات در خراسان جنوبی تنها به تأمین آب محدود نمی‌شود. بسیاری از آبادی‌های استان در مجاورت منابع سنتی آب شکل گرفته‌اند و بخشی از اقتصاد خانوارهای روستایی نیز به کشاورزی وابسته است.

محصولاتی مانند زرشک، عناب و زعفران که از محصولات مهم کشاورزی استان محسوب می‌شوند، در برخی مناطق به منابع آب سنتی وابستگی دارند. بنابراین کاهش آبدهی یا خشک‌شدن قنوات می‌تواند بر تولید، درآمد و اشتغال خانوارهای روستایی اثر بگذارد.

از سوی دیگر، مرمت قنوات عملیاتی تخصصی است که به دلیل شرایط زیرزمینی، ریزش مسیرها، پرشدگی میله‌ها و رسوب‌گذاری، هزینه و دشواری خاص خود را دارد. بسیاری از بهره‌برداران روستایی نیز توان تأمین تمام هزینه‌های احیای قنوات را ندارند و به حمایت‌های دولتی و مشارکت مالکان نیازمندند.

ضرورت شناسایی نقاط بحرانی

یکی از نیازهای مهم در مدیریت قنوات استان، ارائه آمار تفکیکی از وضعیت آنها در شهرستان‌های مختلف است. مشخص‌شدن تعداد قنوات نیازمند مرمت، میزان کاهش آبدهی و تعداد قنوات از مدار خارج‌شده در هر شهرستان می‌تواند به اولویت‌بندی عملیات کمک کند.

همچنین مشخص‌شدن تعداد خانوارهای وابسته به هر قنات و سطح اراضی تحت پوشش آنها، تصویر دقیق‌تری از پیامدهای اقتصادی و اجتماعی خشکسالی و فرسودگی قنوات ارائه خواهد داد.

خراسان جنوبی امروز با نزدیک به 7 هزار رشته قنات، یکی از ذخایر مهم دانش سنتی سازگاری با اقلیم خشک را در اختیار دارد؛ اما ادامه خشکسالی و فرسودگی این سازه‌ها، حفاظت و احیای آنها را به ضرورتی جدی تبدیل کرده است.

مرمت 256 رشته قنات در یک سال بخشی از این مسیر است، اما وجود بیش از 4 هزار رشته قنات نیازمند مرمت نشان می‌دهد که تداوم تأمین اعتبار و افزایش سرعت عملیات، برای حفظ این شریان‌های زیرزمینی و پشتیبانی از کشاورزی و زندگی روستایی در استان اهمیت اساسی دارد.

نسرین کاری: خبرنگار و فعال رسانه ای

انتهای پیام/257