به گزارش خبرگزاری تسنیم از بیرجند، خراسان جنوبی سرزمینی است که بخشی از هویت فرهنگی آن را می‌توان در تار و پود دست‌بافته‌ها، نقش‌های فرش، ظروف سفالی، زیورآلات سنتی و ابزارهای ساخته‌شده به دست هنرمندان جست‌وجو کرد؛ هنرهایی که نسل به نسل منتقل شده و همچنان در بخش‌هایی از روستاها و شهرهای استان جریان دارد.

تنوع صنایع‌دستی در این استان تنها به یک یا چند رشته محدود نمی‌شود و مجموعه‌ای از هنرهای بومی از جمله توبافی، مله‌بافی، برک‌بافی، جاجیم‌بافی، گلیم‌بافی، سفره‌بافی، سیاه‌چادر و پلاس‌بافی، نمدمالی، حصیربافی، ترکه‌بافی، سفالگری، رودوزی، قالیبافی، گبه‌بافی، گیوه‌بافی، قلم‌زنی و گوهرتراشی را دربرمی‌گیرد.

این هنرها از یک سو بخشی از میراث فرهنگی و هویت تاریخی مردم خراسان جنوبی هستند و از سوی دیگر می‌توانند با توسعه آموزش، استانداردسازی تولید، ایجاد بازار و حمایت از هنرمندان، به یکی از ظرفیت‌های اقتصادی استان تبدیل شوند.

توبافی؛ هنر اصیل خراسان جنوبی با شهرت جهانی

توبافی یا تون‌بافی از جمله هنرهای اصیل و بومی خراسان جنوبی است که برای تولید پارچه‌های سنتی پنبه‌ای و ابریشمی مورد استفاده قرار می‌گیرد. این هنر با استفاده از دارهای سنتی دووردی یا چهاروردی انجام می‌شود و شیوه چله‌کشی، بافت و حتی نام ابزارهای مورد استفاده در آن، در مناطق مختلف تفاوت‌هایی دارد.

روستای خراشاد بیرجند از مهم‌ترین مناطق مرتبط با این هنر به شمار می‌رود و شیوه سنتی توبافی این روستا به ثبت جهانی رسیده است. ماندگاری این هنر در کنار ارزش فرهنگی، ظرفیت مناسبی برای توسعه اقتصاد روستایی و ایجاد فرصت‌های شغلی برای زنان و خانواده‌های فعال در حوزه صنایع‌دستی ایجاد کرده است.

مله‌بافی؛ پنبه‌ای که رنگ خود را از طبیعت می‌گیرد

مله‌بافی نیز از هنرهای شاخص شهرستان خوسف و برخی مناطق خراسان جنوبی است. پنبه مله که در گویش محلی «سُرخچه» نامیده می‌شود، دارای رنگ طبیعی از طیف کرم تا قهوه‌ای مایل به سرخ است و در بخش‌هایی از خوسف، نهبندان و سربیشه کشت می‌شود.

الیاف این پنبه با ابزار سنتی «چوبالش» حلاجی می‌شود و در ادامه برای تولید محصولات مختلف مورد استفاده قرار می‌گیرد. طبیعی بودن رنگ، لطافت و قابلیت استفاده در محصولات گرم زمستانی از ویژگی‌های این نوع پنبه است و همین موضوع ارزش فرهنگی و اقتصادی مله‌بافی را افزایش داده است.

از جاجیم و گلیم تا برک و سفره‌بافی

بخش قابل توجهی از صنایع‌دستی خراسان جنوبی به بافته‌های سنتی اختصاص دارد.جاجیم‌بافی از هنرهای قدیمی زنان استان است که با استفاده از الیاف پشمی یا پنبه‌ای انجام می‌شود و نقش‌های راه‌راه و متنوع آن، بخشی از هویت بصری مناطق روستایی و عشایری را شکل داده است.

گلیم نیز به عنوان یکی از قدیمی‌ترین دست‌بافته‌های منطقه، با تار و پود و نقوش هندسی و انتزاعی تولید می‌شود. گلیم ساده، سوماک و سوزنی از انواع این هنر در استان هستند.

برک‌بافی نیز با استفاده از موادی همچون پنبه، پشم، ابریشم و کرک انجام می‌شود و در گذشته نقش قابل توجهی در اقتصاد خانوارهای منطقه داشته است. سفره‌بافی یا «سفره آردی» نیز یکی دیگر از هنرهای کاربردی استان است که با استفاده از پشم شتر یا گوسفند و رنگ‌های طبیعی گیاهی انجام می‌شود.

هنرهای عشایری؛ میراثی برخاسته از سبک زندگی

بخشی از صنایع‌دستی خراسان جنوبی ارتباط مستقیمی با زندگی عشایری دارد. سیاه‌چادر‌بافی با استفاده از موی بز و با مشارکت زنان و مردان عشایر انجام می‌شود و برای ساخت سقف و دیواره چادرهای عشایری کاربرد دارد.

پلاس‌بافی نیز از دیگر بافته‌های سنتی است که با موی بز انجام می‌شود و در تهیه زیرانداز و برخی سازه‌های عشایری مورد استفاده قرار می‌گیرد. این هنرها تنها محصولات دست‌ساز نیستند، بلکه بازتابی از شیوه زندگی، سازگاری با اقلیم و دانش بومی جوامع عشایری خراسان جنوبی محسوب می‌شوند.

از نمدمالی تا حصیربافی؛ هنرهایی با مواد اولیه بومی

نمدمالی از دیگر هنرهای سنتی استان است که بدون بافتن تار و پود و با استفاده از فشار، رطوبت و حرارت، پشم را به محصولی منسجم تبدیل می‌کند.نمد در گذشته برای تهیه زیرانداز، پوشاک و کلاه مورد استفاده قرار می‌گرفت و همچنان در برخی مناطق به شیوه سنتی تولید می‌شود.

ترکه‌بافی نیز با استفاده از شاخه‌های نرم درختانی مانند بید و بادام کوهی انجام می‌شود و محصولاتی مانند سبد و ظروف کاربردی تولید می‌کند. حصیربافی نیز از هنرهای کهن استان است که با استفاده از برگ درخت خرما و ابزارهای ساده انجام می‌شود و محصولاتی مانند زیرانداز و وسایل کاربردی به دست می‌آید.

چوب و فلز در خدمت هنرهای سنتی

هنرهای سنتی خراسان جنوبی تنها به منسوجات محدود نیست و در حوزه چوب و فلز نیز رشته‌های متنوعی در استان وجود دارد. خراطی سنتی، هنر شکل‌دهی چوب با استفاده از ابزارهای مخصوص است که محصولات کاربردی و تزئینی تولید می‌کند. چلنگری یا آهنگری سنتی نیز با حرارت دادن و کوبیدن فلزات، ابزار و وسایل مورد نیاز زندگی و دامداری را تولید می‌کند.

دواتگری یا مس‌چکشی نیز از هنرهای قدیمی منطقه است که در آن ظروف مختلف مسی از جمله دیگ، کاسه و پارچ تولید می‌شود؛ هنری که اگرچه زمانی رونق بیشتری داشت، اما امروز برای تداوم فعالیت نیازمند حمایت و توسعه بازار است.

گوهرتراشی؛ ظرفیتی برای پیوند هنر و اقتصاد

در میان رشته‌های صنایع‌دستی خراسان جنوبی، گوهرتراشی از ظرفیت‌هایی است که می‌تواند پیوند میان هنر، مهارت و اقتصاد را تقویت کند. وجود ظرفیت‌های معدنی و سنگ‌های ارزشمند در استان، زمینه مناسبی برای توسعه این رشته فراهم کرده است و آموزش اصولی، استانداردسازی تولید و ایجاد بازار می‌تواند ارزش افزوده بیشتری برای این محصولات ایجاد کند. همین ظرفیت سبب شده گوهرتراشی در برنامه‌های جدید آموزشی صنایع‌دستی استان مورد توجه قرار گیرد.

تفاهم‌نامه میراث فرهنگی و فنی و حرفه‌ای برای مهارت‌آموزی هنرمندان

معاون صنایع‌دستی اداره‌کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی خراسان جنوبی از امضای تفاهم‌نامه همکاری با اداره‌کل آموزش فنی و حرفه‌ای استان خبر داده و این همکاری را گامی برای توانمندسازی هنرمندان و توسعه اشتغال پایدار در حوزه صنایع‌دستی عنوان کرده است.

حسنعلی فولادی با اشاره به رویکرد جدید این معاونت اظهار داشت: هدف از امضای این تفاهم‌نامه صرفاً برگزاری دوره‌های آموزشی نیست، بلکه ایجاد چرخه‌ای از آموزش، استانداردسازی، اعطای گواهینامه معتبر و در نهایت اشتغال‌زایی دنبال می‌شود.

وی افزود: در قالب این توافق، هنرمندان صنایع‌دستی به استانداردهای آموزشی فنی و حرفه‌ای متصل می‌شوند و مسیر دریافت تسهیلات بانکی و حمایت‌های مورد نیاز نیز برای آنها تسهیل خواهد شد.

تمرکز بر رشته‌های پرظرفیت استان

معاون صنایع‌دستی اداره‌کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی خراسان جنوبی با اشاره به این که یکی از محورهای مهم این تفاهم‌نامه، تمرکز بر رشته‌های دارای ظرفیت بالا از جمله گوهرتراشی است.

فولادی افزود: شهرستان‌های فردوس، خوسف، بیرجند، سرایان و زیرکوه به عنوان مناطقی دارای ظرفیت برای اجرای دوره‌های آموزشی مورد توجه قرار گرفته‌اند.

وی بیان کرد: با حمایت اداره‌کل فنی و حرفه‌ای، کارگاه‌های نمونه تولیدی در این شهرستان‌ها فعال خواهند شد تا هنرمندان بتوانند محصولات خود را با استانداردهای مناسب تولید و وارد بازار کنند.

آموزش؛ حلقه مفقوده تبدیل هنر به اشتغال پایدار

یکی از چالش‌های صنایع‌دستی، فاصله میان مهارت سنتی و نیازهای بازار امروز است. هنرمند ممکن است مهارت تولید یک محصول را از نسل‌های گذشته آموخته باشد، اما برای ورود موفق به بازارهای جدید، به آموزش‌هایی در زمینه کیفیت تولید، طراحی، بسته‌بندی، بازاریابی، فروش و استانداردسازی نیاز دارد. اتصال صنایع‌دستی به نظام آموزش مهارتی می‌تواند بخشی از این خلأ را پوشش دهد و زمینه تبدیل مهارت‌های بومی به فعالیت اقتصادی پایدار را فراهم کند.

تسهیل مسیر ایجاد آموزشگاه و مراکز جوار کارگاهی

فولادی همچنین بر تسهیل مسیر تأسیس آموزشگاه‌های آزاد و مراکز جوار کارگاهی برای فعالان صنایع‌دستی تأکید کرده است و ادامه داد: اجرای این تفاهم‌نامه می‌تواند دسترسی هنرمندان به مربیان متخصص را افزایش دهد و امکان انتقال دانش و مهارت‌های تخصصی به نسل جدید را فراهم کند چرا که راه‌اندازی چنین مراکزی، علاوه بر آموزش هنرجویان جدید، می‌تواند به ارتقای مهارت هنرمندان فعال و افزایش کیفیت تولیدات صنایع‌دستی استان کمک کند.

میراثی که می‌تواند به اشتغال تبدیل شود

خراسان جنوبی مجموعه‌ای گسترده از هنرهای سنتی را در خود جای داده است؛ از توبافی و مله‌بافی که ریشه در فرهنگ روستایی دارند تا گلیم، جاجیم، قالی، گبه، سفال، گیوه، رودوزی، قلم‌زنی و گوهرتراشی.وجه مشترک بسیاری از این هنرها، استفاده از مواد اولیه بومی و انتقال مهارت از نسلی به نسل دیگر است؛ ویژگی‌ای که آنها را از یک کالای صرفاً تزئینی فراتر می‌برد و به بخشی از هویت فرهنگی استان تبدیل می‌کند.

با این حال، حفظ این میراث در گرو آن است که هنر سنتی بتواند با نیازهای اقتصادی و بازار امروز پیوند برقرار کند.آموزش تخصصی، استانداردسازی، حمایت مالی، توسعه بازار، بسته‌بندی مناسب، فروش آنلاین و معرفی محصولات در بازارهای ملی و بین‌المللی، می‌تواند مسیر تازه‌ای برای فعالان این حوزه ایجاد کند.

اکنون تفاهم میان میراث‌فرهنگی و فنی و حرفه‌ای می‌تواند یکی از حلقه‌های این زنجیره باشد؛ زنجیره‌ای که اگر از آموزش آغاز و به تولید، بازار و اشتغال ختم شود، صنایع‌دستی خراسان جنوبی نه فقط به عنوان میراثی برای حفظ، بلکه به عنوان ظرفیتی برای اقتصاد آینده استان مطرح خواهد بود.

انتهای پیام/