به گزارش خبرگزاری تسنیم از رشت، صدای جوش‌وخروش کارگاه‌های نوغانداری و سفید شدن پیله‌ها در بهار، بار دیگر نوید بازگشت یکی از قدیمی‌ترین فعالیت‌های اقتصادی گیلان را داده است؛ صنعتی که زمانی بخش مهمی از اقتصاد خانوارهای روستایی و تجارت منطقه را شکل می‌داد، اما طی سال‌های گذشته با کاهش توتستان‌ها، افزایش هزینه‌های تولید، مهاجرت روستاییان و افت انگیزه تولیدکنندگان با عقب‌نشینی مواجه شد. اکنون شمار بهره‌برداران افزایش یافته و حمایت از نهاده‌های تولید در دستور کار قرار گرفته، اما در پایین‌دست زنجیره، کمبود پیله همچنان کارخانه‌های ابریشم استان را با مشکل مواجه کرده است.

نوغانداری در گیلان تنها یک فعالیت کشاورزی نیست؛ زنجیره‌ای است که از درخت توت و تخم نوغان آغاز می‌شود و پس از پرورش کرم ابریشم و تولید پیله، به ابریشم‌کشی، تولید نخ، نساجی، فرش، صنایع‌دستی و بازار می‌رسد. هر اختلال در یکی از این حلقه‌ها می‌تواند ارزش اقتصادی محصول را کاهش دهد و مانع تبدیل ظرفیت کشاورزی به یک صنعت کامل شود.

افزایش بهره‌برداران؛ نشانه بازگشت یک شغل قدیمی

اقدامات حمایتی سال‌های اخیر موجب افزایش دوباره استقبال از نوغانداری در گیلان شده است. بر اساس گزارش منتشر شده در شهریور امسال، شمار بهره‌برداران نوغان در استان از حدود 7600 نفر به نزدیک 10 هزار خانوار رسیده و در سال جاری بیش از 13 هزار و 600 جعبه تخم نوغان در گیلان توزیع شده است.

این روند از یک سو بیانگر آن است که نوغانداری همچنان برای خانوارهای روستایی جذابیت اقتصادی دارد و از سوی دیگر نشان می‌دهد سیاست‌های حمایتی در تأمین نهاده‌ها، توزیع تخم نوغان و توسعه توتستان‌ها می‌تواند ظرفیت از دست‌رفته این صنعت را دوباره فعال کند.

رئیس مرکز توسعه نوغانداری کشور نیز در ابتدای فصل توزیع تخم نوغان اعلام کرده بود که برای سال 1405، 12 هزار جعبه تخم نوغان در گیلان برنامه‌ریزی شده و برنامه تولید استان، عبور از 400 تن پیله تر ابریشم بوده است. این مرکز همچنین از پرداخت یارانه برای نهاده‌های نوغانداری خبر داده بود.

لنگرود؛ قلب تولید پیله در گیلان

لنگرود یکی از مهم‌ترین کانون‌های نوغانداری کشور به شمار می‌رود، بر اساس آمار اعلام‌شده از سوی فرمانداری این شهرستان، در سال گذشته از مجموع 400 تن پیله تر ابریشم تولیدشده در گیلان، 130 تن مربوط به لنگرود بوده است؛ رقمی که معادل حدود یک‌سوم تولید استان و نزدیک به 10 درصد تولید پیله تر کشور عنوان شده است.

لنگرود همچنین حدود یک هزار و 387 هکتار توتستان و حدود 3 هزار نوغاندار دارد و در سال 1405 نیز 37 هزار اصله نهال توت رایگان میان نوغانداران این شهرستان توزیع شده است، این ارقام نشان می‌دهد زیرساخت اولیه تولید در استان هنوز قابل توجه است؛ اما مسئله مهم بعد از تولید پیله آغاز می‌شود.

هر 5 کیلو پیله، یک کیلو نخ؛ جایی که ارزش افزوده شکل می‌گیرد

تفاوت میان «نوغانداری» و «صنعت ابریشم» دقیقاً در همین نقطه مشخص می‌شود، بر اساس داده‌های منتشرشده از سازمان نوغانداری، به طور متوسط از هر پنج کیلوگرم پیله تر، یک کیلوگرم نخ ابریشم خام به دست می‌آید، بنابراین هر اندازه فرآوری و صنایع پایین‌دستی در کنار تولید پیله توسعه پیدا کند، ارزش اقتصادی بیشتری از محصول در همان منطقه باقی خواهد ماند.

اگر پیله تنها به‌عنوان یک محصول خام خریدوفروش شود، بخش مهمی از ارزش افزوده به مرحله بعد منتقل می‌شود؛ اما وقتی پیله در همان منطقه به نخ، پارچه، فرش یا محصول نهایی تبدیل شود، اشتغال و درآمد بیشتری نصیب زنجیره محلی خواهد شد. این همان حلقه‌ای است که امروز صنعت ابریشم گیلان برای تکمیل آن به سرمایه‌گذاری و تأمین پایدار ماده اولیه نیاز دارد.

مشکل عجیب صنعت ابریشم؛ تولیدکننده داریم، کارخانه داریم، پیله کم است

در حالی که نوغانداری در بخش کشاورزی گیلان در حال احیاست، مدیرکل صنعت، معدن و تجارت استان از مشکل دیگری در بخش صنعتی خبر داده است.

تیمور پورحیدری در جلسه بررسی پروژه‌های ابریشم استان اعلام کرده بود که کمبود پیله ابریشم، ماده اولیه صنایع ابریشم، عامل اصلی عملکرد پایین دو کارخانه بزرگ ریسندگی گیلان است.

وی مدعی شده که در صورت تأمین مواد اولیه، کارخانه‌های «ابریشم گیلان» و «ابریشم شرق گیلان» می‌توانند بخش مهمی از نخ ابریشم استان و کشور را تأمین کنند و زمینه ایجاد 300 فرصت شغلی را فراهم آورند.

این موضوع یکی از مهم‌ترین تناقض‌های زنجیره ابریشم گیلان است؛ در یک طرف استان برای افزایش نوغانداران و تولید پیله تلاش می‌شود و در طرف دیگر صنایع تبدیلی به دلیل کمبود ماده اولیه با ظرفیت کامل فعالیت نمی‌کنند، یعنی مشکل صنعت فقط «تولید بیشتر» نیست؛ مسئله این است که تولید باید به اندازه‌ای باشد که بتواند صنایع پایین‌دست را نیز تغذیه کند.

چرا تولید پیله برای کارخانه کافی نیست؟

یکی از ریشه‌های این مشکل به گذشته صنعت برمی‌گردد، کاهش سطح توتستان‌ها، افزایش هزینه تولید، مهاجرت روستاییان و کاهش انگیزه اقتصادی از جمله عواملی بوده که در سال‌های گذشته به تضعیف نوغانداری منجر شده است، گزارش‌های منتشرشده درباره وضعیت نوغان در گیلان نیز بر نقش همین عوامل در افت صنعت تأکید دارند.

در چنین شرایطی، حتی اگر یک کارخانه با ماشین‌آلات مناسب در استان وجود داشته باشد، بدون تأمین مستمر و کافی پیله نمی‌تواند ظرفیت واقعی خود را فعال کند، از همین رو، احیای توتستان‌ها و افزایش بهره‌وری در واحدهای پرورش کرم ابریشم تنها یک اقدام کشاورزی نیست؛ پیش‌نیاز فعال شدن صنعت ابریشم در پایین‌دست نیز محسوب می‌شود.

حمایت از نهاده‌ها؛ قدم اول، نه پایان مسیر

در سال جاری حمایت از نوغانداران با توزیع تخم نوغان و نهال توت دنبال شده است، در ابتدای فصل، مرکز توسعه نوغانداری از پرداخت یارانه برای نهاده‌ها خبر داد و اعلام کرد در سال گذشته نزدیک به 80 میلیارد تومان یارانه برای نهاده‌های نوغانداری اختصاص یافته که بخشی از آن به نهال توت و بخش دیگر به تولید تخم نوغان اختصاص داشته است.

در لنگرود نیز توزیع 37 هزار اصله نهال رایگان، بخشی از برنامه توسعه منابع غذایی کرم ابریشم بوده است. این اقدامات می‌تواند پایه تولید را تقویت کند، اما اگر هدف نهایی احیای صنعت ابریشم باشد، سیاست حمایتی باید از توتستان و تلمبار فراتر برود و کارخانه، ابریشم‌کشی، نساجی و بازار را نیز در بر بگیرد.

فاصله گیلان امروز با دوران طلایی

هادی حق‌شناس، استاندار گیلان، در اردیبهشت امسال با اشاره به پیشینه ابریشم در استان گفت سهم گیلان از تولید ابریشم کشور در گذشته حدود 60 درصد بوده که اکنون به حدود 30 درصد رسیده است و بر احیای این صنعت تأکید کرد.

رئیس مرکز توسعه نوغانداری کشور نیز با اشاره به وضعیت جهانی این صنعت اعلام کرده ایران با تولید کمتر از یک درصد نخ ابریشم جهان در رتبه هشتم قرار دارد؛ در حالی که کشور در دوره‌ای از گذشته رتبه سوم جهان را در اختیار داشته است. این فاصله تاریخی نشان می‌دهد مسئله فقط بازگشت یک شغل روستایی نیست؛ موضوع، احیای یک زنجیره تولید و صنعتی است که زمانی جایگاه قابل توجهی در اقتصاد ایران و گیلان داشته است.

شفت؛ نمونه‌ای از ظرفیت روستایی برای احیای نوغان

شهرستان شفت نیز نمونه دیگری از بازگشت نوغانداری به اقتصاد روستاهاست. در این شهرستان حدود 1200 بهره‌بردار فعالیت دارند و حدود 500 هکتار باغ توت وجود دارد، برای سال جاری نیز تولید 80 تا 90 تن پیله در شهرستان پیش‌بینی شده بود که محقق شد، در همین حال بیش از 42 هزار اصله نهال توت میان نوغانداران توزیع شده است.

گزارش‌های مربوط به این شهرستان همچنین نشان می‌دهد برخی نوغانداران با استفاده از آموزش و روش‌های علمی توانسته‌اند میزان تولید بیش از 40 کیلوگرم پیله از هر جعبه تخم نوغان را تجربه کنند؛ در حالی که متوسط تولید حدود 35 کیلوگرم عنوان شده است.

این تفاوت بهره‌وری اهمیت آموزش و دانش فنی را نشان می‌دهد؛ زیرا افزایش تولید لزوماً به توسعه سطح زیرکشت وابسته نیست و بخشی از ظرفیت می‌تواند از مسیر افزایش بهره‌وری در واحد سطح و هر جعبه تخم نوغان به دست آید.

قیمت تضمینی؛ انگیزه‌ای برای ماندن در تولید

برای سال 1405 قیمت تضمینی هر کیلوگرم پیله تر ابریشم در مصوبه شورای قیمت‌گذاری محصولات اساسی کشاورزی 605 هزار تومان تعیین شد. در عین حال در اردیبهشت امسال رئیس مرکز توسعه نوغانداری در لنگرود از رقم 650 هزار تومان به‌عنوان نرخ تضمینی اعلام‌شده در آن مقطع سخن گفته بود؛ بنابراین در گزارش نهایی بهتر است برای پرهیز از دوگانگی، رقم مصوبه رسمی 605 هزار تومان به‌عنوان نرخ مصوب سال ذکر شود.

افزایش قیمت خرید می‌تواند انگیزه تولیدکنندگان را تقویت کند، اما پایداری نوغانداری تنها به قیمت پیله وابسته نیست؛ هزینه تولید، دسترسی به نهاده، توتستان، امکانات پرورش، نیروی انسانی و مهم‌تر از همه بازار مطمئن نیز در تصمیم خانوارها برای ادامه این فعالیت نقش دارد.

مسئله اصلی؛ خام‌فروشی یا تکمیل زنجیره؟

وقتی پیله در یک نقطه تولید و نخ در نقطه‌ای دیگر ساخته شود، ارزش اقتصادی میان چند حلقه توزیع می‌شود. اما اگر فرآوری تا تولید محصول نهایی در همان منطقه توسعه یابد، سهم بیشتری از ارزش افزوده به تولیدکننده، صنعتگر و کارآفرین محلی خواهد رسید. به همین دلیل، ایجاد ارتباط منظم میان نوغاندار، مراکز خرید پیله، ابریشم‌کشی، کارخانه‌های ریسندگی، فرش‌بافی، صنایع‌دستی و بازار می‌تواند مهم‌تر از افزایش صرف تعداد جعبه‌های تخم نوغان باشد.

مدیرکل صمت گیلان نیز از همین منظر بر ضرورت تأمین ماده اولیه کارخانه‌ها تأکید کرده و اعلام کرده در صورت تأمین پیله، امکان تأمین بخش مهمی از نخ ابریشم استان و کشور و ایجاد اشتغال جدید وجود دارد.

از سوی دیگر، درباره لنگرود نیز اعلام شده یکی از کارخانه‌های مهم ابریشم استان دارای ظرفیت و ماشین‌آلات تخصصی بوده و این شهرستان همچنان یکی از کانون‌های مهم صنعت ابریشم کشور است.

آینده ابریشم گیلان از «پیله» عبور می‌کند

نوغانداری گیلان در سال 1405 نشانه‌هایی از احیا دارد؛ تعداد بهره‌برداران افزایش یافته، تخم نوغان توزیع شده، نهال توت در اختیار تولیدکنندگان قرار گرفته و قیمت تضمینی نیز افزایش یافته است. در لنگرود و شفت نیز ظرفیت‌های قابل توجهی برای تولید پیله وجود دارد.

اما اگر قرار باشد این روند به احیای واقعی صنعت ابریشم منجر شود، نقطه پایان نباید پیله باشد. مسئله اصلی این است که پیله تولیدشده چگونه به نخ تبدیل شود، نخ چگونه به پارچه و فرش برسد و محصول نهایی چگونه به بازار داخلی و خارجی راه پیدا کند.

گیلان هم‌زمان توتستان، نوغاندار، سابقه تاریخی، کارخانه و بازار بالقوه را دارد؛ چالش اصلی، اتصال این حلقه‌ها به یکدیگر است. به بیان دیگر، احیای واقعی ابریشم گیلان زمانی اتفاق می‌افتد که پیله سفید نه در نقطه خرید متوقف شود و نه در کارخانه نیمه‌فعال بماند، بلکه از توتستان تا نخ، از نخ تا محصول و از محصول تا بازار، یک زنجیره کامل و اقتصادی شکل بگیرد.

انتهای پیام/