خبرگزاری تسنیم ـ فاطمه کاشانی*؛ مرحوم آیت‌الله سید موسی شبیری زنجانی از فقیهان برجسته‌ای بودند که بخش چشم‌گیری از عمر پربرکت خویش را وقف پاسداشت و احیای میراث حدیثی شیعه کردند. رویکرد ایشان در حدیث‌پژوهی، بر تمایز میان مبانی متقدمین و متأخرین استوار بود و همین تمایز، بنیاد بسیاری از داوری‌های حدیثی و رجالی ایشان را شکل می‌داد.

از مهم‌ترین مبانی ایشان، تفکیک اصطلاحات متداول میان محدثان متقدم و متأخر در حوزه اعتبارسنجی حدیث بود. ایشان بر این باور بودند که «صحیح» در اصطلاح قدما، ناظر به موثوق‌الصدوری و مورد اعتماد بودن صدور روایت است، حتی اگر راوی آن حدیث واجد شرایطی مانند عدالت و امامی‌مذهب بودن نباشد؛ در حالی که متأخرین صحت را به لحاظ احوال خود راوی و با شرط وثاقت بالمعنی‌الاخص می‌سنجند. این تفکیک اصطلاح به ایشان این امکان را می‌داد تا در ارزیابی روایات، به جای تکیه بر معیارهای متأخرین، به قرائن و ملاک‌های صحت‌سنجی متقدمین بازگردند و از این رهگذر، بسیاری از روایاتی را که به‌ظاهر ضعیف می‌نمودند، در چارچوب اصلی خود بازخوانی کنند.

در حوزه علم رجال، ایشان رویکردی طریقی و ابزارمحور داشتند. از منظر آیت‌الله شبیری، علم رجال به خودی خود موضوعیت نداشت، بلکه ابزاری برای اثبات صحت صدور حدیث و مقدمه‌ای برای اثبات حجیت و تبیین دلالت آن به شمار می‌رفت. بر همین اساس، معیارهای جدیدی برای توثیق راویان ارائه کردند. از جمله، «تصحیح سند» توسط متقدمین را به عنوان قرینه‌ای بر وثاقت راوی نزد این گروه پذیرفتند، با این استدلال که اکثریت قدما ثقه‌محور بوده و احراز وثاقت را لازم می‌دانستند؛ لذا تصحیح آنان پرده از وثاقت راویان سند برمی‌داشت. همچنین «افتاء» بر پایه یک روایت را در صورت احراز شرایطی مانند عدم تضعیف معتبر راوی، تکرار فتوا در ابواب مختلف و عدم وجود قرائن خلاف صدور، نشانه‌ای از وثاقت راوی نزد صاحب فتوا می‌شمردند.

مرحوم آیت‌الله شبیری زنجانی، نظریه «دلالت اکثار بر وثاقت» را با تعریفی گسترده‌تر از دیگران مطرح کردند؛ به این بیان که اگر راوی ثقه و جلیل‌القدری که عادت به نقل از ضعفاء ندارد، به فراوانی از یک راوی ناشناخته نقل روایت کند، فراوانی نقل او کاشف از وثاقت استاد در نزد راوی مُکثِر است.

بارزترین جلوه تلاش علمی مرحوم شبیری در پاسداشت حدیث شیعه، اهتمام بی‌نظیر ایشان به نسخه‌های خطی و آسیب‌شناسی اسناد بود. ایشان بر این باور بودند که اکتفا به نسخه‌های چاپی، چه بسا محقق را از حقیقت دور نگه می‌دارد؛ از این‌رو نسخه‌های خود از کتب اربعه را با مخطوطات کهن و معتبر مقابله کردند. روش ایشان در کشف تحریفات اسناد، اغلب با بررسی و مقایسه نسخ معتبر خطی آغاز شده و سپس با مشاهده اختلاف میان آن‌ها و حصول علم اجمالی به وقوع تحریف، با تکیه بر دانش طبقات و اقامه شواهد و مؤیدات، به کشف تحریف می‌انجامید. ایشان تعلیقاتی بر کتب حدیثی، به‌ویژه درباره سند آن‌ها و بالأخص در کتب اربعه، نگاشتند؛ دو تعلیقه بر رجال شیخ طوسی، تعلیقات بر رجال نجاشی و فهارس رجالی از دیگر آثارشان در حوزه علوم حدیث است.

ایشان در تعلیقات خود بر «جامع احادیث شیعه»، به‌ویژه کتاب حج، بر بسیاری از احادیث، حاشیه‌های متنی و سندی ارزشمندی نگاشتند.

تلاش‌های حدیثی ارزشمند این فقیه برجسته سبب شد تا حوزه علمیه در نیم‌قرن اخیر شاهد پویایی و بالندگی هرچه بیشتر پژوهش‌های حدیثی باشد تا آنجا که می‌توان گفت در این سال‌ها بسیاری از نظریات نوآورانه رجالی و فقه‌الحدیثی که در قالب کتاب یا مقاله عرضه می‌شوند، ریشه در دروس خارج یا تألیفات حدیثی مرحوم آیت‌الله سید موسی شبیری زنجانی (رضوان الله تعالی علیه) دارند و توسط این عالم ژرف‌اندیش پایه‌ریزی شده‌اند.

* مدرس حوزه علمیه خواهران و پژوهشگر

انتهای پیام/