به گزارش گروه بین‌الملل خبرگزاری تسنیم، میدان نفتی کاشاگان به عنوان یکی از بزرگ‌ترین ذخایر هیدروکربوری قزاقستان، تکیه‌گاه اصلی آستانه برای جهش در تولید و صادرات نفت به شمار می‌رود. با این حال، حجم عظیم ذخایر این میدان با موانع فنی و طبیعی پیچیده‌ای روبه‌رو است که هر مرحله توسعه را به پروژه‌ای پرهزینه تبدیل می‌کند.

کاشاگان در سال‌های اخیر به تولید نسبتاً پایداری دست یافته و در سال 2025 میلادی حدود 18.2 میلیون تن نفت خام از آن استخراج شد. با این حال، افزایش بیشتر تولید تنها به حفر چاه وابسته نیست، بلکه با توان مهار گاز ترش، تزریق مجدد آن به مخزن و توسعه تأسیسات فرآورش گره خورده است. بدین ترتیب، دهه‌ها پس از کشف، کاشاگان پروژه‌ای است که در آن زمین‌شناسی، پالایش گاز، محیط‌زیست و اقتصاد درهم‌تنیده‌اند.

پیچیدگی‌های زمین‌شناختی و جغرافیای خشن خزر شمالی

توسعه کاشاگان با موانع طبیعی متعددی مواجه است. مخزن میدان در عمقی بیش از 4 کیلومتر زیر بستر دریا با فشار بالای 700 بار قرار دارد و گاز همراه نفت دارای غلظت بالایی از سولفید هیدروژن است. فعالیت در این محیط مستلزم تجهیزاتی است که هم‌زمان فشار شدید و خوردگی ناشی از گاز ترش را تاب بیاورند.

همچنین موقعیت جغرافیایی شمال خزر عملیات را پیچیده کرده است. کاشاگان در 75 کیلومتری بندر آتیراو و در منطقه‌ای کم‌عمق با عمق آب 3 تا 4 متر واقع شده که احداث سازه‌ها بر جزایر مصنوعی را الزامی ساخته است.

در زمستان نیز این پهنه حدود پنج ماه یخ می‌زند و یخ‌های شناور باری مضاعف بر سازه‌ها تحمیل می‌کنند، در حالی که کم‌عمقی آب مانع تردد ناوگان عادی دریایی است. این ویژگی‌ها کاشاگان را به پروژه‌ای کم‌نظیر و پرچالش بدل کرده است.

تجربه تلخ توقف تولید و بازراه‌اندازی دوباره در سال 2016

شدت این موانع در آغاز بهره‌برداری تجاری میدان آشکار شد. تولید نفت در سپتامبر 2013 آغاز شد، اما پس از کشف نشتی گاز و ترک‌خوردگی ناشی از سولفید در لوله‌ها متوقف شد. کنسرسیوم ناچار به تعویض کامل خطوط لوله نفت و گاز تا تأسیسات زمینی «بولاشاک» شد؛ فرآیندی که چند سال طول کشید و استخراج تجاری در نوامبر 2016 از سر گرفته شد.

این حادثه ثابت کرد تجهیزات باید در برابر فشار بالا، گاز سمی و سرمای خزر مقاوم باشند. پس از راه‌اندازی مجدد، تولید تثبیت شد؛ در 2023 حدود 18.8 میلیون تن، در 2024 حدود 17.4 میلیون تن (به دلیل توقف فنی 20 روزه) و در 2025 حدود 18.2 میلیون تن نفت به دست آمد. اکنون هدف، گذر از ثبات به جهش تولید است.

معادله نفت و گاز ترش؛ محدودیت‌های تزریق مجدد به مخزن

نفت کاشاگان همواره با حجم بالایی از گاز همراه است. بخشی از این گاز مصرف می‌شود، اما بخش اعظم آن باید برای حفظ فشار لایه و ازدیاد برداشت، به مخزن بازتزریق شود. در سال 2025، در کنار نفت، نزدیک به 12 میلیارد مترمکعب گاز استخراج شد که حدود 5.8 میلیارد مترمکعب آن به مخزن تزریق شد.

با این حال، ظرفیت کمپرسورها و تأسیسات فرآوری محدود است؛ از این رو، افزایش تولید نفت نیازمند تعیین تکلیف گاز ترش مازاد خواهد بود. در مجتمع بولاشاک، سولفید هیدروژن گاز به گوگرد عنصری تبدیل می‌شود که در 2025 به 1.52 میلیون تن رسید. بدین ترتیب، افزایش تولید نفت فشار مضاعفی بر شبکه‌های بازتزریق، پالایش گاز و انبارش گوگرد وارد می‌کند و ساخت ظرفیت‌های گازی جدید را اجتناب‌ناپذیر می‌سازد.

پروژه‌های زیرساختی و افق فازهای توسعه 2A و 2B

طرح‌های توسعه کاشاگان پیوند نزدیکی با گسترش زیرساخت‌های گازی دارند. یکی از پروژه‌ها، احداث پالایشگاه فرآورش گاز با ظرفیت سالانه یک میلیارد مترمکعب توسط شرکت «جی‌پی‌سی» (وابسته به قزاق‌گاز) است. این طرح تا ژوئیه 2026 به پیشرفت 60 درصدی رسید و پس از تکمیل، سالانه 727 میلیون مترمکعب گاز تجاری تولید خواهد کرد که گلوگاه تولید نفت را می‌گشاید. زمان بهره‌برداری از این واحد سال 2027 تعیین شده است.

فاز 2A نیز افزایش تولید نفت به 500 هزار بشکه در روز را از طریق پالایشگاه 2.5 میلیارد مترمکعبی قزاق‌گاز تا سال 2030 دنبال می‌کند. فاز 2B نیز هدف‌گذاری 710 هزار بشکه در روز را دارد که نیازمند فرآورش سالانه 6 میلیارد مترمکعب گاز خام مازاد است. بنابراین افزایش تولید نفت بدون توسعه زیرساخت‌های گازی ممکن نخواهد بود.

مناقشه زیست‌محیطی انباشت گوگرد و جریمه سنگین کنسرسیوم

غلظت بالای سولفید هیدروژن، انباشت گوگرد را به چالش زیست‌محیطی عمده‌ای تبدیل کرده است. دپوی گوگرد در تأسیسات بولاشاک به مناقشه‌ای جدی انجامید و اداره محیط زیست آتیراو کنسرسیوم NCOC را به انباشت غیرمجاز 1.02 میلیون تن گوگرد متهم و جریمه‌ای معادل 2.3 تریلیون تنگه تعیین کرد.

کنسرسیوم با رد این اتهام، پرونده را به دادگاه کشاند و استدلال کرد که گوگرد تولیدی یک کالای تجاری است و نباید پسماند تلقی شود. تا سپتامبر 2026، پیگیری‌های قضایی ادامه داشت و وزارت دادگستری قزاقستان از توقف موقت اجرای حکم جریمه به دلیل فرجام‌خواهی خبر داد، گرچه دولت بر مواضع خود اصرار دارد. این پرونده نشان‌دهنده حساسیت‌های زیست‌محیطی ناشی از تولید در کاشاگان است.

سهم کاشاگان در تراز نفتی قزاقستان و افق پیش‌رو

کاشاگان وزنه مهمی در اقتصاد انرژی قزاقستان است. در سال 2025، از مجموع 99.6 میلیون تن نفت تولیدی این کشور، 18 درصد به کاشاگان اختصاص داشت. با این حال، وجود ذخایر عظیم به‌تنهایی تضمین‌کننده رشد تولید نیست.

افزایش پایدار تولید به ایجاد تأسیسات فرآوری، تزریق گاز و شبکه‌های انتقال مطمئن از جمله خط لوله خزر (CPC) به سوی بندر نووروسیسک وابسته است. چالش‌های کاشاگان با گذشت زمان رفع نشده، بلکه به نحوه ارتقای ظرفیت فرآوری گاز و مدیریت محصولات جانبی تغییر یافته است. پاسخ به این چالش‌ها جایگاه آینده کاشاگان را در صنعت نفت قزاقستان رقم خواهد زد.

انتهای پیام/