به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری تسنیم، نهضت ترجمه که از اواسط قرن دوم شکل گرفت و تا پایان فرن چهارم ادامه داشت، از مهمترین و سرنوشت‌سازترین رویدادهای علمی بشری است که صرفاً یک انتقال تجربه و علم نبود، بلکه از آن با عنوان بستر اصلی شکوفایی علم در جهان به ویژه در جهان اسلام یاد می‌کنند؛ زمینه‌ای که مقدمه ظهور عصر طلایی تمدن اسلامی بود.

در این فرایند که حاصل رویارویی مسلمانان با دیگر بلاد بود، اندیشه و آرای متفکران یونانی، ایرانی و هندی برای استفاده مراکز علمی و حاکمیت به زبان عربی برگردانده شد.

در این جریان، میراث علمی جهان باستان به یکباره در اختیار مردمی قرار گرفت که تا پیش از این نیازی به آموختن و نوشتن در خود احساس نمی‌کردند. این جریان اگرچه حاصل نیاز تازه به وجود آمده در میان مسلمانان پس از فتوحات و تعامل با غیر مسلمانان ایجاد شد، اما زمینه‌های دیگری نیز داشت که در نهایت منجر به گسترش و توسعه آن شد.

در کنار نیازهای فرهنگی و علمی، آیا زمینه‌های سیاسی نیز در شکل‌گیری این جریان موثر بود؟ حاکمان چه نگاهی به نهضت ترجمه داشتند و به‌منظور دست‌یابی به چه بهره‌ای از آن حمایت می‌کردند؟ شکل‌گیری این جریان چگونه جان فلسفه را از دست مسیحیانی که مخالف آن بودند و آثار بسیاری در این حوزه را به آتش کشیدند، نجات داد؟ ...

کتاب "بازخوانی نهضت ترجمه"، نوشته امیرحسین ساکت و رضا مختاری در پی آن است که به حلقه‌های کمتر پرداخته شده اما موثر بر این جریان بپردازد و به این پرسش‌ها در 11 فصل پاسخ دهد. 

در معرفی این اثر آمده است: داشتن درک صحیحی از نهضت ترجمه و آنچه در آن گذشته است، از لازمه‌های شناخت صحیح تاریخ و ماهیت فلسفه یونانی است. این کتاب ضمن تبیین شیوه مواجهه با سنت فلسفی یونان، این درک صحیح را به دست می‌دهد و حلقه‌های مفقوده‌ای را که عمدتاً خلأ آن در تدریس‌های این دوره از تاریخ فلسفه وجود دارد، به هم پیوند داده است؛ با وجود این، حواشی و شواهدی هم بر آن افزوده شده است که خواننده را راحت‌تر درون این مواجهه با سنت یونانی قرار دهد.

این کتاب با نگاهی تحلیلی و تاریخی، نهضت ترجمه را نه صرفاً یک انتقال زبانی، بلکه فرآیندی پیچیده در پیوند میان ضرورت‌های معرفتی، زمینه‌های سیاسی، حمایت‌های مادی و معنوی، و نقش مترجمان برجسته بررسی می‌کند؛ فرآیندی که در نهایت، زمینه‌ساز شکل‌گیری زبان فلسفی در جهان اسلام شد.

نویسندگان در این اثر، مسیر جندی‌شاپور را که پیش‌درآمد ایرانیِ نهضت ترجمه است تا بغداد ردیابی کرده و نشان می‌دهند که چگونه میراث فلسفی یونان، در بسترهای مختلف فرهنگی و سیاسی بازخوانی و دگرگون شد. در بخش‌های مختلف کتاب، موضوعاتی همچون ماهیت نهضت ترجمه، سرآغاز مواجهه خلافت اسلامی با میراث یونانی، حامیان ترجمه، مترجمان اثرگذار و تفاوت‌های ساختاری فلسفه یونان و اندیشه اسلامی مورد بررسی قرار گرفته است.

برخلاف دیدگاه رایجی که نهضت ترجمه را یک جنبش علمیِ صِرف می‌داند، این کتاب نشان می‌دهد که انگیزه‌های پشت این حرکت، فراتر از کسب دانش، ریشه در نیازهای سیاسی و ایدئولوژیکِ متولیان آن داشت. نخستین توجه‌ها به ترجمه در میان برخی حکّام اموی، با هدف استفاده از علوم غیبی مانند نجوم و کیمیا در پی سرخوردگی‌های سیاسی آغاز شد. این رویکرد در عصر عباسیان نیز برای تحکیم قدرت و اقناع توده‌ها با تمرکز بر متونی خاص ادامه یافت.

فلسفه یونان نه به‌طور مستقیم بلکه به واسطه مترجمان مسیحی و ستاره‌پرستان حرّانی به جهان اسلام رسید. در آغاز، مترجمانِ حرفه‌ای چندانی وجود نداشتند و برخی با تسلط ناکافی بر زبان یونانی به این کار می‌پرداختند؛ اما با افزایش تقاضا و حمایت مالی، ترجمه به شغلی پرسود و مترجمان به نخبگان فکری تبدیل شدند.

این نوشتار همچنین نهضت ترجمه در جهان اسلام را با برخورد جهان مسیحیت با فلسفه یونان مقایسه می‌کند و نشان می‌دهد در حالی که فلاسفه در امپراتوری بیزانس به دلیل مترادف شدن فلسفه با کفر و بت‌پرستی، با تحریم و مخالفت شدید مسیحیان مواجه بودند، نهضت ترجمه در جهان اسلام به دلیل انگیزه‌های سیاسی، امکان مواجهه‌ای آزادانه‌تر با میراث یونانی را فراهم آورد و زمینه را برای اختلاط دین و فلسفه هموار کرد. نویسندگان در این کتاب با پیگیری این موضوع نشان می‌دهند که روایت‌های تاریخی از آتش زدن کتابخانه‌ها در فتوحات اسلامی از چه رو می‌تواند محل تشکیک باشد و خود جامعه مسیحیت چه برخوردی نسبت به این آثار داشته است.

این اثر همچنین به پرسش‌هایی از این قبیل پاسخ می‌دهد: چرا مسیحیان نسطوری و ستاره‌پرستان حرّانی اصلی‌ترین مترجمان نهضت ترجمه بودند؟ چرا با وجود ترجمه دقیق آثار ارسطو، تقریباً هیچ اثر مستقیمی از افلاطون به عربی ترجمه نشد؟ و چرا لازم بود فلاسفه مسلمان، «الجمع» بنویسند و افلاطون و ارسطو را آشتی دهند؟ این کتاب، مسیر پرفراز و نشیب اندیشه‌هایی را رهگیری می‌کند که بعدها ماهیت فلسفۀ اسلامی را شکل داد؛ مسیری که در آن مفاهیم فلسفی از بستر دولت‌شهرهای یونانی جدا شده و در فضای سیاسی و اجتماعی خلافت عباسی بازآفرینی می‌شوند.

عنوان بخش دیگر کتاب، «از شهروندِ آتنی تا رعیتِ بغداد»، به‌خوبی نشان‌دهندۀ رویکرد جامعه‌شناختی و سیاسی-تاریخیِ اثر به مسئلۀ ترجمه است. نویسندگان در این بخش بررسی می‌کنند که چگونه تغییر بستر فرهنگی و سیاسی، معنای مفاهیم بنیادین را در جریان ترجمه دگرگون کرد و چرا در فلسفه اسلامی، «فلسفه سیاسی» به معنای یونانی آن شکل نگرفت؟

بررسی بسترهای شکل‌گیری نهضت ترجمه، چرایی موافقت رومیان با انتقال کتب فلسفی به عالم اسلام، پیامدهای ترجمه‌های غیردقیق، بررسی ادعای افزایش مسائل فلسفه یونان از دویست به هفتصد مسئله در فلسفه اسلامی، چالش‌های فلسفه سیاسی فارابی، جریان‌های فکری همزمان با نهضت ترجمه در غرب، و در نهایت بررسی چرایی افول این نهضت از دیگر مباحث کتاب است.

کتاب "بازخوانی نهضت ترجمه: حلقه‌های مفقوده در انتقال فلسفۀ یونان به عالم اسلام؛ از شهروند آتنی تا رعیت بغداد" در 500 نسخه توسط موسسه مطالعات اسلامی دانشگاه تهران روانه بازار نشر شده است.

انتهای پیام/