به گزارش خبرگزاری تسنیم از نهبندان، فصل جدید کاوش و گمانه‌زنی در قلعه تاریخی نهبندان با هدف خواناسازی، پیگردی و شناسایی فضاهای معماری این اثر شاخص تاریخی انجام شد.

این فصل از کاوش به سرپرستی علی‌اصغر محمودی‌نسب و بر اساس مجوز شماره 40532185، با همکاری اداره‌کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی خراسان جنوبی، از 27 تیرماه تا 10 شهریورماه 1405 به مدت 45 روز ادامه داشت. هدف از این مطالعات، شناخت ساختارهای معماری درون قلعه و دستیابی به شواهدی برای درک بهتر روند شکل‌گیری، توسعه، بازسازی و تحولات معماری این محوطه تاریخی بود.

شناسایی هشت عنصر اصلی معماری

قلعه نهبندان در جنوب بافت مسکونی شهر و در موقعیتی مرتفع قرار گرفته و از مهم‌ترین استحکامات دفاعی منطقه در دوره‌های تاریخی و اسلامی به شمار می‌رود. این قلعه با پلانی تقریباً دایره‌ای یا بیضی‌شکل، حدود 141 در 146 متر وسعت دارد و مساحت آن نزدیک به دو هکتار برآورد شده است.

بررسی‌ها و کاوش‌های انجام‌شده تاکنون به شناسایی یا تشخیص نسبی هشت عنصر اصلی معماری شامل بارو، برج، ارگ یا کهن‌دژ، ورودی، ساختارهای داخلی، حیاط، چاه و خندق منجر شده است. ورودی اصلی قلعه در ضلع جنوب‌غربی قرار داشته و دو برج مدور از آن محافظت می‌کرده‌اند. بخش شاه‌نشین نیز در جبهه شمالی و در ارتفاعی بیشتر از دیگر قسمت‌های قلعه قرار داشته است.

کشف فضاهای معماری و آجرفرش

در فصل جدید کاوش، یک ترانشه 11 در 11 متر در بخش شمالی قلعه و در نزدیکی ارگ‌نشین ایجاد شد. در جریان کاوش، بقایای دیوارهایی از خشت، آجر و چینه با ملات گل شناسایی شد.همچنین قطعات گچ، آجرهای سالم و بقایای مختلف معماری از این ترانشه به دست آمد. یکی از یافته‌های قابل توجه، شناسایی آجرفرش در بخشی از ترانشه بود. با توجه به وجود بقایای خاکستر و اجاق در این محدوده، احتمال داده می‌شود فضای مورد نظر کارکرد آشپزخانه داشته باشد.

شناسایی دو فاز معماری

نتایج کاوش نشان می‌دهد محدوده مورد بررسی دست‌کم دارای دو فاز معماری است. فاز نخست به دوره متأخر اسلامی تعلق دارد و شواهد آن محدود است؛ در حالی که بخش عمده فضاهای معماری شناسایی‌شده در فاز دوم، به قرون میانی اسلامی مربوط می‌شود.

بررسی دیوارهای خشتی همچنین شواهدی از تغییرات و بازسازی‌های معماری را آشکار کرده است. در برخی دیوارها، رج‌های پایینی خشت نسبت به رج‌های بالایی پیش‌آمدگی داشته و در یک راستا قرار نگرفته‌اند. قرارگیری پایین‌ترین رج برخی دیوارها روی لایه‌های آوار نیز می‌تواند نشانه احداث سازه‌های جدید بر بقایای بناهای پیشین باشد.

سفال؛ کلید گاه‌نگاری قلعه

سفالینه‌ها بیشترین حجم داده‌های فرهنگی به‌دست‌آمده از این فصل را تشکیل می‌دهند و در دو گروه ساده و منقوش قابل تقسیم هستند. در میان یافته‌ها گونه‌هایی از سفال‌های معمولی، شیاردار، داغدار، نیشابور، آبی و سفید، قلم‌مشکی و فیروزه‌ای شناسایی شده است. تزئینات کنده، فشاری، افزوده، قالبی، نقاشی‌شده و تزئین با گل اُخرا نیز در میان سفالینه‌ها دیده می‌شود.

تنوع این سفال‌ها می‌تواند اطلاعات ارزشمندی درباره ارتباطات فرهنگی و تعاملات منطقه‌ای قلعه نهبندان ارائه کند. شباهت برخی سفالینه‌های تاریخی منطقه با نمونه‌های حوزه سیستان نیز از پیوندهای فرهنگی نهبندان با این حوزه در دوره‌های تاریخی حکایت دارد.

ضرورت تداوم کاوش‌ها

با توجه به درهم‌آمیختگی لایه‌های فرهنگی و شواهد متعدد از مرمت، تخریب و بازسازی بناها در دوره‌های مختلف، تعیین دقیق توالی استقرار در قلعه نهبندان نیازمند کاوش‌های گسترده‌تر و لایه‌نگارانه است. ادامه این مطالعات می‌تواند ضمن تفکیک دقیق‌تر فازهای ساختمانی، روند تحولات معماری و تاریخی قلعه را روشن‌تر کند و زمینه را برای حفاظت، مرمت و معرفی بهتر این اثر تاریخی فراهم آورد.

قلعه تاریخی نهبندان در 15 تیرماه 1376 با شماره 1934 در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است.

انتهای پیام/