به گزارش گروه بین‌الملل خبرگزاری تسنیم، قزاقستان خاستگاه پایگاه فضایی تاریخی «بایکونور» است؛ مکانی که عصر فضا از آنجا آغاز شد. با این حال، این کشور سه دهه گذشته را صرف تلاش برای تبدیل میراث شوروی به یک بخش فضایی مستقل و کارآمد برای خود کرده است.

در جریان همایش «روزهای فضایی قزاقستان» که 7 تا 9 سپتامبر در آستانه و بایکونور برگزار شد، این کشور از پروژه‌های جدید ماهواره‌ای و برنامه‌های همکاری بین‌المللی خود پرده برداشت. یک روز پس از آن نیز مذاکرات با چین بر سر ایجاد یک شبکه ماهواره‌ای پنج‌گانه برای آسیای مرکزی اعلام شد.

تا سال 2030 میلادی، آستانه در نظر دارد یک منظومه بین‌المللی متشکل از 9 ماهواره رصد زمین را مستقر سازد که 6 فروند آن بومی خواهد بود.

قزاقستان هم‌زمان در حال نوسازی شبکه مخابرات ماهواره‌ای، توسعه فضاپیماهای رصد زمین در داخل و گسترش همکاری با چین و سایر شرکاست.

هرچند قزاقستان هنوز در بایکونور وابستگی عمیقی به روسیه دارد و پروژه‌های جدیدش نیازمند فناوری خارجی است، اما آستانه مصمم است تسلط خود را بر زیرساخت‌ها و ماهواره‌های مستقر در قلمرو خود افزایش دهد و دایره شرکای خارجی‌اش را بگستراند.

تلاش برای تسلط بر بایکونور و پروژه مشترک «بایترک»

یکی از بارزترین نمادهای تلاش قزاقستان برای نظارت بیشتر بر عرصه فضایی، پروژه مشترک «بایترک» با روسیه است که توافق اولیه آن به سال 2004 بازمی‌گردد.

این طرح در پی احداث سکوی پرتاب نوینی در بایکونور بود، اما در طول دو دهه گذشته با تغییر پی‌درپی راکت‌های مدنظر مسکو بارها دستخوش بازطراحی شد. این طرح نخست برای راکت «آنگارا»، سپس «زنیت» و در نهایت برای موشک «سویوز-5» که در قزاقستان «سونکار» نامیده می‌شود بازتعریف شد که هر تغییر، تأخیرهای پیاپی به همراه داشت.

پس از لغو پرتاب در سال‌های 2023، 2024 و 2025، راکت سویوز-5 سرانجام در 30 آوریل 2026 پرتاب آزمایشی موفقی با یک محموله ساختگی داشت.

اهمیت این پرتاب در حمل محموله نبود، بلکه بازتابنده جایگاه نوین آستانه بود؛ قزاقستان اکنون بهره‌برداری از سکو و زیرساخت‌های زمینی بایترک را شخصاً عهده‌دار است و نقشی پررنگ‌تر در پایگاه تحت تسلط تاریخی روس‌ها دارد، گرچه ساخت موشک همچنان در انحصار مسکوست.

این مسئله گویای پیوند دو کشور در بایکونور است. این پایگاه پس از سقوط شوروی در خاک قزاقستان ماند، اما روسیه تا 2050 آن را سالانه 115 میلیون دلار اجاره کرده و برای مأموریت‌های سرنشین‌دار به‌کار می‌گیرد؛ کمااینکه در ژوئیه 2026 مأموریتی بین‌المللی از آن عازم ایستگاه فضایی شد.

بنابراین آستانه در پی حذف مسکو نیست، بلکه خواهان نقشی بزرگ‌تر در مجموعه‌ای است که روسیه در آن ریشه دارد. با این حال، زیرساخت پرتاب تنها بخشی از برنامه‌های آستانه است و تمرکز اصلی به سوی ماهواره‌ها تغییر کرده است.

توسعه فضاپیماهای بومی و توانمندی‌های ساخت داخل

سامانه «کازست» شبکه ملی مخابرات و پخش ماهواره‌ای قزاقستان است. هم‌اکنون ماهواره «کازست-3» خدمات داده و ارتباطات را تأمین می‌کند، اما عمر عملیاتی آن در اواخر سال 2029 به پایان می‌رسد.

برای جایگزینی این فضاپیما، پروژه ساخت «کازست-3آر» کلید خورده است. اپراتور ملی از بیش از 40 سازنده بین‌المللی برای مناقصه دعوت کرد که 14 شرکت (شامل دو شرکت بومی و 12 شرکت خارجی) پاسخ دادند.

این اپراتور بیش از نیمی از هزینه‌ها را از منابع خود و بقیه را از بودجه دولتی تأمین می‌کند که در سال 2026 مبلغ 10.4 میلیارد تنگه به آن اختصاص یافت.

همچنین قزاقستان برنامه ماهواره‌ای «کازای‌اواست» را در دست دارد. این فضاپیماها با رصد و تصویربرداری مداری از سطح زمین، داده‌های حیاتی را در بخش کشاورزی، مدیریت اراضی، نظارت زیست‌محیطی و امدادرسانی مدیریت بحران فراهم می‌سازند.

اکنون ساخت منظومه سه فروندی «کازای‌اواست-ام‌آر» با تفکیک‌پذیری متوسط توسط شرکت بومی «قلم» برای جایگزینی کازای‌اواست-2 در دست اجراست.

قزاقستان همچنین مجتمع مونتاژ و آزمایش ماهواره اختصاصی در آستانه دارد که فضاپیماها پیش از پرتاب در آن آزمایش می‌شوند. این پروژه‌ها بیانگر تحول قزاقستان از میزبانی ساده پرتابگرها به سوی بومی‌سازی فناوری‌ها و خدمات پروازهای فضایی است.

منظومه بین‌المللی رصد زمین و ائتلاف راهبردی با چین

در همایش روزهای فضایی، آستانه از طرح خود برای منظومه بین‌المللی رصد زمین پرده برداشت. تا سال 2030، این پروژه 9 ماهواره را شامل خواهد شد که 6 فروند سهم قزاقستان بوده و مغولستان، جمهوری کنگو و نیجریه هر یک یک ماهواره تأمین خواهند کرد؛ شبکه‌ای که می‌تواند تا 14 ماهواره گسترش یابد.

این ماهواره‌ها اطلاعات منابع آب، اراضی، آتش‌سوزی، سیل و خشکسالی را گردآوری می‌کنند که برای پایش مشترک منابع آب، مزارع، یخچال‌های طبیعی و بحران‌های فرامرزی آسیای مرکزی حیاتی است.

ژاسلان مادیف، وزیر هوش مصنوعی و توسعه دیجیتال قزاقستان در این مجمع گفت: «فناوری‌های فضایی باید کاربرد عملی داشته، به توسعه اقتصادی کمک کنند، کارایی مدیریت دولتی را بالا ببرند و کیفیت زندگی شهروندان را ارتقا دهند.» این ابتکار نشان از جاه‌طلبی آستانه برای صدور خدمات فضایی فراتر از مرزهای خود دارد.

همزمان، پروژه ماهواره‌ای دیگری با چین دنبال می‌شود. در 10 سپتامبر، آکادمی علوم قزاقستان از مذاکرات با آکادمی علوم چین برای ایجاد «شبکه ماهواره‌ای چین و آسیای مرکزی» با 5 فضاپیما خبر داد.

این شبکه شامل ماهواره‌های با دقت بالا، فضاپیماهای ابرطیفی برای تحلیل آب، خاک، پوشش گیاهی و معادن، و ماهواره‌های راداری برای تصویربرداری شبانه و عبور از ابرهاست. دو طرف توسعه، پرتاب، اشتراک داده‌ها و استفاده از هوش مصنوعی در تحلیل تصاویر را بررسی می‌کنند.

پیش از این در 13 دسامبر 2025، نانوماهواره مشترک دانشگاه الفارابی و دانشگاه پلی‌تکنیک چین با فضاپیمای دی‌ار-5 از مرکز جیوچوان پرتاب شد و اکنون نیز ایستگاه زمینی مشترکی با هزینه 3 میلیون دلار در آلماتی در دست احداث است. قزاقستان همچنین پروژه‌های دیگری چون نانوماهواره سازمان دولت‌های ترک و مراکز رصدی نزدیک آلماتی را دنبال می‌کند.

حاصل این تحرکات، پیدایش بخش فضایی نوینی است که تفاوت فاحشی با میراث 1991 دارد. اگرچه روسیه در بایکونور همچنان نقشی محوری دارد و بایترک متکی به پرتابگر روسی است، اما قزاقستان با مدیریت زیرساخت‌ها، توسعه ماهواره در داخل و پیوند با چین، مغولستان، آفریقا و ترکیه، گام‌هایی جدی برای استقلال فضایی برمی‌دارد؛ هرچند این جاه‌طلبی‌ها همچنان متکی به پیوندها و شراکت‌های بین‌المللی خواهد بود.

انتهای پیام/