به گزارش خبرگزاری تسنیم از شاهرود،در جنوب شهرستان شاهرود، جایی که اقلیم گرم و خشک منطقه با جریان دائمی قنات‌ها امکان شکل‌گیری نخلستان را فراهم کرده، برداشت خرما از اوایل شهریورماه آغاز شده و تا اواخر مهرماه ادامه دارد؛ محصولی که اگرچه در مقایسه با قطب‌های اصلی خرماکاری کشور از نظر حجم تولید کوچک‌تر است، اما برای اقتصاد منطقه طرود، درآمد خانوارهای روستایی و ایجاد اشتغال در بخش کشاورزی و صنایع تبدیلی اهمیت ویژه‌ای دارد. برآورد امسال جهاد کشاورزی شاهرود از تولید حدود 200 تن خرما در نخلستان‌های شهرستان حکایت دارد.

خرمای طرود؛ ظرفیت 200 تنی که هنوز جای رشد دارد

بر اساس آمار اعلام‌شده، نخیلات شاهرود در سطحی حدود 100 هکتار کشت شده‌اند که 71 هکتار آن به مرحله باروری رسیده و 29 هکتار دیگر همچنان در مرحله نهال قرار دارد. به بیان دیگر، بخشی از ظرفیت موجود هنوز وارد چرخه کامل تولید نشده است و با رسیدن نخلستان‌های جوان به سن باردهی، امکان افزایش تولید در سال‌های آینده وجود دارد. از سوی دیگر، ارتقای عملکرد در واحد سطح نیز می‌تواند بدون افزایش قابل توجه سطح زیرکشت، ظرفیت تولید منطقه را تقویت کند.

آمارهای سال‌های گذشته نیز نشان می‌دهد خرمای طرود ظرفیت تولید قابل توجهی دارد. در سال 1402، حدود 170 تن خرما از 76 هکتار نخلستان بارور منطقه برداشت شده بود.

 مقایسه این رقم با برآورد 200 تنی امسال، ضمن نشان‌دادن ظرفیت رشد تولید، ضرورت توجه هم‌زمان به بهره‌وری باغات، شرایط اقلیمی، کیفیت محصول و مدیریت نخلستان‌ها را برجسته می‌کند؛ چراکه افزایش تولید تنها با توسعه سطح زیرکشت محقق نمی‌شود و بهبود عملکرد درختان بارور نیز نقش تعیین‌کننده‌ای دارد.

با این حال، مسئله مهم‌تر برای خرمای طرود پس از مرحله تولید آغاز می‌شود؛ جایی که نحوه عرضه محصول می‌تواند تفاوت قابل توجهی در درآمد نخل‌داران ایجاد کند.

حدود 85 درصد خرمای تولیدی منطقه به‌صورت تازه‌خوری مصرف می‌شود و بخش باقی‌مانده در قالب خرمای خشک، شیره و دیگر فرآورده‌ها به بازار می‌رسد.

 این وضعیت نشان می‌دهد ظرفیت فرآوری خرما هنوز می‌تواند توسعه بیشتری پیدا کند و بخشی از محصول خام به کالاهایی با ماندگاری، قابلیت حمل و ارزش اقتصادی بالاتر تبدیل شود.

اهمیت این موضوع زمانی بیشتر می‌شود که ظرفیت اشتغال ایجادشده در حوزه فرآوری خرما نیز مورد توجه قرار گیرد. در گزارش‌های منتشرشده درباره این بخش، از ظرفیت توانمندسازی و اشتغال حدود 500 زن روستایی از طریق فرآوری خرما در استان سمنان سخن گفته شده است. این تجربه نشان می‌دهد توسعه زنجیره ارزش خرما می‌تواند اثر اقتصادی خود را از نخلستان فراتر برده و در حوزه‌هایی همچون فرآوری خانگی، بسته‌بندی، صنایع تبدیلی و اشتغال روستایی نیز نمود پیدا کند.

بازار فرامنطقه‌ای؛ مقصد خرمای طرود فراتر از سمنان

خرمای طرود همچنین از یک بازار مصرف محدود محلی برخوردار نیست و محصول تولیدی منطقه به استان‌هایی از جمله اصفهان، گلستان، خراسان، تهران و مازندران ارسال می‌شود. چنین گستره‌ای از بازار مصرف، یک مزیت اقتصادی برای نخل‌داران محسوب می‌شود؛ اما تداوم حضور در این بازارها نیازمند ارتقای کیفیت، سورتینگ، بسته‌بندی استاندارد، ایجاد هویت تجاری و ساماندهی شبکه توزیع است. در واقع، هرچه فاصله تولیدکننده تا مصرف‌کننده کوتاه‌تر و زنجیره عرضه منسجم‌تر شود، امکان افزایش سهم تولیدکننده از ارزش نهایی محصول بیشتر خواهد شد.

از نظر تنوع نیز نخلستان‌های طرود تنها به یک رقم محدود نیستند. کبکاب رقم غالب منطقه محسوب می‌شود و در کنار آن ارقامی همچون زاهدی، شاهانی، مضافتی، برهی، مجول، پیارم و ارقام محلی نیز کشت می‌شوند. همین تنوع می‌تواند زمینه‌ای برای حرکت هدفمند به سمت ارقام بازارپسند و دارای ارزش اقتصادی بالاتر باشد. استفاده از نهال‌های کشت‌بافت، توسعه ارقام تجاری مانند پیارم و مجول و آموزش بهره‌برداران در زمینه مدیریت آفات و هرس، از جمله اقداماتی است که می‌تواند کیفیت و بهره‌وری نخلستان‌های منطقه را ارتقا دهد.

 

در چنین شرایطی، آینده خرمای طرود بیش از آنکه به افزایش صرفِ تعداد نخل‌ها وابسته باشد، به تکمیل زنجیره ارزش این محصول گره خورده است؛ زنجیره‌ای که از تولید نهال سالم و مدیریت باغ آغاز می‌شود و به برداشت مکانیزه، فرآوری، سردخانه، بسته‌بندی، برندینگ، بازاررسانی و در نهایت صادرات می‌رسد. وجود منابع آبی دائمی مانند قنات، سازگاری نخل با شرایط اقلیمی طرود، برخورداری از بازار مصرف در چند استان و ظرفیت نیروی انسانی، مجموعه‌ای از مزیت‌هایی است که می‌تواند این منطقه را به یکی از کانون‌های مهم تولید و فرآوری خرما در شرق استان سمنان تبدیل کند.

از این نگاه، برداشت 200 تن خرما در سال جاری را نباید صرفاً یک آمار کشاورزی تلقی کرد؛ این رقم می‌تواند نقطه شروعی برای بررسی یک پرسش مهم اقتصادی باشد: چرا با وجود ظرفیت تولید، تنوع ارقام و بازار مصرف، سهم خرمای طرود از ارزش افزوده نهایی محصول همچنان قابل افزایش است؟ پاسخ به این پرسش، گزارش را از روایت ساده آغاز برداشت محصول فراتر می‌برد و به موضوعاتی همچون بهره‌وری آب، نوسازی نخلستان‌ها، مکانیزاسیون، صنایع تبدیلی، اشتغال روستایی، بسته‌بندی، برند محلی و دسترسی به بازارهای بزرگ‌تر پیوند می‌دهد.

محمد حسن غریب‌مجنی، سرپرست مدیریت جهاد کشاورزی شهرستان شاهرود،درگفت و گو با خبرنگار تسنیم اظهارداشت: برآوردهای انجام‌شده نشان می‌دهد در فصل جاری حدود 200 تن خرما از نخلستان‌های شهرستان شاهرود برداشت شود که این میزان تولید از مجموع سطح زیرکشت 100 هکتاری نخیلات منطقه به دست می‌آید.

وی افزود: از مجموع 100 هکتار باغات نخیلات شهرستان شاهرود، 71 هکتار در مرحله باردهی قرار دارد و بخش باقی‌مانده به نهالستان‌ها و باغات غیر بارور اختصاص یافته است که با رسیدن این نخلستان‌ها به مرحله تولید، ظرفیت خرما در منطقه افزایش خواهد یافت.

غریب‌مجنی با اشاره به پیشینه کشت خرما در طرود اظهار داشت: بخش عمده خرمای تولیدشده در این منطقه، معادل حدود 85 درصد، به‌صورت تازه‌خوری مصرف می‌شود و سهم باقی‌مانده نیز پس از فرآوری به شکل خرمای خشک، شیره و دیگر فرآورده‌های مرتبط به بازار عرضه می‌شود.

وی ادامه داد: بازار مصرف خرمای تولیدی شاهرود تنها به این شهرستان و استان سمنان محدود نیست و محصول تولیدشده در نخلستان‌های منطقه طرود در استان‌های همجوار و دیگر نقاط کشور از جمله اصفهان، گلستان، خراسان، تهران و مازندران نیز عرضه و مصرف می‌شود.

سرپرست مدیریت جهاد کشاورزی شهرستان شاهرود با اشاره به تنوع ارقام نخیلات منطقه خاطرنشان کرد: رقم کبکاب در میان ارقام کشت‌شده در طرود از سهم بیشتری برخوردار است، اما ارقامی مانند زاهدی، شاهانی، مضافتی، برهی، مجول، پیارم و ارقام محلی نیز در نخلستان‌های این منطقه تولید می‌شوند.

غریب‌مجنی بیان کرد: یکی از مسیرهای مهم برای ارتقای کیفیت و افزایش بهره‌وری نخلستان‌های شاهرود، حرکت به سمت استفاده از نهال‌های کشت‌بافت و توسعه باغات با ارقام مناسب و دارای تقاضای بیشتر در بازار است؛ موضوعی که می‌تواند ضمن بهبود کیفیت محصول، زمینه افزایش ارزش اقتصادی تولید را فراهم کند.

او تصریح کرد: تمرکز بر توسعه ارقام بازارپسند به‌ویژه پیارم و مجول از اولویت‌های بخش کشاورزی شهرستان است و در کنار توسعه این ارقام، آموزش بهره‌برداران برای مدیریت صحیح نخلستان‌ها نیز باید با جدیت دنبال شود.

غریب‌مجنی اضافه کرد: برگزاری دوره‌ها و کارگاه‌های آموزشی در زمینه مدیریت آفات و بیماری‌ها و همچنین آموزش اصول صحیح هرس نخل‌ها از برنامه‌هایی است که برای بهبود شرایط تولید و افزایش کیفیت محصول در نخلستان‌های منطقه دنبال می‌شود.

وی تأکید کرد: ظرفیت موجود در منطقه طرود تنها به تولید محصول خام محدود نمی‌شود و با توجه به قابلیت‌های نخیلات، می‌توان از طریق توسعه صنایع تبدیلی و تکمیلی، بخش قابل‌توجهی از محصول تولیدی را به فرآورده‌های با ارزش افزوده بیشتر تبدیل کرد.

سرپرست مدیریت جهاد کشاورزی شهرستان شاهرود عنوان کرد: مکانیزه‌کردن فرآیند برداشت خرما و ایجاد زیرساخت‌های مناسب برای فرآوری و بسته‌بندی محصول از جمله اقداماتی است که می‌تواند به کاهش هزینه‌های تولید، افزایش کیفیت عرضه و رونق اقتصادی منطقه کمک کند.

غریب‌مجنی یادآور شد: سازگاری نخل با شرایط اقلیمی منطقه طرود و وجود منابع آبی دائمی از جمله قنات، ظرفیت مناسبی برای استمرار و توسعه نخلستان‌ها ایجاد کرده است و استفاده هدفمند از این ظرفیت می‌تواند زمینه گسترش تولید خرما را فراهم کند.

وی در پایان اظهار داشت: توسعه باغات، استفاده از فناوری‌های نوین در تولید، توجه به ارقام تجاری، ارتقای دانش بهره‌برداران، مکانیزاسیون برداشت و ایجاد صنایع فرآوری و بسته‌بندی باید به‌صورت هم‌زمان دنبال شود تا تولید خرما در شاهرود علاوه بر تأمین بازار، سهم بیشتری در رونق اقتصادی و اشتغال ساکنان منطقه داشته باشد.

منطقه طرود شاهرود در روزهایی که فصل برداشت خرما را آغاز کرده، بار دیگر ظرفیت کمتر دیده‌شده کشاورزی گرمسیری استان سمنان را به نمایش گذاشته است؛ ظرفیتی که امسال بر اساس برآورد جهاد کشاورزی، امکان تولید حدود 200 تن خرما را دارد. سطح نخیلات شهرستان شاهرود 100 هکتار اعلام شده که 71 هکتار آن بارور و مابقی در مرحله نهال است و برداشت محصول نیز از اوایل شهریور آغاز شده و تا اواخر مهرماه ادامه دارد. این ارقام نشان می‌دهد موضوع خرما در طرود صرفاً یک محصول فصلی نیست و می‌تواند بخشی از اقتصاد پایدار روستاهای منطقه را شکل دهد.

نکته مهم در این میان، سهم قابل توجه نخلستان‌های غیربارور از کل سطح زیرکشت است.

29 هکتار نخلستان در انتظار ورود به مدار تولید

حدود 29 هکتار از 100 هکتار نخیلات شاهرود هنوز در مرحله نهال قرار دارد و به همین دلیل، بخشی از ظرفیت تولید آینده منطقه هنوز وارد چرخه برداشت نشده است. اگر توسعه باغات با نهال‌های کشت‌بافت و ارقام اقتصادی به‌صورت هدفمند دنبال شود، افزایش تولید در سال‌های آینده الزاماً به معنای افزایش متناسب سطح زیرکشت نخواهد بود و می‌توان با ارتقای بهره‌وری، کیفیت و عملکرد باغات موجود نیز ظرفیت اقتصادی این محصول را افزایش داد.

مقایسه آمار سال‌های اخیر نیز اهمیت این موضوع را بیشتر می‌کند. در سال 1404 پیش‌بینی برداشت خرما در شاهرود حدود 180 تن اعلام شده بود و همزمان 134 نخلستان‌دار در منطقه طرود فعال بودند. در همان گزارش، فعالیت بیش از 500 زن روستایی در فرآوری خرما، به‌ویژه تولید شیره، نیز مورد اشاره قرار گرفت. بنابراین اقتصاد خرما در طرود تنها به فعالیت نخلدار محدود نمی‌شود و بخش قابل توجهی از ظرفیت اشتغال آن می‌تواند در مرحله فرآوری و عرضه محصول شکل بگیرد.

با این حال، ساختار فعلی مصرف نشان می‌دهد مهم‌ترین فرصت توسعه هنوز در مرحله پس از برداشت قرار دارد؛ چراکه طبق اعلام جهاد کشاورزی شاهرود، 85 درصد خرمای تولیدی منطقه به‌صورت تازه‌خوری مصرف می‌شود و تنها بخشی از محصول به خرمای خشک، شیره و دیگر فرآورده‌ها اختصاص می‌یابد.

بر مبنای برآورد 200 تن تولید امسال، اگر این نسبت حفظ شود، حدود 170 تن محصول به شکل تازه مصرف خواهد شد و حدود 30 تن در مسیر فرآوری یا شکل‌های دیگر عرضه قرار می‌گیرد؛ این ارقام محاسباتی است و نشان می‌دهد سهم فرآوری‌شده هنوز ظرفیت رشد قابل توجهی دارد.

بازار فرامنطقه‌ای؛ مقصد خرمای طرود فراتر از سمنان

از سوی دیگر، بازار خرمای طرود محدود به شاهرود و استان سمنان نیست. محصول این نخلستان‌ها به بازارهایی در اصفهان، گلستان، خراسان، تهران و مازندران عرضه می‌شود؛ موضوعی که از وجود تقاضای فرامنطقه‌ای حکایت دارد. در چنین شرایطی، مسئله اصلی صرفاً تولید بیشتر نیست، بلکه حفظ کیفیت محصول در مسیر برداشت تا مصرف، درجه‌بندی، بسته‌بندی، ایجاد برند منطقه‌ای و دسترسی مستقیم‌تر به بازار است؛ زیرا افزایش تولید بدون تقویت شبکه فروش می‌تواند سهم تولیدکننده از ارزش نهایی محصول را محدود کند.

وجود ارقام متنوع نیز یکی دیگر از ظرفیت‌های طرود است. کبکاب رقم غالب منطقه اعلام شده، اما زاهدی، شاهانی، مضافتی، برهی، مجول، پیارم و ارقام محلی نیز در نخلستان‌ها وجود دارند. در سال‌های اخیر نیز توسعه ارقام بازارپسند همچون پیارم و مجول در برنامه‌های جهاد کشاورزی قرار گرفته است. این تغییر می‌تواند از منظر اقتصادی اهمیت داشته باشد، زیرا تنوع رقم، زمان عرضه، کیفیت، بازار هدف و قابلیت فرآوری محصول را متنوع‌تر می‌کند؛ البته توسعه این ارقام باید متناسب با اقلیم، آب، بازار و نیاز واقعی خریداران انجام شود، نه صرفاً با هدف افزایش سطح زیرکشت.

مکانیزاسیون و بسته‌بندی؛ حلقه‌های مفقوده زنجیره خرما

یکی از گلوگاه‌های مهمی که خود مسئولان نیز بر آن تأکید کرده‌اند، مکانیزاسیون برداشت و هرس نخلستان‌هاست.

 برداشت سنتی علاوه بر وابستگی به نیروی کار، می‌تواند زمان و هزینه برداشت را افزایش دهد و در صورت تأخیر، کیفیت محصول را تحت تأثیر قرار دهد. توسعه ابزار و ماشین‌آلات متناسب با ساختار نخلستان‌های طرود می‌تواند هزینه تولید را کاهش داده و ایمنی نیروی کار را افزایش دهد. در سطح ملی نیز موضوع مکانیزاسیون نخلستان‌ها به‌عنوان یکی از اولویت‌های بخش کشاورزی مطرح شده و ایران در سال گذشته حدود 430 هزار تن خرما به ارزش نزدیک به 395 میلیون دلار صادر کرده است؛ بنابراین حتی تولید محدود طرود نیز باید در چارچوب یک بازار بزرگ‌تر و رقابتی‌تر دیده شود

در بخش فرآوری نیز نشانه‌هایی از حرکت اولیه وجود دارد. در سال 1404 صدور پروانه بهره‌برداری برای یک واحد بسته‌بندی خرما در شهرک صنعتی شاهرود اعلام شد؛ واحدی که زمینی به وسعت 243 مترمربع و زیربنای 270 مترمربع برای آن در نظر گرفته شده است. هرچند یک واحد بسته‌بندی به‌تنهایی نمی‌تواند زنجیره ارزش منطقه را تکمیل کند، اما می‌تواند نقطه شروعی برای عبور از فروش سنتی محصول و حرکت به سمت بسته‌بندی استاندارد، عرضه مستقیم‌تر و ایجاد هویت تجاری برای خرمای طرود باشد.

از قنات تا بازار؛ ضرورت تکمیل زنجیره ارزش خرمای طرود

در نهایت، آینده خرمای طرود بیش از آنکه به افزایش عددی سطح نخلستان‌ها وابسته باشد، به افزایش بهره‌وری و سهم تولیدکننده از ارزش افزوده گره خورده است.

 وجود منابع آبی دائمی از جمله قنات و سازگاری نخل با اقلیم گرم و خشک منطقه، از ظرفیت‌های مهم توسعه این محصول به شمار می‌رود؛ اما برای تبدیل این مزیت طبیعی به مزیت اقتصادی پایدار، اصلاح باغات، توسعه ارقام بازارپسند، مدیریت آفات، آموزش هرس، مکانیزاسیون، فرآوری، بسته‌بندی، سردخانه، برندسازی و ایجاد بازارهای مطمئن باید در قالب یک زنجیره واحد دنبال شود.

اگر این حلقه‌ها به یکدیگر متصل شوند، 200 تن خرمای امسال فقط یک آمار تولید نخواهد بود، بلکه می‌تواند پایه‌ای برای اشتغال روستایی، افزایش درآمد نخلداران و معرفی «خرمای طرود شاهرود» به‌عنوان یک محصول با هویت مشخص در بازارهای فرامنطقه‌ای باشد.

گزارش از علیرضا رحیمیان