به گزارش خبرگزاری تسنیم از بیرجند، بادهای 120 روزه سیستان و خراسان جنوبی قرن‌هاست که بخشی از زندگی مردم این منطقه را شکل داده‌اند؛ بادی که برای بسیاری تنها یک پدیده طبیعی خشن و طاقت‌فرساست، اما برای مردمان این سرزمین به منبعی برای تولید آرد و ادامه زندگی تبدیل شده است. آسبادها حاصل همین سازگاری هوشمندانه با طبیعت هستند؛ سازه‌هایی که امروز پس از قرن‌ها در آستانه ثبت جهانی قرار گرفته‌اند.

آسبادهای خراسان جنوبی تنها بناهایی تاریخی نیستند، بلکه بخشی از تاریخ صنعت، معیشت و دانش بومی مردمان شرق ایران را روایت می‌کنند. ساخت این سازه‌ها بر اساس برخی اسناد تاریخی و یافته‌های باستان‌شناسی به دوره پیش از میلاد مسیح بازمی‌گردد و نشان می‌دهد ایرانیان از هزاران سال پیش از انرژی باد برای تولید آرد بهره می‌گرفتند.

در این میان، خراسان جنوبی جایگاه ویژه‌ای دارد. بیش از 200 آسباد در نقاط مختلف استان شناسایی شده که بخش قابل توجهی از آنها در شهرستان‌های نهبندان و درمیان و به‌ویژه طبس مسینا قرار گرفته‌اند.

حسین شبانی، سرپرست پایگاه آسبادهای خراسان جنوبی، با اشاره به گستردگی این آثار گفته است خراسان جنوبی دارای بیشترین تعداد آسباد در کشور است و حدود 70 درصد آسبادهای ایران در این استان قرار دارد.

به گفته وی، پس از خراسان جنوبی، استان‌های کرمان، خراسان رضوی و یزد سهم کمتری از آسبادهای کشور دارند؛ موضوعی که اهمیت جایگاه خراسان جنوبی را در پرونده ثبت جهانی آسبادهای ایران دوچندان می‌کند.

آسبادهایی که روزگاری چرخ اقتصاد را می‌چرخاندند

آسبادهای نهبندان و طبس مسینا در گذشته تنها محلی برای آسیاب کردن گندم نبودند، بلکه بخشی از چرخه اقتصادی و تجاری منطقه به شمار می‌رفتند. در نهبندان، قرارگیری این سازه‌ها در مسیرهای تجاری و جاده ادویه سبب شده بود گندم مورد نیاز کاروان‌های عبوری در این آسبادها به آرد تبدیل شود. آرد تولیدشده از مسیرهای تاریخی نهبندان، بیرجند و خبیس به سمت هرات، هند و پاکستان نیز منتقل می‌شد.

در خوانشرف نهبندان 75 آسباد در کنار یکدیگر قرار داشته‌اند؛ مجموعه‌ای که به گفته کارشناسان در صورت فعالیت همزمان می‌توانسته ظرفیت قابل توجهی در تولید آرد داشته باشد. در طبس مسینا نیز حدود 60 آسباد در کنار یکدیگر قرار گرفته بودند. این اعداد تنها یک آمار تاریخی نیستند؛ بلکه نشان می‌دهند آسبادها چگونه بخشی از اقتصاد، اشتغال و معیشت مردم شرق ایران را شکل داده بودند.

از باد تا سنگ آسیاب

ساختار آسبادها نیز حاصل شناخت دقیق سازندگان از طبیعت و فناوری بوده است. پره‌های بزرگ چوبی در جهت وزش باد قرار می‌گرفت و نیروی باد با چرخاندن این پره‌ها، سنگ آسیاب را به حرکت درمی‌آورد. برخی از این سازه‌ها دارای پره‌هایی با تعداد قابل توجهی بال و اجزای چوبی بوده‌اند که هماهنگی دقیق میان معماری بنا و تجهیزات مکانیکی را ضروری می‌کرده است. همین ترکیب معماری سنتی، دانش فنی و بهره‌گیری از انرژی پاک سبب شده آسبادها امروز نه‌تنها از منظر تاریخی، بلکه از نظر فناوری بومی و سازگاری با محیط زیست نیز مورد توجه قرار گیرند.

 

پرونده‌ای که بیش از یک دهه در انتظار جهانی‌شدن است

آسبادهای ایرانی در سال 2016 با شماره 6192 در فهرست پیشنهادی جمهوری اسلامی ایران برای ثبت در میراث جهانی یونسکو قرار گرفتند؛ اقدامی که آغاز رسمی مسیر تدوین پرونده ثبت جهانی این آثار بود.

اکنون پس از گذشت حدود یک دهه، پرونده آسبادها وارد مرحله‌ای حساس شده است. مطالعات مردم‌نگاری، جمع‌آوری اسناد و تصاویر تاریخی، تهیه نقشه‌های فتوگرامتری و هوایی، مستندسازی معماری و بررسی عناصر وابسته از جمله اقداماتی است که باید برای تکمیل پرونده انجام شود. در سومین جلسه کمیته راهبری ثبت جهانی آسبادهای خراسان جنوبی نیز مسئولان استان نسبت به محدودیت اعتبارات ملی و کندی روند تخصیص منابع انتقاد کردند.

سید احمد برآبادی، مدیرکل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی خراسان جنوبی، با اشاره به ابلاغ نیازمندی‌های پرونده اعلام کرده است که اکنون نقشه راه برای تکمیل پرونده مشخص شده و مطالعات مردم‌نگاری و جمع‌آوری اسناد و عکس‌های تاریخی نیز در دستور کار قرار گرفته است.

وی تأکید کرده است که تهیه نقشه‌های فتوگرامتری، نقشه‌های هوایی و پلان‌های معماری آسبادها و عناصر وابسته از الزامات اصلی پرونده است، اما محدودیت اعتبارات روند اجرای این بخش را با چالش مواجه کرده است.

ضرب‌الاجل برای پرونده آسبادها

محمد فرهادی، معاون هماهنگی امور عمرانی استاندار خراسان جنوبی، نیز با انتقاد از روند کند تخصیص اعتبارات ملی، بر ضرورت جبران کاستی‌های سال‌های گذشته تأکید کرده است.

وی به اداره‌کل میراث‌فرهنگی استان دستور داده است برنامه زمان‌بندی عملیاتی تکمیل پرونده را تدوین و ابلاغ کند و گزارش پیشرفت اقدامات نیز به‌صورت هفتگی ارائه شود.

فرهادی همچنین از فرمانداران شهرستان‌های نهبندان و درمیان خواسته است ثبت جهانی آسبادها را در صدر مطالبات شهرستان قرار دهند و بر عملکرد دستگاه‌های اجرایی نظارت مستمر داشته باشند.

به اعتقاد مسئولان استانی، ثبت جهانی آسبادها تنها وظیفه میراث‌فرهنگی نیست و تحقق آن به همکاری مجموعه‌ای از دستگاه‌های اجرایی، فرمانداری‌ها، شهرداری‌ها و همراهی مردم و بخش خصوصی نیاز دارد.

مرمت؛ حلقه‌ای تعیین‌کننده در مسیر یونسکو

یکی از مهم‌ترین چالش‌های پیش روی پرونده، وضعیت حفاظتی آسبادهاست. بخش زیادی از این سازه‌ها حدود 50 سال است که مورد استفاده قرار نگرفته‌اند و در این مدت با فرسودگی و آسیب‌های مختلف مواجه شده‌اند.

در سال‌های اخیر عملیات مرمت در سایت‌های شاخص آسبادهای نهبندان و درمیان آغاز شده است. در خوانشرف نهبندان حدود 70 تا 80 درصد آسبادها، در خونیک پایین و چهارفرسخ حدود 60 درصد و در محدوده شهرستان درمیان نیز حدود 30 تا 40 درصد این سازه‌ها مرمت و بهسازی شده‌اند. همچنین دو آسباد در خوانشرف و یک آسباد در خونیک پایین نهبندان راه‌اندازی شده‌اند تا امکان احیای دوباره این فناوری تاریخی فراهم شود.

در شهرستان درمیان نیز فصل جدید مرمت آسبادهای خیرآباد طبس مسینا با استفاده از اعتبارات ملی آغاز شده است. بیش از یکصد آسباد در این شهرستان شناسایی شده که بیش از 60 مورد آنها در طبس مسینا قرار دارد. مرمت، راه‌اندازی و آزادسازی حریم آسبادها از جمله اقداماتی است که برای پیشبرد پرونده ثبت جهانی ضروری عنوان شده است.

آسبادها زیر ذره‌بین ارزیابان

محمدحسن طالبیان، مدیر پروژه ثبت جهانی آسبادهای ایران، در بازدیدهای اخیر خود از سایت‌های شاخص آسبادهای نهبندان و درمیان بر اهمیت مستندسازی تاریخی و مردم‌شناختی این آثار تأکید کرده است.

وی در بازدید از آسبادهای درمیان، ثبت جهانی این آثار را یک خواسته جمعی دانسته و از تلاش مردم و مسئولان شهرستان برای تحقق آن تقدیر کرده است.

طالبیان همچنین خواستار ثبت اطلاعات شفاهی پیشکسوتان، استادکاران و مالکان قدیمی آسبادها شده و اسناد تجاری، موقوفات، هبه‌نامه‌ها، دفاتر ثبت ورود و خروج آسبادها، میزان تولید و درآمد و آثار اجتماعی این سازه‌ها را از مستندات مهم پرونده عنوان کرده است.

در نهبندان نیز 9 سایت آسباد و معدن تهیه و ساخت سنگ‌های آسباد مورد بررسی تیم فنی و نظارتی قرار گرفته است. پس از تکمیل پرونده، این مستندات باید در فرآیند ارزیابی بین‌المللی قرار گیرد و در نهایت در صورت تأیید ارزیابان و کمیته میراث جهانی، آسبادهای ایران می‌توانند به جمع میراث جهانی یونسکو راه پیدا کنند.

میراثی فراتر از یک پرونده ثبتی

ثبت جهانی آسبادها تنها به اضافه شدن یک عنوان دیگر به فهرست آثار جهانی خراسان جنوبی محدود نمی‌شود. این سازه‌ها می‌توانند به حلقه‌ای برای پیوند میراث فرهنگی، گردشگری، صنایع‌دستی و اقتصاد محلی تبدیل شوند.

سید حسن هاشمی، نماینده مردم بیرجند، درمیان و خوسف در مجلس شورای اسلامی، با اشاره به ظرفیت‌های تاریخی استان گفته است توانمندی‌های میراث‌فرهنگی و گردشگری خراسان جنوبی کمتر از ظرفیت‌های معدنی استان نیست و باید از ظرفیت‌های موجود برای توسعه این بخش استفاده شود.

از سوی دیگر، مسئولان میراث‌فرهنگی از اجرای طرح «هر آسباد یک حامی» برای جذب سرمایه‌گذاری بخش خصوصی خبر داده‌اند؛ طرحی که می‌تواند بخشی از هزینه‌های مرمت و احیای این سازه‌ها را تأمین کند.

احیای آسبادها حتی می‌تواند زمینه بازگشت برخی فعالیت‌های اقتصادی وابسته به آنها را فراهم کند؛ از تولید آرد محلی و ارگانیک گرفته تا احیای شیرینی‌های سنتی، هنر سنگ‌تراشی و تولید ظروف سنگی در نهبندان.

مقصد نهایی؛ ثبت جهانی

خراسان جنوبی اکنون 10 اثر در فهرست میراث جهانی دارد و آسبادها می‌توانند یازدهمین پرونده جهانی این استان باشند؛ پرونده‌ای که بیش از یک دهه از مطرح شدن آن می‌گذرد و امروز بیش از هر زمان دیگری به تصمیم‌های عملی، اعتبار کافی و هماهنگی میان دستگاه‌ها نیاز دارد.

آسبادها روایت مردمانی هستند که در یکی از خشک‌ترین و خشن‌ترین اقلیم‌های ایران، به جای جنگیدن با باد، آن را به خدمت زندگی گرفتند. حالا همان بادهایی که قرن‌ها چرخ سنگ‌های آسیاب را چرخاندند، می‌توانند نام این سازه‌ها را از روستاهای نهبندان و طبس مسینا به فهرست میراث جهانی برسانند.

اما رسیدن به این مقصد، پیش از هر چیز به تکمیل پرونده، مرمت اصولی، حفاظت پایدار و تأمین اعتبارات نیاز دارد؛ فرصتی که مسئولان خراسان جنوبی تأکید دارند دیگر نباید از دست برود.

انتهای پیام/