به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری تسنیم، کتاب «جلال ناخوانده» نوشته غلامرضا خاکی، با تکیه بر یادداشت‌های روزانه و اسناد مکتوب جلال آل‌احمد، تلاشی برای بازخوانی اندیشه‌ها و دیدگاه‌های این نویسنده و روشنفکر معاصر و بررسی روند شکل‌گیری، تدوین و انتشار دو اثر مهم او، «غرب‌زدگی» و «در خدمت و خیانت روشنفکران» است.

«جلال ناخوانده» چگونه شکل گرفت؟

این کتاب که در سال 1402 توسط انتشارات همرخ در 304 صفحه منتشر شده، پژوهشی مستند و روشمند درباره بخشی از زندگی فکری و آثار جلال آل‌احمد است. نویسنده در این اثر تلاش کرده با تکیه بر یادداشت‌های خود آل‌احمد، تصویری دقیق‌تر از سیر شکل‌گیری برخی از مهم‌ترین دیدگاه‌های او ارائه کند.

این پژوهش با کمک محمدحسین دانایی، خواهرزاده جلال آل‌احمد، تدوین شده است. دانایی که از نزدیک در جریان مسائل مربوط به زندگی دایی خود قرار داشته، در فرآیند اجرایی تدوین و انتشار کتاب‌های «غرب‌زدگی» و «در خدمت و خیانت روشنفکران» نیز نقش داشته و اصل یادداشت‌های مورد استفاده در این پژوهش را در اختیار دارد.

بازخوانی دو اثر مهم آل‌احمد

ایده اصلی کتاب بر دو محور شکل گرفته است. محور نخست، بررسی نظریاتی است که آل‌احمد در دو کتاب مهم خود، یعنی «غرب‌زدگی» و «در خدمت و خیانت روشنفکران»، مطرح کرده است.

آل‌احمد از جمله تأثیرگذارترین چهره‌های فکری و فرهنگی تاریخ معاصر ایران به شمار می‌رود که تلاش کرد تفسیر و روایت شخصی خود را از موقعیت ایران و ایرانی در جهانی که با شتاب در حال تحول بود، ارائه کند. میزان موفقیت او در ارائه این تفسیر و تأثیر راه‌حل‌های پیشنهادی‌اش بر مسیر تحولات جامعه، موضوعی است که داوری نهایی درباره آن به تاریخ سپرده شده است؛ با این حال، درباره اهمیت جایگاه و تأثیر او بر حیات فکری و اجتماعی ایران معاصر تردیدی وجود ندارد.

از همین منظر، هر سندی که بتواند بخشی از زوایای زندگی، اندیشه و شکل‌گیری آرای آل‌احمد را روشن کند، می‌تواند برای شناخت دقیق‌تر این شخصیت و جریان‌های فکری پیرامون او اهمیت داشته باشد.

از انگیزه نگارش تا بازتاب «غرب‌زدگی»

محور دوم کتاب به بررسی انگیزه‌ها، چگونگی شکل‌گیری و تدوین این دو اثر و همچنین نحوه انتشار و بازتاب عمومی آنها اختصاص دارد.

نویسنده در این بخش تلاش کرده است به جای ارائه روایتی صرفاً توصیفی از آثار آل‌احمد، روند فکری منتهی به شکل‌گیری آنها را نیز بررسی کند و نشان دهد ایده‌های مطرح‌شده در «غرب‌زدگی» و «در خدمت و خیانت روشنفکران» در چه شرایطی شکل گرفته و چگونه به صورت کتاب درآمده‌اند.

به این ترتیب، «جلال ناخوانده» تنها به محتوای دو اثر مشهور آل‌احمد نمی‌پردازد، بلکه فرآیند شکل‌گیری آنها و واکنش‌هایی را که در زمان انتشار برانگیختند نیز مورد توجه قرار می‌دهد.

خاطره‌خوانی تحلیلی برای تاریخ‌نگاری فکری

غلامرضا خاکی در این پژوهش از رویکردی با عنوان «خاطره‌خوانی تحلیلی» بهره گرفته است؛ رویکردی که هدف آن نزدیک شدن به نوعی تاریخ‌نگاری فکری یا Intellectual Historiography است.

در این روش، یادداشت‌ها و نوشته‌های شخصی آل‌احمد صرفاً به عنوان خاطراتی درباره یک دوره تاریخی مورد استفاده قرار نگرفته‌اند، بلکه به عنوان اسناد و داده‌هایی برای بررسی روند شکل‌گیری اندیشه‌های او مورد توجه قرار گرفته‌اند.

از همین رو، کتاب در بخش‌های مختلف خود به نوشته‌ها و یادداشت‌های خود آل‌احمد رجوع می‌کند تا روایت ارائه‌شده تا حد امکان بر پایه اسناد مستقیم شکل بگیرد.

سه پیوست درباره زندگی و اندیشه جلال

در پایان کتاب نیز فصلی شامل سه پیوست ارائه شده است. پیوست نخست به کاوش در ابعاد وجودی جلال آل‌احمد اختصاص دارد؛ پیوست دوم به بررسی چند و چون یادداشت‌های روزانه او می‌پردازد و در پیوست سوم نیز دیدگاه‌های آل‌احمد درباره تکنولوژی مورد تأمل قرار گرفته است.

به این ترتیب، «جلال ناخوانده» علاوه بر بررسی دو اثر مهم آل‌احمد، تلاش می‌کند از خلال اسناد و یادداشت‌های او، تصویری از مسیر فکری و دغدغه‌های این نویسنده ارائه کند.

یک سندنگاری درباره جلال آل‌احمد

ناشر در معرفی این کتاب آن را «برگی از دفتر تاریخ معاصر ایران» دانسته است؛ تاریخی که در آن چهره‌ها و جریان‌های مختلف تلاش کرده‌اند موقعیت اجتماعی، فرهنگی و سیاسی ایران را در یکی از حساس‌ترین دوره‌های تاریخ معاصر توصیف کنند و راهی را برای آینده ایران پیش روی جامعه قرار دهند.

از این منظر، اهمیت «جلال ناخوانده» بیش از آنکه صرفاً در بازخوانی دو کتاب «غرب‌زدگی» و «در خدمت و خیانت روشنفکران» باشد، در تلاشی است که برای مراجعه به اسناد و یادداشت‌های خود آل‌احمد و بازسازی بخشی از تاریخ شکل‌گیری اندیشه او صورت گرفته است؛ کتابی که می‌کوشد جلال آل‌احمد را نه فقط از خلال آثار منتشرشده، بلکه از مسیر یادداشت‌ها و اسناد باقی‌مانده از او بخواند.

انتهای پیام/