به گزارش خبرنگار اجتماعی خبرگزاری تسنیم، رضا خسروآبادی، معاون پژوهشی و فناوری آزمایشگاه ملی نقشه‌برداری مغز ایران در گردهمایی «زیست‌بوم علوم شناختی» ضمن تبیین نقش این مجموعه در پیشبرد اهداف فناورانه کشور، اظهار کرد: آزمایشگاه ملی نقشه‌برداری مغز به‌عنوان قطب و مرجع کشوری، با هدف ارائه خدمات تخصصی به محققان و شرکت‌های دانش‌بنیان فعال در حوزه‌های علوم شناختی و فناوری‌های همگرا تأسیس شده است.

وی با اشاره به تحولات دو دهه اخیر و ظهور فناوری‌های همگرا، گفت: هدف از شکل‌گیری علوم شناختی به‌عنوان یکی از ستون‌های اصلی فناوری‌های همگرا، نگاه مسئله‌محور به چالش‌های جامعه است؛ چرا که مسائل پیچیده‌ای همچون «خودکشی» یا سایر آسیب‌های اجتماعی، ابعاد چندجانبه‌ای دارند که تنها با رویکردهای تک‌رشته‌ای قابل حل نیستند. بنابراین، ضرورت ایجاد رشته‌های میان‌رشته‌ای برای درک نحوه تبدیل دانش بیرونی به رفتارهای شناختی و سنجش ساختار و عملکرد مغز، بیش از پیش احساس شد.

خسروآبادی با تأکید بر اینکه نتایج این دانش در حوزه‌های متنوعی از صنایع دفاعی و بهداشت گرفته تا آموزش و پرورش، ورزش و ارتباطات کاربرد دارد، افزود: فعالان این حوزه برای سنجش عملکردهای شناختی مانند «توجه»، «تصمیم‌گیری» و «برنامه‌ریزی» (Planning) در محیط‌های طبیعی و تعاملی (Interaction-based) نیازمند ابزارهای دقیق و پیشرفته‌ای هستند.

وی افزود: با سیاست‌گذاری ستاد توسعه علوم و فناوری‌های شناختی، این آزمایشگاه به‌عنوان «سنترال‌پوینت» (مرکز ثقل) کشور ایجاد شد تا تجهیزات گران‌قیمت و استراتژیک حوزه آناتومی و فیزیولوژی اعصاب مرکزی و محیطی را که تهیه آن‌ها برای تک‌تک مراکز دانشگاهی امکان‌پذیر نبود، به‌صورت متمرکز برای همه محققان فراهم کند.

معاون پژوهشی آزمایشگاه ملی نقشه‌برداری مغز با یادآوری همت شهید دکتر خرازی در تأسیس این مرکز و تداوم حمایت‌های دکتر پورعباسی و معاونت علمی ریاست‌جمهوری، تصریح کرد: این آزمایشگاه در هشت سال نخست فعالیت خود، عمدتاً بر آموزش، پژوهش و مهارت‌افزایی محققان متمرکز بود. اکنون در مرحله سوم فعالیت، با نگاهی کاربردی، توسعه فناوری و دستیابی به مرجعیت علمی با رویکرد بین‌المللی در دستور کار قرار گرفته است.

خسروآبادی به قابلیت‌های فنی این مجموعه اشاره کرد و گفت: آزمایشگاه ملی نقشه‌برداری مغز به تجهیزاتی نظیر دستگاه MRI سه تسلا مجهز است و به‌زودی سیستم «مگنتوآنسفالوگرافی» (MEG) نیز به آن افزوده خواهد شد. همچنین، دستگاه‌های الکتروانسفالوگرافی (EEG) تا 128 کانال و سازگار با MRI (MRI-Compatible) در این مرکز وجود دارد.

وی افزود: حسن اصلی تجهیزات این آزمایشگاه، قابلیت ترکیب آن‌ها با یکدیگر (Compatibility) است؛ به‌طوری‌که امکان ثبت همزمان EEG با MRI، ثبت همزمان fNIRS با EEG و تحریک مغزی همزمان با ثبت سیگنال فراهم است که این امر غنای خدمات پژوهشی و استانداردسازی برای شرکت‌های دانش‌بنیان فعال در این حوزه را دوچندان کرده است.

خسروآبادی، معاون پژوهشی و فناوری آزمایشگاه ملی نقشه‌برداری مغز، در تشریح خدمات این مجموعه، به فعالیت‌های بخش پردازش (Processing Labs) اشاره کرد و گفت: این بخش با ارائه خدمات تخصصی در پردازش سیگنال‌های مغزی، تصاویر پزشکی و طراحی آزمون‌های شناختی، بازوی اجرایی توانمندی برای محققان و شرکت‌های دانش‌بنیان محسوب می‌شود.

بایوبنک، سرور محاسباتی و توسعه خدمات کاربردی

وی افزود: همچنین، «بایوبنک» (Biobank) و «سرور محاسباتی» آزمایشگاه، امکان انجام پردازش‌های پیچیده را برای طرح‌های تحقیقاتی فراهم می‌آورد و در حال حاضر خدمات متعددی در این بخش ارائه می‌شود.

خسروآبادی به بخش «توسعه خدمات کاربردی» نیز اشاره کرد و خاطرنشان ساخت: راه‌اندازی «شبیه‌سازها» (Simulators)، «اتاق‌های آرامش» (Calm Rooms) برای مدیریت استرس و توسعه «نورومدلیشن‌های شخصی‌سازی‌شده» (Personalized Neuromodulation) از جمله فعالیت‌های این بخش است.

معاون پژوهشی و فناوری آزمایشگاه ملی نقشه‌برداری مغز، آمار فعالیت‌های این مجموعه را چشمگیر توصیف کرد و گفت: تاکنون بیش از 1900 پروژه کارشناسی ارشد و دکترا از 75 دانشگاه کشور در این آزمایشگاه اجرا شده است که نشان‌دهنده گستره وسیع جغرافیایی و علمی آن است، به‌طوری‌که محققانی از 31 استان کشور از خدمات آن بهره‌مند شده‌اند.

وی افزود: در حال حاضر، حدود 694 عضو هیئت علمی دانشگاه‌ها در پروژه‌های این آزمایشگاه مشارکت دارند، هرچند این مرکز هیئت علمی مستقلی ندارد و بیشتر بر پایه کارگروه‌های میان‌رشته‌ای با همکاری اساتید دانشگاه‌های مختلف، به‌ویژه دانشگاه‌های زیرمجموعه وزارت علوم و وزارت بهداشت، فعالیت می‌کند.

خسروآبادی با تأکید بر اینکه خدمات آزمایشگاه محدود به وزارت علوم نیست، گفت: حدود 36 درصد از خدمات به پزشکان، متخصصان مغز و اعصاب (نورولوژیست‌ها) و روانپزشکان وزارت بهداشت ارائه شده است. این خدمات در طیف وسیعی از رشته‌ها، از جمله علوم ورزشی، مدیریت، هنر و معماری، مورد استفاده قرار گرفته است.

وی با اشاره به نقش دانش در تبدیل شدن به فناوری، بیان کرد: این آزمایشگاه با برگزاری کارگاه‌ها و دوره‌های مهارتی مشترک با وزارت بهداشت و همچنین دوره‌های آزاد برای محققان، در راستای ارتقای مهارت‌های تخصصی گام برمی‌دارد و آمادگی خود را برای تدوین دوره‌های جدید با همکاری شرکت‌های دانش‌بنیان اعلام کرد.

توسعه فناوری؛ خدمات بالینی و شناختی

خسروآبادی در بخش دیگری از سخنان خود به دو طیف از خدمات توسعه‌یافته در آزمایشگاه اشاره کرد: «خدمات بالینی» و «خدمات شناختی-اجتماعی».

وی در تشریح خدمات بالینی، گفت: این خدمات بیشتر بر «پزشکی شخصی‌سازی‌شده» (Personalized Medicine) و «نورومدلیشن» تمرکز دارد و به تشخیص‌های پیچیده کمک می‌کند.

معاون پژوهشی آزمایشگاه، با ذکر مثالی از تشخیص اشتباه در بیماری ام‌اس، خاطرنشان کرد: در مواردی مشاهده شده که بیماران تا 10-15 سال با تشخیص اشتباه ام‌اس، دارو مصرف کرده‌اند، در حالی که بیماری آن‌ها «اختلال عملکردی» (Functional Disorder) یا «سایکوسوماتیک» (Psychosomatic) بوده است. تشخیص این‌گونه موارد پیچیده، نیازمند ترکیب چندین مدالیته تصویربرداری (مانند T1، T2، FLAIR) و اجرای فرمول‌های تشخیصی پیشرفته است.

تدوین پروتکل‌های تشخیصی؛ نقشی برای مرجعیت علمی

وی با بیان اینکه تدوین پروتکل‌های تشخیصی برای موارد پیچیده و دستیابی به گایدلاین‌های علمی، از وظایف اصلی مرجعیت علمی این آزمایشگاه است، افزود: با توجه به بار علمی و پژوهشی محوله از سوی وزارت بهداشت و همچنین سیاست‌های توسعه علمی کشور، این آزمایشگاه مسئولیت تدوین شیوه نامه‌ها و پروتکل‌های لازم را بر عهده گرفته است.

خسروآبادی تأکید کرد: اگرچه ارائه خدمات اجرایی و کلان به شرکت‌های بیرونی در مقیاس وسیع، در توان فعلی آزمایشگاه نیست، اما آمادگی کامل خود را برای تدوین گایدلاین‌ها و شیوه‌نامه‌های لازم، اخذ مجوز از انجمن‌های علمی مرتبط (مانند انجمن‌های نورولوژی و روانپزشکی) و همکاری با وزارت بهداشت در این زمینه اعلام می‌داریم.

آزمایشگاه ملی نقشه برداری مغز؛ از تدوین اطلس‌های شناختی تا مدیریت استرس شهری

معاون پژوهشی و فناوری آزمایشگاه ملی نقشه‌برداری مغز، با اشاره به طیف گسترده‌ای فعالیت‌های این مجموعه در زیست‌بوم شناختی کشور، گفت: خدمات آزمایشگاه تنها محدود به نورتک‌ها و ابزارهای تخصصی نیست؛ چراکه ما همواره در راستای ارائه «اطلس‌های ساختاری و عملکردی مغز» حرکت می‌کنیم و در حال حاضر نیز وارد مراحل اولیه انجام این خدمات شده‌ایم.

اطلس زیست‌بومی؛ نقشه راه کانونی برای شرکت‌های دانش‌بنیان

وی در تبیین مفهوم «اطلس زیست‌بومی»، که بیشتر به ستاد توسعه علوم و فناوری‌های شناختی خلاصه می‌شود، افزود: تاکنون حدود 160 شرکت از بیش از 250 مجموعه شناخته‌شده در این حوزه، مستندسازی (داکیومنت) شده‌اند و آمادگی کامل خود را برای تعامل و هماهنگی با این شرکت‌ها در راستای تکمیل اطلس‌های شناختی اعلام می‌کنیم.

اهمیت اطلس‌های شناختی در تشخیص پاتولوژی‌ها

خسروآبادی با ذکر مثال‌هایی از کاربرد اطلس‌های شناختی در حوزه‌های حساس مانند پزشکی و حقوق، تصریح کرد: از طریق مقایسه داده‌های مغزی افراد با اطلس‌های هنجاری و استاندارد، می‌توان به تشخیص‌های پیچیده رسید؛ به‌عنوان مثال در بحث قاتلان زنجیره‌ای، کوچک‌بودن آمیگدال چپ به‌اندازه «3 و نیم استانداردشن» در مقایسه با حالت نرمال، بدون وجود اطلس، قابل تشخیص نیست.

وی به استفاده از این داده‌ها در تشخیص‌های حساس و «اختبارات شغلی» (مانند استخدام هیئت علمی) نیز اشاره کرد و گفت: غربالگری و توجه به ریشه‌های احتمالی «سایکوپاتی»در افراد، از جمله ضرورت‌هایی است که با کمک اطلس‌های شناختی می‌شود.

تجربیات پژوهشی؛ تداومی از 100 دانشجوی فارغ‌التحصیل و 400 رساله

معاون پژوهشی آزمایشگاه ملی نقشه‌برداری مغز، که خود از اعضای هیئت علمی دانشگاه شهید بهشتی است، به سابقه آموزشی خود نیز اشاره کرد و بیان داشت: ما بیش از 100 دانشجوی کارشناسی ارشد و دکترا را تاکنون تربیت کرده‌ام و در داوری بیش از 400 دانشجو مشارکت داشته‌ام. وی با توجه به تجربیات بالینی خود، بر ضرورت جمع‌آوری داده‌های «آطلس‌های شناختی و پاتولوژیک سالم و ناسالم» در مقیاس کشوری تأکید کرد و گفت: این وظیفه بر عهده ماست تا بتوانیم این داده‌ها را در مسیر تبدیل به «فناوری کاربردی» حرکت دهیم و نتونم با همکاری محققان و شرکت‌های دانش‌بنیان، خدشت را به جامعه بازوی‌دهیم.

وبینار «تاب آوری» و استرس؛ از معماری شهری تا هدایت تئوری هیجان

خسروآبادی به مبحث «اهداف شناختی-اجتماعی» نیز اشاره کرد و گفت: مدیریت استرس و تاب آوری، از جمله مسائل محوری است که در این آزمایشگاه مورد توجه قرار گرفته است.

وی با نگاه به معماری شهری، مثال‌ای ذکر کرد: طراحی اسلامی-ایرانی پیشین مانند «چهارباغ»، به‌گونه‌ای بوده که توانسته است استرس‌های اجتماعی بعد از ظهر را کاهش دهد؛ در حالی در شهرهای نظیر مسکو و سن‌پترزبورگ، طراحی مترو و پارک‌ها به‌عنوان «کاخ‌های مردمی» برای مدیریت استرس در نظر گرفته شده است.

وی در تشریح نحوه مدیریت استرس، از استعاره ای یادآور شد: استرسورها نظیر یک «ورقه کاغذ» هستند که نگه‌داری آن برای پنج دقیقه ساده است؛ اما اگر همین بار را یک ساعت، یک روز یا یک ماه به‌دوش بکشی، تحمل آن نشدنی می‌شود. بنابراین، باید یاد بگیریم این استرس‌ها را کنار بذاریم و محیط باید این قابلیت را برای ما فراهم کند تا «بهداشت اجتماعی» در سطح جامعه پایداردار شود و از رسیدن حالات خشم به سطح اجتماع جلوگیری به‌عمل آید.

وی همچنین به «هدایت تئوری هیجان» به‌عنوان یکی از مباحث محوری نیازمند به داده‌آزمایشگاهی اشاره کرد.

کمی‌سازی؛ راه‌حل آزمایشگاهی برای پروفایلینگ استرس و ارتقای شناختی

معاون پژوهشی آزمایشگاه تأکید کرد: برای سنجش انواع پارامترهای شناختی، از جمله «پروفایلینگ استرس»، «ریلیزشن» و «توجه‌دهی» نیازمند یک معیار کمی و عددی هستیم. همان‌گونه که تعیین سطح ویتامین D با تست خون انجام می‌شود، لازم است که سنجش استرس نیز به‌صورت عددی و استاندارد صورت بگیرد.

خسروآبادی خاطرنشان کرد: در حال حاضر، برای تهیه «پروفایل شناختی» افراد، حدود 20 دقیقه آزمایش انجام می‌گیرد و نتیجه آن به‌صورت یک عدد کمی و قابل‌استفاده ارائه می‌شود که به‌عنوان مثال می‌تواند وضیعت «نگتیلیزیشن» (Negative) و سطح استرس فرد را مشخص کند و میزان قابلیت او برای «ریلیزشن» و کنترل شناختی را اندازه‌گیری نماید.

از پایش فیزیولوژیک ورزشکاران ملی تا درمان افسردگی مقاوم به دارو؛ رویکردهای کاربردی آزمایشگاه ملی نقشه برداری مغز

معاون پژوهشی و فناوری آزمایشگاه ملی نقشه برداری مغز، با اشاره به کاربردهای متنوع این مجموعه در حوزه‌های ورزشی، نظامی و درمانی گفت: در سنجش عملکرد ورزشکاران، پارامترهای فیزیولوژیک نظیر «تغییر‌پذیری ضربان قلب» (Heart Rate Variability)، «مقاومت پوستی» و «نرخ تنفس» (Respiratory Rate) سنجیده می‌شود.

وی افزود: ما در این زمینه‌ها، به‌صورت متعارف، کارهای بسیاری را پیرامون «هات‌کاگنیشن» (Hot Cognition) انجام می‌دهیم و بسیاری از موارد به «کنکاشن» (Conation) معطوف می‌شود.

خسروآبادی با ذکر مثال ورزشکاران المپیکی تأکید کرد: در میان ورزشکاران تیم ملی که به سطح المپیک رسیده‌اند، معمولاً توقع داریم که سرعت واکنش (Reaction Speed) آن‌ها بالاتر از سطح نرمال باشد؛ به‌عنوان مثال یه کشتی‌گیر باید بتواند در کمتر از نیم ثانیه به محرک‌ها پاسخ دهد و تصمیم‌گیری سریعت داشته باشد. با وجود این، نقطه ضعف این ورزشکاران در پردازش‌های «هات‌کاگنیشن» است که باید به‌صورت اصولی مدیریت شوود.

معاون پژوهشی آزمایشگاه ملی نقشه برداری مغز، به لزوم ایجاد «دشبوردهای شناختی» و «بسته‌های استاندارد ارزیابی رفتاری-شناختی» در کشور اشاره کرد و گفت: ما در حوزه‌هایی نظیر «استعداد‌یابی شناختی» و «کارگزینی شناختی» (Cognitive Job Placement) فعالیت‌های درخور انجام داده‌ایم، اما در ایران هنوز بسته‌های استاندارد ارزیابی در این زمینه ضعیف است.

وی افزود: به‌عنوان مثال، برای یک ورزشکار نظیر «حسن یزدانی» که قصد حضور در رقابتها را دارد، هنوز مشخص نیست که آیا «ای‌سی‌ال» (ACL) آسیب‌دیده به‌صورت کامل به حجم مورد نظر برگشت کرده است یا نه؛ در حالی که سیگنال‌های «ای‌ام‌جی» (EMG)، برگشت‌سنجی (Hepatosensoring) و تصویربرداری وزنی (TI) می‌توانند به‌صورت عددی و کمی این وضعیت را مشخص کنند و آن را در قالب «دشبورد» (Dashboard) ارائه دهیم.

خسروآبادی تأکید کرد: این نوع دشبوردها و بسته‌های ارزیابی در بسیاری از مشاغل عملیاتی، به‌ویژه مشاغل نظامی، حیاتی هستند و قابلیت ترکیب با هوش مصنوعی و تلفیق (Integration) با سایر ابزارها را دارا می‌باشند.

وی با اشاره به معضل «افسردگی مقاوم به دارو» (Treatment-Resistant Depression) که در دومین رتبه آمار خودکشی کشور در سال‌های 99-98 (به احتمال) قرار دارد، گفت: این معضل با روش‌های دارویی قابل‌حل نیست و برای این‌گونه موارد لازم است روش‌های «نورومدلیشن» (Neuromodulation) به‌کار برده شود.

خسروآبادی با بیان اینکه پروتکل‌های بین‌المللی نظیر «پروتکل STN» (همچون سنت پروتکل) در این حوزه وجود دارد، افزود: وظیفه این آزمایشگاه این است که این روش‌های علمی استاندارد را به داخل کشور بیاورد، آن‌ها را «پایلوت» (Pilot) سازد، گایدلاینش را تدوین کند و به ارگان‌های خدماتی ارایه دهد تا بسترهای لازم برای اجرای کامل آن فراهم شود.

پروتکل‌های نوین در وسواس، اعتیاد و PTSD؛ نتایج در کنگره نقشه برداری مغزمعاون پژوهشی آزمایشگاه ملی نقشه برداری مغز، اعلام کرد: ما برای مسائل «وسواس» (OCD) و «اعتیاد» که از معضلات اصلی کشور به‌شمار می‌رود، پروتکل‌های تخصصی تدوین کرده‌ایم. به‌عنوان مثال، برای ترک سیگار و «مواد افیونی» (Opioids) و حتی مصرف «اف‌تی‌اف» (OFT)، ابزارهای «آف‌لیبل» (Off-Label)و برنامه‌های بازتوانی (Rehabilitation) در حال اجرا است.

خسروآبادی تأکید کرد: علاوه بر آن، ما برای «اختلال استرس بعد از سانحه» (PTSD) که تازه‌ای به آن مورد توجه قرار گرفته است، تجهیزات لازم را فراهم کرده‌ایم و در حال نهایی‌سازی پایپ‌لاین و تدوین شیوه‌نامه‌های مربوطه هستیم تا قابلیت ارائه به ارگان‌های مختلف را داشته باشیم. نتایج علمی برخی از این پروتکل‌ها، در «کنگره ملی نقشه برداری مغز» که در تاریخ ششم تا هشتم آبان ماه در دانشگاه شهید بهشتی برگزار خواهد شد، ارائه می‌شود.

معاون پژوهشی و فناوری آزمایشگاه ملی نقشه برداری مغز، با اشاره به رویکردهای آینده‌نگرانه این مجموعه در زیست‌بوم شناختی کشور گفت: آزمایشگاه، علاوه بر بحث آموزش و پژوهش، در راستای «ارتقای سخت‌افزاری و نرم‌افزاری» و ایجاد قابلیت تعامل با شرکت‌های مرتبط، فعالیت‌های کاملی را در دستور کار دارد.

مدیریت خواب؛ از کلینیک‌ها تا نگاه علمی و پرسونلایز

وی افزود: ما در زمینه‌های مدیریت استرس، به بررسی چگونگی فعالیت سیستم «سمپاتیک و پاراسمپاتیک» ورود کرده‌ایم و به «سوئیت‌های» (Suites) استاندارد مورد نظر در سطح بین‌المللی مجهز شده‌ایم.

خسروآبادی با بیان اینکه «خواب» یکی از معضلات اساسی کشور به‌شمار می‌رود، به آماری قدیمی از سال 97 مرکز فناوری همگرای معاونت علمی اشاره کرد و گفت: بر اساس آن، حدود 17/5 میلیون نفر از جمعیت کشور به اختلال خواب مبتلا بودند که این رقم، در کنار توجه به سلامت عمومی، یک «منبع عظیم» پژوهشی و خدماتی برای شرکت‌های دانش‌بنیان است.

معاون پژوهشی آزمایشگاه تأکید کرد: اگر چه در کشور کلینیک‌های خواب راه‌اندازی شده‌اند، اما نیاز به «تدوین علمی گستره» مکانیزم‌های خواب است، تا از چتره‌ای «طب مکمل» بیرون بیاید و به سمت رویکردهای علمی مدیریت خواب جهت‌یاب شود.

وی افزود: ما تلاش می‌کنیم ورزشکاران تیم ملی را به استفاده از «داروی‌های» غیرمجاز و معتادساز سوق ندهیم و برای این منظور تکنیک‌های علمی با تنظیم دقیق فرکانس را به خدمت می‌گیریم.

وی در ادامه با هشدار به بُعد «سالمندی سالم» گفت: در سال‌های آینده با سالمندی جمعیت روبرو می‌شویم و برای ارزیابی دقیق وضعیت شناختی افراد در این دوره، ما وارد «پکیج‌های» نظیر «اِن‌اچ‌تول‌باکس» (NH Toolbox) شده‌ایم.

خسروآبادی تأکید کرد: این پکیج‌ها را اجرا کرده‌ایم و تقریباً آماده ارائه به شرکت‌ها - برای گسترش طیف خدمات - هستیم.

برنامه‌های پیشرفتی آزمایشگاه؛ بایوبنک و تعاملات بین‌المللی

معاون پژوهشی آزمایشگاه به «برنامه‌های پیشرفتی» این مجموعه نیز اشاره کرد و گفت: توسعه «بایوبنک کشوری» (National Biobank) از اولویت‌های ماست که در این زمینه از حمایت‌های ستاد علوم شناختی و به ویژه‌ دکتر پورعباسی بهره‌مند هستیم.

وی افزود: این بایوبنک قابلیت دارد به بسیاری از شرکت‌ها و محققین کشور خدمت بدهد و از نظر تعاملات بین‌المللی نیز، شعب استانی ما افزایش یافته‌است؛ همچنین با کشورهایی نظیر روسیه و چین ارتباطات جدید شکل گرفته و برنامه‌هایی برای تعامل با انجمن‌های علمی این کشورها در دستور کار است.

وی تأکید کرد: با اضافه شدن قابلیت‌های «هوش مصنوعی» به این خدمات، از پردازش‌های اتوماتیک تا تحلیل داده‌های رفتاری، می‌توان به توسعه علوم شناختی کشور کمک کرد.

معاون پژوهشی آزمایشگاه در پایان سخنان خود تأکید کرد: در عصر کنونی، آزمایشگاه‌ها باید فراتر از علوم و پژوهش عمل کنند؛ یعنی علاوه بر آموزش و پژوهش، به «استانداردسازی» خدمات خود و تدوین «شیوه‌نامه‌ها» توجه دهند تا بازار مصرف مناسبی برای فناوری‌های تولیدشده فراهم شود.

انتهای پیام/