به گزارش گروه بین‌الملل خبرگزاری تسنیم، تقابل فزاینده میان قدرت‌های بزرگ جهانی در هزاره سوم، از حوزه‌های سنتی ژئوپلیتیک و رقابت‌های نظامی فراتر رفته و به عرصه راهبردی فناوری‌های نوین، به‌ویژه هوش مصنوعی و امنیت زنجیره‌های تأمین فناورانه کشیده شده است.

در این میان، منطقه آسیای مرکزی که همواره تلاش کرده تا سیاست خارجی متوازن و چندوجهی خود را حفظ ، اکنون در کانون یک دوگانه ژئواکونومیک نوین قرار گرفته است: رویارویی ابتکار «پکس سیلیکا» (Pax Silica) به رهبری آمریکا و «سازمان همکاری بین‌المللی هوش مصنوعی» (WAICO) به ابتکار چین.

شواهد میدانی نشان می‌دهد که نحوه پیشبرد راهبرد واشنگتن را می‌توان در رویکرد کاخ سفید در قبال تلاش‌های ازبکستان برای گام نهادن در مسیر قزاقستان و دستیابی به عضویت دوگانه در این دو سازوکار رقیب مشاهده کرد.

قزاقستان در کانون منازعه فناوری؛ عضویت هم‌زمان در دو ائتلاف رقیب

قزاقستان در حال حاضر در جایگاهی کاملاً استثنایی، حساس و بالقوه مخاطره‌آمیز قرار دارد؛ کشوری که در سطح جهان تنها بازیگری است که توانسته به طور هم‌زمان به عضویت هر دو بلوک رقیب در حوزه هوش مصنوعی—یعنی «پکس سیلیکا» به رهبری واشنگتن و «وایکو» تحت رهبری پکن—درآید.

با این حال، انتشار گزارش اخیر خبرگزاری رویترز مبنی بر احتمال فشار واشنگتن بر شرکای بین‌المللی خود جهت انتخاب انحصاری یکی از طرفین، دیپلماسی سنتی و چندبرداری کشورهای آسیای مرکزی و به‌ویژه آستانه را به زودی با چالشی بنیادین روبه‌رو خواهد کرد.

قزاقستان در تاریخ 27 ژوئن با حضور ژاسلان مادیف، معاون نخست‌وزیر و وزیر هوش مصنوعی و توسعه دیجیتال این کشور در دومین اجلاس پکس سیلیکا در واشنگتن، رسماً به این ابتکار پیوست و بیانیه مربوطه و سند «شراکت در فرصت‌های هوش مصنوعی» را امضا کرد.

اما کمتر از سه هفته پس از آن، مادیف با سفر به شانگهای و شرکت در کنفرانس جهانی هوش مصنوعی 2026، کشورش را در کنار 28 کشور دیگر به عنوان عضو بنیان‌گذار سازمان وایکو معرفی کرد.

در آرایش کنونی، ابتکار «پکس سیلیکا» تحت رهبری آمریکا دارای 24 کشور امضاکننده رسمی است و تایوان نیز به عنوان «مشارکت‌کننده غیرامضاکننده» در آن حضور دارد. در نقطه مقابل، پکن توانسته 37 کشور را ذیل سازمان وایکو گرد هم آورد و بنگلادش نیز وضعیت «ناظر» را در این ساختار پذیرفته است.

تمایز ساختاری دو پیمان؛ امنیت زنجیره تأمین در برابر حکمرانی بین‌المللی

ابتکار «پکس سیلیکا» که در دسامبر سال 2025 میلادی توسط واشنگتن رونمایی شد، از سوی وزارت امور خارجه آمریکا به عنوان «اقدام محوری و پرچم‌دار در حوزه هوش مصنوعی و امنیت زنجیره تأمین با هدف ایجاد اجماع نوین امنیت اقتصادی میان متحدان و شرکای مورد اعتماد» معرفی شده است.

این بیانیه بر تقویت تاب‌آوری زنجیره تأمین، به‌ویژه در تمامی حلقه‌های وابسته به هوش مصنوعی—از تأمین انرژی و مواد معدنی حیاتی گرفته تا خطوط تولید، فناوری و زیرساخت‌های محاسباتی—تأکید می‌ورزد.

گرچه در متن بیانیه نامی از چین به میان نیامده، اما عباراتی نظیر «کاهش وابستگی‌های مفرط» و «برقراری پیوندهای نوین با شرکای متعهد به اصول بازار عادلانه»، به صراحت پیامی هشدارآمیز علیه نفوذ تجاری پکن به شمار می‌رود.

در سوی مقابل، سازمان «وایکو» که نخستین بار در ژوئیه 2025 از سوی چین پیشنهاد شد و در ژوئیه 2026 رسماً آغاز به کار کرد، خود را به عنوان یک نهاد بین‌المللی متمرکز بر مقوله حکمرانی و هنجارسازی در هوش مصنوعی معرفی می‌کند.

حضور آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل متحد، در مراسم امضای اسناد تأسیس این نهاد، وزن دیپلماتیک بالایی به آن بخشید و تلقی تأیید بین‌المللی را تقویت کرد.

با وجود این تمایزها—تمرکز پکس سیلیکا بر جنبه‌های مادی و فیزیکی زنجیره تأمین و تمرکز وایکو بر قوانین و حکمرانی—این دو ائتلاف اکنون در قامت جناح‌های متخاصم یک جنگ سرد فناورانه ظاهر شده‌اند؛ تشبیهی که با اجبار احتمالی کشورها به گزینش یکی از این دو، بیش از پیش به واقعیت نزدیک می‌شود.

هشدار محرمانه واشنگتن به شرکا؛ نفی دیپلماسی بی‌طرفی

بررسی‌ها نشان می‌دهد که موعد این تصمیم‌گیری دشوار نزدیک است. در اواسط ماه اوت، رویترز از تدوین پیش‌نویس نامه‌ای از سوی وزارت امور خارجه آمریکا خطاب به 35 کشور امضاکننده بیانیه هوش مصنوعی خبر داد.

در متن این نامه تصریح شده است: «حضور در همه‌جا، به معنای عدم حضور در هیچ‌کجاست. امضای بیانیه پکس سیلیکا صرفاً یک عضویت ساده نیست، بلکه یک تعهد واقعی است.»

طبق گزارش رویترز، در این نامه به صراحت از کشورها خواسته شده در موضوع هوش مصنوعی «دست به انتخابی هوشیارانه» بزنند و تأکید شده که عضویت در پکس سیلیکا «نمی‌تواند هم‌زمان با حضور در ابتکارات موازی باشد که اهداف آن‌ها با منافع آمریکا در تضاد است.» اگرچه در این مکاتبه نیز مستقیماً نام چین ذکر نشده، اما ماهیت هشدار کاملاً آشکار است.

گرچه این نامه تا این لحظه رسماً ارسال نشده، اما پیام آن پیشاپیش به پایتخت‌های آسیای مرکزی منتقل شده است. در اوایل ماه اوت، پل کاپور، معاون وزیر خارجه آمریکا در امور آسیای جنوبی و مرکزی، با سفر به قزاقستان و ازبکستان، با مادیف دیدار کرد؛ دیداری که گرچه با عنوان گفت‌وگو درباره توسعه دیجیتال برگزار شد، اما نشان‌دهنده ارزیابی دقیق واشنگتن از رفتار متحدان منطقه‌ای بود.

تلاش ازبکستان برای عضویت هم‌زمان و رد خطوط قرمز آمریکا

رفتار دیپلماتیک ازبکستان می‌تواند آزمونی تعیین‌کننده برای نحوه برخورد واشنگتن با این قبیل اقدامات باشد.

تاشکند همانند قزاقستان، قرقیزستان و تاجیکستان، در ماه ژوئیه به عضویت وایکو درآمد. با این وجود، در اواخر ماه اوت، فرقت صدیق‌اف، سفیر جمهوری ازبکستان در آمریکا، اعلام کرد کشورش تمایل دارد به ائتلاف پکس سیلیکا نیز بپیوندد.

وی تأکید کرد یادداشت دیپلماتیک مربوطه به وزارت خارجه آمریکا ارسال شده و تاشکند در انتظار تأیید واشنگتن و امضای سند است.

صدیق‌اف با رد صریح ایده تعیین خطوط قرمز و ممانعت از همکاری با ساختارهای چندگانه، چنین رویکردی را «غیرسازنده» توصیف کرد و افزود که تمامی کشورها باید امکان مشارکت در انواع سازوکارهای همکاری بین‌المللی را در اختیار داشته باشند؛ گزاره‌ای که بیانگر موضع یکپارچه کشورهای آسیای مرکزی در دفاع از استقلال عمل دیپلماتیک است.

پاشنه آشیل راهبرد غرب؛ شکست در مهار نفوذ روسیه و چین

اکنون این پرسش کلیدی مطرح است که واکنش کاخ سفید به این مواضع چه خواهد بود؟ در شرایطی که برخی اهداف پکس سیلیکا—از جمله کاهش وابستگی در حوزه مواد معدنی حیاتی—مستقیماً در قالب گفت‌وگوهای آمریکا و آسیای مرکزی دنبال می‌شود، اما به اذعان تحلیلگرانی چون ادوارد لمون و بردلی جاردین، «ایالات متحده در حال شکست در رقابت بر سر منابع معدنی حیاتی آسیای مرکزی است.»

علیرغم اعلام طرح‌های مختلف سرمایه‌گذاری از سوی آمریکا، روسیه و چین همچنان بازیگران مسلط در عرصه استخراج و فرآوری ذخایر معدنی حیاتی این جغرافیا هستند.

در چنین شرایطی، اصرار واشنگتن بر وادار ساختن آسیای مرکزی به برگزیدن یک طرف، ممکن است به جای تضعیف پکن، منافع بلندمدت خود آمریکا را با تهدید جدی مواجه سازد و کشورهای منطقه را بیش از پیش به سوی قطب‌های شرقی سوق دهد.

انتهای پیام/