به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری تسنیم، سینما فقط تصویر متحرک نیست. پیش از آنکه چراغ سالن خاموش شود و نخستین قاب روی پرده بیاید، نام فیلم، شکل حروف، طراحی عنوان و نشانه‌ای که قرار است یک اثر را در ذهن مخاطب ثبت کند، بخشی از هویت آن را ساخته‌اند. گاهی یک کلمه و حتی شکل نوشتن همان کلمه، به اندازه یک تصویر در حافظه می‌ماند.

 

از همین زاویه، کتاب «نشان فیلم؛ 150 نشان‌نوشت برای سینمای ایران» را می‌توان تلاشی برای ثبت بخشی از این حافظه بصری دانست؛ مجموعه‌ای که به کوشش محمد روح‌الامین گردآوری شده و چهارشنبه 18 شهریورماه در موزه سینمای باغ فردوس رونمایی شد؛ کتابی که در کنار معرفی 150 نشان‌نوشت برای فیلم‌های ایرانی، بار دیگر بحثی قدیمی اما همچنان جدی را پیش می‌کشد: خط فارسی در هنرهای تصویری چقدر جدی گرفته شده است؟

در مراسم رونمایی این کتاب، جمعی از هنرمندان و مدیران فرهنگی و سینمایی از جمله ابراهیم حقیقی، مسعود نجابتی، حمید نعمت‌الله، محمدحسین مهدویان، حسن روح‌الامین، هادی حجازی‌فر، احسان محمدحسنی، رئیس بنیاد دیپلماسی عمومی ایران و رائد فریدزاده، رئیس سازمان سینمایی حضور داشتند.

دغدغه‌ای به نام زبان فارسی

محمد روح‌الامین، گردآورنده کتاب، در ابتدای مراسم بیش از آنکه درباره یک اثر شخصی صحبت کند، از دغدغه‌ای گفت که سال‌هاست در کارهایش دنبال می‌کند: زبان فارسی.

او با اشاره به دوستان و همکارانی که در آغاز مسیر حرفه‌ای‌اش در سینما به او کمک کرده‌اند، گفت هنوز خاطره روزهای ابتدایی ورودش به سینما را فراموش نکرده است. روح‌الامین توضیح داد که ایده شکل‌گیری این مجموعه ابتدا با یک پرسش ساده برای خودش همراه بوده است: «چه لزومی دارد که این کار را انجام دهم؟» اما دوستانش او را متقاعد کردند که چنین کاری ضروری و برای دیگران نیز مفید است.

 

او گفت: «زبان فارسی برای من یک دغدغه است.»

به گفته روح‌الامین، استمرار تلاش هنرمندان و طراحان در این زمینه باعث شده است امروز دیگر تصور فیلم و سریال ایرانی بدون واژه‌ها و نشانه‌های فارسی دشوار باشد. او تأکید کرد که خودش را در خدمت ادبیات فارسی می‌داند و هدفش از انتشار این کتاب نیز بیش از آنکه ثبت یک اثر شخصی باشد، انجام یک کار فرهنگی بوده است.

حتی شرایط دشوار زمان انتشار نیز نتوانست این تصمیم را تغییر دهد. روح‌الامین توضیح داد که کتاب درست در روزهایی آماده انتشار شد که جنگ 12روزه آغاز شده بود و شرایط کشور، حتی قیمت کتاب را نیز تحت تأثیر قرار داده بود. با این حال، گروهی که در انتشار کتاب نقش داشتند به این نتیجه رسیدند که انتشار آن نباید متوقف شود.

روح‌الامین تأکید کرد: «من اصلاً به این فکر نکردم که کتاب خودم را چاپ می‌کنم؛ هدف اصلی، انجام یک کار فرهنگی و توجه به زبان و ادبیات فارسی بود.»

جای خالی یک کتاب در سینمای ایران

ابراهیم حقیقی، طراح گرافیک، عکاس و کارگردان، از زاویه‌ای دیگر به اهمیت این مجموعه نگاه کرد. او با اشاره به گفت‌وگوی قبلی خود با روح‌الامین گفت در نسخه‌ای که اکنون منتشر شده، دو بخش دیگر نیز به کتاب اضافه شده و همین موضوع آن را آموزنده‌تر کرده است.

حقیقی معتقد است چنین کتابی سال‌ها جای خود را در میان منابع سینمای ایران خالی گذاشته بود. از نگاه او، سینما در مقایسه با هنرهایی چون نقاشی، معماری و مجسمه‌سازی هنری جوان است و به همین دلیل منابع مکتوب و پژوهشی در بسیاری از حوزه‌های آن همچنان محدودند.

او گفت این کمبود، به‌خصوص در حوزه نشانه‌های نوشتاری، بیشتر احساس می‌شود؛ حوزه‌ای که مستقیماً با خط فارسی سروکار دارد.

حقیقی تأکید کرد شناخت خط فارسی فقط برای خوشنویسان ضروری نیست و طراحان نیز باید آن را بشناسند. به باور او، حتی اگر یک طراح خوشنویس نباشد، شناخت درست خط می‌تواند در شکل‌گیری زبان بصری آثارش مؤثر باشد.

او در عین حال به یکی از مشکلات قدیمی طراحی گرافیک در ایران اشاره کرد: کمبود قلم‌های فارسی. به گفته حقیقی، سال‌هاست دانشجویان از دشواری کار با خط فارسی گلایه دارند و تلاش‌هایی نیز برای طراحی قلم‌های جدید صورت گرفته، اما این مسیر زمان‌بر است.

در نهایت، او درباره کتاب «نشان فیلم» تردیدی در مفید بودن آن نداشت.

کیفیتی که پای لوگو می‌ایستد

برای حمید نعمت‌الله، اهمیت روح‌الامین فقط به نتیجه نهایی کارهایش محدود نمی‌شود؛ بلکه وسواس و دقتی که پشت این آثار وجود دارد، بخش مهمی از ماجراست.

این نویسنده و کارگردان گفت: «در روزگاری که کیفیت در همه عرصه‌ها غایب می‌شود، محمد روح‌الامین کیفیت را به‌خوبی حفظ می‌کند.»

نعمت‌الله از تجربه همکاری خود با روح‌الامین نیز گفت و توضیح داد که طراحی عنوان و لوگوی فیلم می‌تواند فرایندی طولانی و دقیق باشد. او طراحی لوگوی فیلم «رگ خواب» را نمونه‌ای از این وسواس دانست؛ کاری که به گفته او حدود پنج ماه زمان برده است.

این کارگردان درباره همکاری تازه خود با روح‌الامین نیز گفت که در فیلم «بُت»، طراحی لوگو را او بر عهده دارد. به گفته نعمت‌الله، عنوان «بُت» حتی به اندازه تیزر فیلم مورد توجه مخاطبان قرار گرفته است؛ اتفاقی که نشان می‌دهد یک نشانه نوشتاری می‌تواند پیش از تماشای فیلم، بخشی از ارتباط مخاطب با آن را شکل دهد.

خط؛ فقط ابزار خواندن نیست

مسعود نجابتی، طراح گرافیک و خوشنویس، بحث را یک گام جلوتر برد و از ظرفیت تصویری خط فارسی سخن گفت؛ ظرفیتی که به باور او هنوز آن‌طور که باید جدی گرفته نشده است.

 

نجابتی با اشاره به اینکه حتی در روزهایی که مسئله اصلی جامعه جنگ است، همچنان بحث نشانه‌های نوشتاری اهمیت خود را حفظ کرده، گفت گستردگی قلمرو تایپوگرافی نشان می‌دهد نوشتار در هنرهای تصویری تنها وسیله‌ای برای انتقال پیام نیست.

او تلاش روح‌الامین را ادامه مسیری دانست که نسل‌های پیشین برای نشان دادن ارزش‌ها و ظرفیت‌های خط و زبان فارسی آغاز کرده‌اند.

از نگاه نجابتی، یکی از خطاهای رایج در گرافیک این است که عنصر نوشتاری را صرفاً ابزاری برای اطلاع‌رسانی بدانیم؛ در حالی که خود خط می‌تواند یک تصویر باشد.

او به سابقه خوشنویسی فارسی اشاره کرد و گفت تنوع اقلام خوشنویسی نیز حاصل همین نگاه تصویری به خط است؛ نگاهی که به تدریج ظرفیت‌های بصری آن را گسترش داده است.

نجابتی همچنین درباره شیوه کار روح‌الامین نکته قابل توجهی را مطرح کرد و گفت او خط را می‌شناسد و بدون تکیه بر نرم‌افزارهای رایج، آثار خود را طراحی کرده است.

یک کتاب و یک جمع متفاوت

در میان صحبت‌های مطرح‌شده در مراسم، محمدحسین مهدویان بیش از هر چیز به اتفاقی اشاره کرد که شاید در ظاهر ارتباط مستقیمی با لوگو و تایپوگرافی نداشته باشد: جمع شدن آدم‌هایی با دیدگاه‌های متفاوت حول یک اتفاق فرهنگی.

این کارگردان گفت آنچه در این مراسم برایش خوشایند بوده، حضور طیف‌های مختلف در کنار یکدیگر است؛ اتفاقی که به باور او در شرایط امروز ارزش بیشتری پیدا می‌کند.

مهدویان البته این ویژگی را تنها به مراسم رونمایی محدود نکرد و آن را به شخصیت حرفه‌ای روح‌الامین نیز مرتبط دانست. از نگاه او، اینکه یک هنرمند بتواند با آدم‌هایی با نگاه‌های متفاوت ارتباط برقرار کند و آنها را کنار یکدیگر بنشاند، اتفاقی ارزشمند است.

در واقع، شاید «نشان فیلم» تنها درباره 150 عنوان فیلم و شیوه نوشتن نام آنها نباشد. کتاب، بهانه‌ای است برای بازگشت به موضوعی بزرگ‌تر؛ اینکه زبان فارسی در سینما فقط چیزی برای خواندن نیست، بلکه بخشی از تصویر و هویت سینمای ایران است.

در پایان این مراسم، کتاب «نشان فیلم؛ 150 نشان‌نوشت برای سینمای ایران» به کوشش محمد روح‌الامین با حضور جمعی از هنرمندان و مدیران فرهنگی و سینمایی رونمایی شد؛ مجموعه‌ای که می‌کوشد بخشی از حافظه بصری سینمای ایران را ثبت کند و هم‌زمان یادآوری کند که خط فارسی، اگر درست دیده و طراحی شود، خودش می‌تواند تصویر باشد.

انتهای پیام/