خبرگزاری تسنیم ـ محمد ملک‌زاده*؛  19 شهریور یادآور درگذشت شخصیتی است که در تاریخ معاصر و سپهر سیاسی ـ اجتماعی ایران جایگاهی ویژه و کم‌نظیر دارد؛ آیت‌الله سید محمود طالقانی، فقیهی اندیشمند، مفسر قرآن و مبارزی نستوه است که نقش او در شکل‌گیری و هدایت جریان‌های انقلابی فراتر از قالب‌های متعارف حزبی و جناحی تعریف می‌شود. آیت‌الله طالقانی از جمله پیشگامانی بود که احیای تفکر دینی را با نیازهای عینی جامعه پیوند زد. اثر ماندگار او، «پرتوی از قرآن»، نشان‌دهنده رویکرد عقلانی، رهایی‌بخش و هدایت‌گرانه‌ای است که در آن مبارزه با استبداد و نفی بهره‌کشی انسان از انسان، از متن آموزه‌های وحیانی استخراج می‌شد. او تلاش کرد تا قرائتی از دین به خصوص برای فهم بهتر نسل جوان ارائه دهد که نه تنها با بسیاری از مفاهیم مدرن مانند آزادی، عدالت و کرامت انسانی در تضاد نباشد، بلکه به عنوان پیش‌ران عدالت‌خواهی عمل کند.

در این فراز به دلیل تلاش جریان نفاق و غربگرا برای مصادره این شخصیت مبارز و انقلابی به نفع اهداف خویش، مواضع و سیره سیاسی ایشان را به اختصار مرور می‌کنیم. بدیهی است بازخوانی دقیق و امانت‌دارانه از منظومه فکری و سیره عملی او، نه تنها پاسخی به پروژه‌های تحریف تاریخی است، بلکه می‌تواند الگویی ارزشمند برای ایجاد انسجام ملی، صیانت از آرمان‌های اصیل انقلاب و گفت‌وگو در مسیر پیشرفت جامعه اسلامی باشد.

آیت‌الله طالقانی، پناهگاهی برای برای نسل جوان

یکی از بارزترین ویژگی‌های شخصیتی آیت‌الله طالقانی، سعه‌صدر بی‌نظیر و رویکردی عمیقاً پدرانه در جذب و هدایت طیف‌های مختلف فکری جامعه، به‌ویژه نسل جوان بود. در دهه‌های پر تلاطم 40 و 50 شمسی، فضای فکری و دانشگاهی ایران دستخوش تحولات عمیق و گرایش‌های گوناگون بود؛ از ایدئولوژی‌های مارکسیستی و چپ‌گرایانه گرفته تا تفاسیر نو و التقاطی از اسلام و جریان‌های ملی‌گرایانه. در چنین بستری، مسجد هدایت تهران، تحت هدایت و حضور روحانی او، به پناهگاهی فکری و کانون گفت‌وگوی صادقانه برای نسل جوان، دانشگاهیان، روشنفکران و فعالان سیاسی بدل شد. این پناهگاه صرفاً مکانی برای برگزاری نماز و مراسم دعا نبود؛ بلکه فضایی بود که در آن پرسشگری، ابهام و حتی تردیدهای فکری نسل جوان با رویی گشاده، با زبان منطق، مدارا و استدلال عمیق پاسخ داده می‌شد. آیت‌الله طالقانی در این فضا، نه موضعی قاطع و آمرانه، بلکه نقشی هدایت‌گر و مشفقانه ایفا می‌کرد.

او با ظرافتی مثال‌زدنی، نسل جوان را که گاه در معرض ایدئولوژی‌های التقاطی و انحرافی قرار می‌گرفتند، از غلتیدن به دام انحرافات فکری و التقاطی باز‌می‌داشت و مانع آمیختن ناهمگون و ناسازگار مفاهیم دینی با مکاتب غیردینی مانند مارکسیسم می‌شد. او با تکیه بر اصالت و عمق معارف اسلامی و با بیان جذاب و روزآمد، جایگزینی منطقی و سازنده برای ایدئولوژی‌های بیگانه ارائه می‌داد و تلاش می‌کرد تا درک صحیحی از دین، انقلاب و مسئولیت‌های اجتماعی به مخاطبانش منتقل کند.

استواری در مسیر مبارزه و نقش‌آفرینی در تثبیت نظام اسلامی

آیت‌الله طالقانی در مسیر مبارزه با استبداد پهلوی، سال‌های متمادی از عمر خود را در زندان‌ها و تبعیدگاه‌های آن رژیم گذراند،‌ اما هرگز مشی اصولی خود را تغییر نداد. زندان برای او نه محل انزوا، بلکه کانون روشنگری و ایستادگی بود؛ صلابت او در برابر فشارها، از وی چهره‌ای مورد احترام نزد تمام گروه‌های سیاسی داخل زندان ساخت. با پیروزی انقلاب در سال 1357، او در جایگاه رئیس شورای انقلاب، اولین خطیب نماز جمعه تهران و نماینده اول مردم تهران در مجلس خبرگان قانون اساسی، نقشی محوری در تثبیت پایه‌های نظام نوپا ایفا کرد. تأکید او بر اصل «شوراها»، برگرفته از باور عمیق وی به مشارکت واقعی توده‌های مردم در سرنوشت کشور و در چارچوب نظام تازه تأسیس جمهوری اسلامی بود.

تحریف تاریخی و تلاش منافقان برای مصادره چهره آیت‌الله طالقانی

در طول دهه‌های گذشته، یکی از جفاهای بزرگ در حق شخصیت آیت‌الله طالقانی، تلاش گروه‌های التقاطی، غربگرا و منافقین برای تحریف مواضع فکری و سیاسی او و مصادره ایشان به نفع این جریان‌های انحرافی بوده است. این جریانات با سوءاستفاده از سلوک مداراجویانه و رویکرد مشفقانه او، کوشیده‌اند تا چهره‌ای همسو با خط مشی انحرافی و خشونت‌طلبانه خود از او بسازند. اما مرور اسناد تاریخی و خطبه‌های پایانی او به‌ویژه در آخرین نماز جمعه تهران (16 شهریور 1358 در بهشت زهرا) نشان می‌دهد که او قاطعانه و با صراحت در برابر التقاط، فرصت‌طلبی و سوءاستفاده‌های سیاسی این جریانات ایستاد و به آنان درباره ایجاد شکاف و ضربه زدن به وحدت و رهبری انقلاب هشدار داد. از این رو رفتار پدرانه و نصیحت‌گرایانه طالقانی با جریانهای مختلف حتی مخالفان انقلاب اسلامی، هرگز به معنای تأیید انحراف فکری یا عبور از اصول اسلامی و رهبری امام خمینی (ره) نبود؛ مرزبندی شفافی که معاندان همواره در پی کتمان و تحریف آن بوده‌اند. آیت‌الله طالقانی همواره سعی داشتند امام را در محوریت امور قرار دهند؛ منافقانی که تا دیروز به دلیل گرایش به مارکسیسم ایشان را به ترور تهدید می‌کردند، پس از پیروزی انقلاب سعی در مصادره ایشان داشته و اخبار کذب زیادی را درباره آیت‌الله طالقانی منتشر می‌کردند. یکی از این اخبار کذب، اعلام مخالفت آیت الله طالقانی با جمهوری اسلامی و عدم همراهی ایشان با امام (ره) بود؛ در همین حال آیت‌الله طالقانی برای خنثی نمودن این شایعات طی بیانیه‌ای اعلام کرد: «هیچکس حق ندارد مرا به ضدانقلاب بودن متهم کند. من هروقت احساس ضعف در ایمانم بکنم؛ چهره امام که یادم می‌افتد در ایشان ذوب می‌شوم». به همین دلیل جریان نفاق و غربگرا هرگز نتوانستند آیت‌الله طالقانی را به نفع خویش مصادره کنند.

* عضو هیأت‌ علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی

انتهای پیام/