نبرد آمریکا و چین بر سر معادن استراتژیک آسیای مرکزی
- اخبار بین الملل
- اخبار ترکیه و اوراسیا
- 17 شهريور 1405 - 13:47
به گزارش گروه بینالملل خبرگزاری تسنیم، آمریکا تلاش میکند گفتوگوهای دیپلماتیک و تعاملات سیاسی خود با کشورهای آسیای مرکزی را به پروژههایی ملموس و عینی در حوزه استخراج و فرآوری مواد معدنی حیاتی و عناصر راهبردی تبدیل کند،
در همین چارچوب، سرمایهگذاران آمریکایی وارد بخش تنگستن قزاقستان شدهاند، در صنعت آنتیموان تاجیکستان حضوری دیرینه و مستمر دارند و همزمان نگاه کاخ سفید بیش از گذشته به ظرفیتهای معدنی دستنخورده ازبکستان و قرقیزستان معطوف شده است،
با این حال، دسترسی صرف به این ذخایر تنها بخشی از این چالش پیچیده ژئواکونومیک بهشمار میرود؛ چرا که پکن سالهاست در ساختارهای استخراج، تأسیسات فرآوری و خطوط ترانزیتی منطقه نفوذ عمیقی دارد و دستبالا را حفظ کرده است.
دیپلماسی معدنی آمریکا در آسیای مرکزی و مانع جکسون ـ ونیک
دور جدید رایزنیهای واشنگتن در جریان سفر یک هیئت عالیرتبه متشکل از سرجیو گور، فرستاده ویژه آمریکا در امور آسیای جنوبی و مرکزی و سناتور استیو دینز به منطقه انجام گرفت، این هیئت آمریکایی در بیشکک با رهبران منطقه دیدار و پیرامون طرحهای سرمایهگذاری و بهرهبرداری از منابع معدنی گفتوگو کرد.
استیو دینز، سناتور ایالت مونتانا و عضو کمیته انرژی و منابع طبیعی سنا، از حامیان سرسخت لغو «اصلاحیه جکسون ـ ونیک» است؛ قانونی مصوب سال 1974 در دوران جنگ سرد که همچنان روابط تجاری واشنگتن با قزاقستان، تاجیکستان، ترکمنستان و ازبکستان را محدود میسازد و مانع اعطای وضعیت «روابط تجاری عادی دائمی» به این کشورها میشود. در واشنگتن، لغو این مقررات منسوخ بهعنوان پیششرطی اساسی برای توسعه تجارت و ترغیب سرمایهگذاریهای آمریکا در این منطقه پیگیری میشود.
دیپلماسی معدنی آمریکا اکنون قالب و سازوکاری منطقهای یافته است. در ماه ژوئن، آستانه پایتخت قزاقستان میزبان نشست «گفتوگوی مواد معدنی حیاتی C5+1» با حضور نمایندگان پنج کشور آسیای مرکزی بود؛ نشستی که طیف وسیعی از موضوعات شامل اکتشافات زمینشناسی، دسترسی به دادهها، فناوریهای فرآوری و صادرات به بازارهای جهانی را پوشش داد.
دیوید فوگل، معاون وزیر بازرگانی آمریکا، بر تسریع در اجرای پروژههای سرمایهگذاری تأکید کرد و بیش از 20 شرکت معدنی آمریکایی نیز در این رویداد حضور یافتند. اکنون چالش اصلی کاخ سفید این است که آیا میتواند مواد معدنی را در خود منطقه فرآوری کند و بدون اتکا به چین، آنها را به بازارهای غربی انتقال دهد یا خیر.
قزاقستان؛ قمار بزرگ واشنگتن روی ذخایر استراتژیک تنگستن
شاخصترین پروژه تحت حمایت آمریکا در قزاقستان در حال شکلگیری است. شرکت آمریکایی «کوو کپیتال» از طریق بازوی منطقهای خود با همکاری شرکت دولتی «تاو-کن سامروک»، توسعه معادن عظیم «کاتپار شمالی» و «کایراکتی علیا» در استان قرهغاندی را بر عهده گرفته است.
طرف آمریکایی سهمی 70درصدی و شریک قزاقستانی سهمی 30درصدی در اختیار دارند و حجم سرمایهگذاری حدود 1.1 میلیارد دلار برآورد شده است. در این پروژه، فرآوری کامل نیز داخل خاک قزاقستان انجام خواهد شد و تولید سالانه کاتپار شمالی حدود 5 هزار تن تریاکسید تنگستن پیشبینی شده است که عملیات استخراج آن از سال 2030 میلادی آغاز میشود.
تنگستن عنصری راهبردی در صنایع دفاعی، هوافضا، ماشینآلات پیشرفته و قطعات الکترونیک بهشمار میرود و بازار جهانی آن وابستگی شدیدی به عرضه چین دارد.
بر اساس پژوهش سال 2026 پروفسور یونگیو کیم از دانشگاه هانیانگ، مراحل میانی تولید شامل ذوب، پالایش و جداسازی کانیها، حتی از خود بخش استخراج نیز از لحاظ جغرافیایی متمرکزتر است.
قزاقستان میکوشد با تکیه بر رقابت سرمایهگذاران، فرآوری را در داخل حفظ کند؛ زیرا صادرات ماده خام بهنفع پردازندههای خارجی تمام میشود، در حالی که فرآوری داخلی موجب ایجاد ارزش افزوده، انتقال دانش فنی و اشتغال تخصصی پایدار خواهد شد.
تاجیکستان و نفوذ دیرینه واشنگتن در صنعت آنتیموان
در کشور تاجیکستان، حضور سرمایههای آمریکایی در بخش استخراج آنتیموان کاملاً مشهود است؛ فلزی که در تولید باتریها، بردهای الکترونیکی، مواد ضدحریق و تجهیزات پیشرفته نظامی کاربرد فراوان دارد، تاجیکستان در سال 2025 میلادی با تولید تقریبی 22 هزار تن از این فلز، نزدیک به 20 درصد از کل تولید جهانی آنتیموان را تأمین کرد.
ورود سرمایههای آمریکایی به تاجیکستان به سالها قبل بازمیگردد، از سال 2006، شرکت آمریکایی «کامساپ کامودیتیز» مالکیت کامل شرکت «انزاب» را که کانسار غنی آنتیموان ـ جیوه «جیژیکروت» را توسعه میدهد، در اختیار دارد.
اگرچه موقعیت آمریکا در بخش استخراج تثبیت شده، اما نقطهضعف آن در حلقه فرآوری است؛ جایی که سرمایهگذاران چینی توانستهاند جایگاهی بسیار قدرتمند و مسلط در بزرگترین پروژههای این کشور به دست آورند.
ازبکستان؛ گذار از خامفروشی به فرآوری و زنجیره ارزش افزوده
جمهوری ازبکستان نیز مقصد راهبردی دیگری برای جریان سرمایههای آمریکایی محسوب میشود، در تاریخ 3 سپتامبر، شوکت میرضیایف، رئیسجمهور ازبکستان با سناتور استیو دینز در تاشکند دیدار کرد و حوزههای انرژی، کانیهای حیاتی، توسعه ترانزیت و فناوریهای دیجیتال را از ارکان همکاری برشمرد، طرفین همچنین بر تقویت سازوکار C5+1 تأکید کردند.
ازبکستان با برخورداری از معادن سرشار طلا، مس، اورانیوم و تنگستن، در پی عبور از استخراج سنتی است، در همین چارچوب، «مجتمع فناوری فلزات ازبکستان» اجرای 120 پروژه کلان بهارزش 4.2 میلیارد دلار را برای سالهای 2026 تا 2030 در دستور کار دارد که عناصری چون تنگستن، مولیبدن، لیتیوم، گرافیت، نیکل و کبالت را شامل میشود.
هدف نهایی تاشکند، راهاندازی تولید صنعتی 28 نوع ماده معدنی حیاتی است. ازبکستان با گشودن معادن، از سرمایهگذاران میخواهد محصولاتی نهایی با ارزش افزوده بالا نظیر پودرهای فلزی، آلیاژها و قطعات صنعتی را در داخل کشور تولید کنند.
قرقیزستان؛ ظرفیتهای بکر زمینشناسی در انتظار سرمایهگذاری
تعاملات واشنگتن با قرقیزستان هنوز در مراحل مقدماتی و ارزیابیهای اولیه قرار دارد. در دیدارهای سرجیو گور و استیو دینز در بیشکک، فرصتهای تجاری، سرمایهگذاری و توسعه زیرساختها به بحث گذاشته شد. دولت قرقیزستان برنامه جامع ملی توسعه مواد معدنی حیاتی خود را تا افق 2030 با در نظر گرفتن 22 نوع ماده خام راهبردی به تصویب رسانده است.
مقامات بیشکک چهار پروژه اولویتدار، پنج کانسار مستعد و 16 پهنه مطالعاتی را مشخص کردهاند که بیشتر آنها نیازمند اجرای عملیات تکمیلی اکتشافات زمینشناسی هستند. منابعی چون آنتیموان، بریلیوم، عناصر خاکی کمیاب، مولیبدن و بیسموت جذابیت بالایی برای سرمایهگذاران دارند، اما قرقیزستان هنوز پروژه معدنی بزرگی همتراز با طرح تنگستن قزاقستان با طرفهای آمریکایی منعقد نکرده است.
سایه سنگین پکن بر زنجیره فرآوری و چالش کریدورهای ترانزیتی
تلاش کاخ سفید برای ورود به این بازار در حالی صورت میگیرد که چین سالها در این جغرافیا دستبالا را داشته است. شرکتهای چینی در استخراج و فرآوری فلزات در سراسر آسیای مرکزی ریشه دواندهاند و پکن از ظرفیت صنعتی عظیمی برای تبدیل کنسانترهها به محصولات پیشرفته برخوردار است، همچنین مرزهای مشترک طولانی با قزاقستان، قرقیزستان و تاجیکستان این امکان را به پکن میدهد که مواد خام را بدون نیاز به ترانزیت از کشورهای ثالث به کارخانههای خود منتقل کند،
به همین دلیل، استراتژی آمریکا دسترسی به مواد معدنی را مستقیماً به توسعه شبکه حملونقل پیوند زده است. بیانیه مشترک اخیر آمریکا و کشورهای آسیای مرکزی، بر توسعه همزمان اکتشاف، استخراج، صنایع تکمیلی و گسترش «کریدور ترانسخزر» (کریدور میانی) تأکید دارد.
این شریان ترانزیتی با عبور از قزاقستان، دریای خزر، جمهوری آذربایجان، گرجستان و ترکیه، راهکاری برای دور زدن مسیرهای روسیه و چین است؛ هرچند تحقق آن نیازمند توسعه خطوط ریلی، تقویت بنادر و قراردادهای بلندمدت است.
پروژه کاتپار شمالی الگویی ملموس از رویکرد واشنگتن را نشان میدهد: تلفیق سرمایه آمریکایی با ذخایر قزاقستان و انجام فرآوری صنعتی در داخل منطقه برای شکستن انحصار زنجیره تأمین چین.
انتهای پیام/+