به گزارش گروه بین الملل خبرگزاری تسنیم، کُند شدن رشد جمعیت در ترکیه، از سطح مشکل و معضل فراتر رفته و به تدریج به یکی از مهمترین بحران‌های این کشور تبدیل می‌شود. این مساله حالا از چنان حساسیتی برخوردار است که مهمترین حزب ملی گرای راست افراطی، درباره سیاست‌های جمعیتی ترکیه، طرح ارائه داده است. 

گزارش امروز روزنامه جمهوریت چاپ آنکارا، حاکی از آن است که حزب حرکت ملی گرا به عنوان مهمترین حزب راست افراطی و شریک اردوغان در ائتلاف جمهور، برای تغییر سیاست‌های جمعیتی ترکیه، سندی بر روی میز اردوغان گذاشته و پیشنهادهایی ارائه داده تا از گسترده شدن بحران کاهش جمعیت، جلوگیری کند.

جمهوریت نوشته: «حزب حرکت ملی گرا از کاهش شدید نرخ باروری نگران است و با ارائه یک گزارش مفصل، به دنبال تغییر چشم‌انداز جمعیتی ترکیه است». 

اوزگور بیرقدار از معاونین مهم و متنفذ دولت باغچلی در حزب حرکت ملی گرا، به خواستِ او گزارشی تهیه کرده که پس از اعمال ویرایش نهایی، به عنوان سند به رجب طیب اردوغان رئیس جمهور ترکیه ارائه شده است.

بیرقدار می‌گوید: «این گزارش، چشم‌انداز جامعی از آینده جمعیتی ترکیه ارائه می‌دهد و امیدواریم که این مطالعه دقیق، به دستیابی ترکیه به یک ساختار جمعیتی قوی و پایدار کمک کند».

در گزارش «چشم‌انداز جمعیتی ترکیه» به این اشاره شده که قدرت دولت‌ها و پایداری ملت‌ها نه تنها با منابع زیرزمینی یا فناوری‌های نظامی، بلکه با منابع انسانی واجد شرایط و پویا که قادر به مدیریت و هدایت این قابلیت‌ها هستند، سنجیده می‌شود.

کاهش رشد جمعیت و پیر شدن جمعیت، که در سال‌های اخیر در سطح جهانی مشاهده شده و نشانه‌های خطرناکی را در ترکیه نشان می‌دهد، صرفاً یک تغییر جمعیتی نیست، بلکه یک مسئله مستقیم برای بقای ملی است.

دلایل نگرانی جمعیتی ترکیه

روند نزولی نرخ باروری در ترکیه پس از سال 1980 با اتخاذ مدل تقاضامحور آغاز شد. اما حالا ترکیه با یکی از پایین‌ترین سطوح نرخ باروری در تاریخ معاصر خود روبرو شده است. نرخ باروری کل در ترکیه به طور مداوم از 2.38 کودک در سال 2001 به 1.44 کودک در سال 2025 کاهش یافته است.

به طور کلی از لحاظ معیارهای علم جمعیت شناسی، یک کشور برای ثابت نگه داشتن جمعیت و جایگزینی مداوم، به نرخ باروری 2.10 درصد نیاز دارد. اما حالا ترکیه با رسیدن به نرخ 1.44 درصد، عملاً در مسیری قدم نهاده که منجر به توقف نرخ رشد و سپس به کاهش جمعیت منجر خواهد شد.

جمعیت ترکیه از 70.6 میلیون نفر در سال 2007 به 86.1 میلیون نفر در سال 2025 افزایش یافته است. نرخ رشد سالانه جمعیت به طور کلی در همین دوره روند نزولی داشته و با 1.1 در هزار در سال 2023 به یکی از پایین‌ترین سطوح تاریخ رسیده است.

هم‌زمان، جمعیت 65 سال به بالای ترکیه در پنج سال از حدود 7٫95 میلیون نفر به 9٫58 میلیون نفر رسیده و سهم سالمندان از کل جمعیت به 11٫1 درصد افزایش یافته است. سناریوهای رسمی نشان می‌دهند که اگر روند کنونی ادامه پیدا کند، ترکیه در دهه‌های آینده با جامعه‌ای به‌مراتب پیرتر مواجه خواهد شد.

تحلیلگران ترکیه معتقدند که سقوط نرخ باروری را نمی‌توان تنها با یک عامل توضیح داد و صرفاً بحران اقتصادی را مسبب این وضعیت دانست.

خانم مروه دوندار بر مجموعه‌ای از عوامل اقتصادی، اجتماعی و روانی تأکید می‌کند. از دید او افزایش هزینه زندگی، بیکاری، دشواری تشکیل خانواده و تغییر رفتارهای اجتماعی در کنار هم بر تصمیم افراد برای فرزندآوری اثر می‌گذارند.

اما پروفسور عصمت کوچ، جمعیت‌شناس دانشگاه حاجت‌تپه استانبول مسئله را در چارچوب بزرگ‌تر «گذار جمعیتی» می‌بیند و یادآوری می‌کند که ترکیه اساساً وارد مرحله‌ای شده که بسیاری از کشورهای توسعه‌یافته پیش‌تر تجربه کرده‌اند. از این منظر، کاهش باروری صرفاً یک حادثه سیاسی یا اقتصادی کوتاه‌مدت نیست، بلکه بخشی از یک تحول ساختاری عمیق در جامعه ترکیه است.

گذار از توصیه قدیمی اردوغان

تا همین چند سال پیش، رجب طیب اردوغان رئیس جمهور ترکیه و رهبر حزب عدالت و توسعه، بدون استثنا در همه سخنرانی‌های میدانی و عمومی، به خانوارهای ترکیه توصیه می‌کرد که دست کم باید سه فرزند داشته باشند. اما تقریباً از سال 2019 میلادی، بحران اقتصادی و معیشتی در ترکیه عمیق‌تر و گسترده‌تر شد و دقیقاً از آن زمان، اردوغان شعار هر خانواده سه فرزند را کنار گذاشته است.

ولی حالا، با ورود حزب حرکت ملی گرا به بحث نگرانی از کاهش جمعیت، می‌توان به وضوح دید که کاهش جمعیت و پیرشدن جامعه، به‌تدریج در حال تبدیل شدن به یکی از موضوعات اصلی امنیت ملی و آینده‌نگری استراتژیک ترکیه است.

اهمیت این مساله را زمانی می‌توانیم درک کنیم که حزب حرکت ملی گرا، به طور معمول، تنها در مباحث مرتبط با بقا و امنیت ملی اظهارنظر می‌کند و در چند سال گذشته، همواره بر موضوعاتی مانند ضرورت انحلال پ.ک.ک و توافق با اوجالان، پایبندی به خودکفایی صنایع کلی و حفظ استقلال استراتژی ترکیه تاکید کرده و حالا هم به دنبال آن است که ترس از کاهش جمعیت را به عنوان تهدید بقا و تهدید علیه امنیت ملی ترکیه قلمداد کند. 

حالا از مجموع 81 استان ترکیه، نرخ باروری در 76 استان، حتی پایین‌تر از سطح جایگزینی جمعیتی است و مساله اینجاست که 5 استانِ دارای بالاترین نرخ باروری نیز در مناطق کردنشین جنوب و جنوب شرقی ترکیه قرار دارند و این همان نقطه‌ای است که کارشناسان امنیتی حزب حرکت ملی گرای ترکیه را نگران می‌کند. چرا که آنها به وضوح مشاهده می‌کنند که بیشترین نرخ باروری و افزایش جمعیت در ترکیه به دو گروه تعلق دارد: اول استان‌های کردنشین. دوم: خانوارهای آوارگان سوری مقیم ترکیه.

حزب حرکت ملی گرا، بدون اشاره به موضوعات قومی و تباری در گزارش چشم‌انداز جمعیتی به این اشاره کرده که «کاهش نرخ باروری موضوعی مرتبط با بقای ملی است که موجودیت و آینده ملت ترک را تهدید می‌کند. از دید حزب ما، جمعیت صرفاً یک نقطه داده آماری یا یک ضریب اقتصادی نیست، بلکه مهر و موم ملت ترک در این جغرافیا و پایه و اساس دولت است».

اشاره صریح حزب حرکت ملی گرا به عبارت «مُهر ملت ترک بر این جغرافیا» موضوع مهمی است که یادآور آموزه‌های آلپ ارسلان ترکش، موسس حزب مزبور و پدرخوانده‌ای است که از دولت باغچلی گرفته تا دیگر ملی گراین ترکیه همگی از زیر شنل او بیرون آمده‌اند.

اوین دقیقاً با منطق تاریخی ملی‌گرایی سازگار است. از نگاه ترکش و باغچلی به عنوان دو ملی‌گرای کلاسیک، ارتباط تنگاتنگی بین مفاهیم سرزمین، دولت و جمعیت وجود دارد و در عین حال، موضوع نژاد و تبار نیز اهمیت حیاتی دارد.

آنان از افکار عمومی ترکیه می‌پرسند: اگر جمعیت پیر شود و نسل‌های جدید کوچک‌تر شوند و در عین حال موازنه تباری و قومی به هم بخورد، چه کسی نیروی مورد نیاز ارتش و دستگاه امنیتی را برای سالیان آینده تأمین خواهد کرد؟ چه کسی اقتصاد و صنعت را خواهد چرخاند؟ نسبت جمعیتی گروه‌های مختلف چگونه تغییر خواهد کرد؟

یکی دیگر از تناقض‌های جمعیتی در ترکیه، این است که همزمان با کاهش رشد جمعیت، مهاجرت نیروی کار جوان از ترکیه به خارج، افزایش پیدا کرده و آمار ازدواج نیز پایین آمده است.

در چنین شرایطی است که می‌توان درک روشن‌تری از تشدید نگرانی‌های ملی‌گرایان ترکیه درباره هویت و انسجام اجتماعی به دست آورد. این همان مسئله‌ای است که امروز در آلمان، فرانسه، ایتالیا و بسیاری از کشورهای اروپایی نیز دیده می‌شود؛ با این تفاوت که ترکیه تازه در آغاز ورود جدی به این مرحله است.

در چشم‌انداز جمعیتی حزب حرکت ملی گرا برای دولت ترکیه، به 11 توصیه سیاستی اشاره شده است. این متن، تجدید ساختار بیمه زایمان را با گنجاندن آن در محدوده شعب بیمه بلندمدت توصیه می‌کند و خاطرنشان می‌کند که الزامات روز و سن حق بیمه برای بازنشستگی مادران باید بسته به تعداد فرزندان به تدریج کاهش یابد.

همچنین توصیه شده که کاهش تدریجی کسر مالیات بر درآمد برای مادران و پدران شاغل، بسته به تعداد فرزندان و حذف کامل مالیات بر درآمد برای خانواده‌های دارای 3 فرزند یا بیشتر اعمال شود و مرخصی زایمان با حقوق برای مادران شاغل در بخش دولتی برای هر فرزند به 12 ماه و برای پدران به 2 ماه افزایش یابد.

این چشم‌انداز توصیه می‌کند که باید یک سیستم کمک هزینه تحصیلی و غذایی اجرا شود که از فرزند سوم شروع شود و به تناسب تعداد فرزندان افزایش یابد.

همچنین توصیه می‌شود به خانواده‌هایی که سه فرزند یا بیشتر دارند، وام‌های یک‌باره، بدون بهره، بلندمدت مسکن و خودرو ارائه شود.

سایر توصیه‌های این گزارش عبارتند از:
اعمال تخفیف 50 درصدی برای خدمات برق، گاز طبیعی، آب و اینترنت برای خانواده‌هایی که سه فرزند یا بیشتر دارند.
مدل‌های کاری انعطاف‌پذیر و از راه دور باید دائمی و برای مادران امکان‌پذیر شود. 
پوشک و شیر خشک سالم و ایمن باید به مقدار لازم تولید و به صورت رایگان در اختیار خانواده‌ها قرار گیرد.

زوج‌های جوانی که مایل به مهاجرت از مناطق شهری به مناطق روستایی هستند، باید با تخصیص مسکن در مناطق روستایی و مشوق‌هایی برای کشاورزی و دامداری حمایت شوند. 

اینترنت، آموزش، بهداشت و امکانات زندگی اجتماعی در روستاها باید به استانداردهای شهری نزدیک‌تر شود تا انگیزه زوج‌های جوان برای ماندن در مناطق روستایی افزایش یابد.
انتهای پیام/