به گزارش خبرنگار اجتماعی خبرگزاری تسنیم، وقتی بیماری به سراغ یک انسان می‌آید، فقط جسم او نیست که درگیر می‌شود؛ ترس، اضطراب، ناامیدی، نگرانی از آینده و گاهی پرسش‌های عمیق درباره مرگ و زندگی، بخشی از تجربه بیمار در مسیر درمان را شکل می‌دهد. با این حال، در بسیاری از مراکز درمانی، آنچه بیش از همه دیده می‌شود جسم بیمار است و آن‌چه کمتر به چشم می‌آید، نیازهای روحی و معنوی اوست.

این در حالی است که نگاه نوین به سلامت، درمان را فراتر از رفع یک بیماری جسمی می‌داند و سازمان جهانی بهداشت نیز سلامت را مفهومی چندبعدی و شامل رفاه کامل جسمی و روانی تعریف کرده است. با وجود این، «سلامت معنوی» هنوز در نظام درمان کشور آن‌چنان که باید به یک جزء جدی از فرآیند مراقبت تبدیل نشده است؛ موضوعی که این پرسش را پیش می‌کشد که آیا بیمار پس از دریافت دارو و درمان، اگر از نظر روحی و معنوی رها شده باشد، واقعاً به سلامت کامل بازگشته است؟

همین پرسش باعث شده که در سال‌های اخیر موضوع سلامت معنوی تا حدی مورد توجه برخی صاحب‌نظران حوزه سلامت قرار گیرد؛ یکی از مجموعه‌های حوزه درمان که تلاش کرده در کنار تأمین سلامت جسمانی افراد، سلامت روحی و معنوی بیماران را نیز بهبود ببخشد دانشگاه علوم پزشکی بقیه‌الله(عج) است که یکی از اقدامات آن، راه‌اندازی مجله سلامت معنوی طی سالیان اخیر بوده است.

در همین راستا، برای درک اهمیت توجه به موضوع سلامت معنوی در مراکز درمانی کشور و بررسی مصادیق آن در نظام درمانی، به گفت‌وگو با حجت‌الاسلام و المسلمین عبدالله سلطانی شایان، مسئول نمایندگی ولی فقیه در دانشگاه علوم پزشکی بقیه‌الله الاعظم(عج) پرداختیم که مشروح آن را در ادامه می‌خوانید:

*انطباق و تکریم دو محور اساسی ارتقای سلامت معنوی بیماران

تسنیم: اگر بخواهیم به صورت مصداقی به موضوع سلامت معنوی در نظام درمانی کشور بپردازیم آن را در چه قالبی می‌توانیم تعریف کنیم؟

دو کلیدواژه اصلی که در حوزه سلامت معنوی روی آن‌ها باید تمرکز شود «حس سودمندی» و «حس رضایتمندی» افراد است. به نظر می‌رسد اصل آن آرامشی که انسان می‌خواهد به آن برسد، دقیقاً در همین احساس سودمندی و رضایتمندی شکل می‌گیرد.

باید یک خط سیر و راهبرد مشخص داشته باشیم تا انسان بتواند به آن آرامش و رضایت‌مندی برسد؛ یعنی در کنار درمان جسم، ذهن و فکر او نیز به آرامش برسد.

اگر بخواهیم این موضوع را در حوزه درمان مطرح کنیم، باید بپرسیم چه چیزی می‌تواند فرد را به سلامت معنوی برساند و کمک کند به رضایتمندی دست پیدا کند. یکی از اصلی‌ترین مؤلفه‌ها در این زمینه، تکریم بیمار است.

در همین زمینه، رهبر شهید انقلاب نیز فرمایشی داشتند مبنی بر اینکه باید کاری کنیم که بیمار، علاوه بر تحمل درد و رنج بیماری، دغدغه دیگری نداشته باشد. یعنی ابتلای جسمی را نمی‌توان همیشه برطرف کرد، اما می‌توان کاری کرد که بیمار با رضایت‌مندی و آرامش این مسیر را طی کند. اگر بخواهیم این موضوع را از منظر دینی نیز نگاه کنیم، نمونه روشن آن را در سخن حضرت زینب(س) پس از واقعه عاشورا می‌بینیم؛ جایی که با وجود تمام داغ‌ها، شهادت‌ها و اسارت اهل‌بیت(ع)، می‌فرمایند: «ما رأیتُ إلا جمیلا». یعنی سختی و داغ وجود دارد و آن را می‌بینند و تحمل می‌کنند، اما در کنار آن، یک رضایتمندی عمیق نیز به دلیل آن فضای معنوی و اعتقاد به خداوند وجود دارد.

موضوع تکریم بیمار یکی از محورهای اصلی سلامت معنوی به شمار می‌رود که در بیمارستان بقیه‌الله(عج) نیز مورد توجه جدی قرار دارد. همواره تلاش می‌شود فردی که در بیمارستان بستری می‌شود توسط کادر درمان مورد تکریم قرار بگیرد چرا که این موضوع در نهایت به رضایت‌مندی افراد و حصول سلامت معنوی ختم می‌شود. در جریان حوادث دی‌ماه سال گذشته نیز ما این موضوع را در عمل تجربه کردیم. تیم درمانی در مواجهه با افرادی که به دلایل مختلف به بیمارستان مراجعه می‌کردند، همان رویکردی را داشت که در برخورد با سایر بیماران داشت و به عبارتی محور اصلی درمان، تکریم بیماران بود.

از سوی دیگر باتوجه به اینکه یکی از اصلی‌ترین موضوعات در زمینه ارتقای سلامت معنوی، عدالت و رضایت‌مندی است ما در حال اجرای دقیق طرح انطباق در مجموعه دانشگاه علوم پزشکی بقیه‌الله (عج) هستیم.

در طرح انطباق موضوع صرفاً این نیست که بخواهیم فضا را شرعی کنیم؛ بلکه موضوع رعایت حریم و آن چیزی است که در کشورهای غربی نیز در قالب اخلاق پزشکی و حریم خصوصی بیمار به آن توجه می‌شود به عبارت دیگر در فضای درمانی باید یک حریم وجود داشته و تفاوت جنسیتی رعایت شود و مسیر درمان و گفت‌وگویی که میان پزشک و بیمار شکل می‌گیرد نیز باید این حریم را در نظر بگیرد. در بسیاری از کشورهای دیگر نیز هنگام معاینه برخی بیماران، حضور یک نفر از کارکنان با جنسیت همگن ضرورت دارد.

در مجموعه‌های درمانی تحت پوشش دانشگاه علوم پزشکی بقیه‌الله نیز علاوه بر رعایت این مسئله، در برخی حوزه‌ها فضاهای کاملاً مجزا پیش‌بینی شده است. برای مثال، در بخش‌هایی که بیماران به دلیل شرایط جسمی یا روحی خود نمی‌خواهند در معرض دید افراد نامحرم قرار بگیرند، تفکیک فضاها انجام شده است یا در بخش‌های مربوط به بیماری‌های زنان، فضای جداگانه داریم و در درمانگاه نیز فضا به گونه‌ای طراحی شده که تردد بانوان با آرامش و رعایت حریم انجام شود.

در مورد حضور پزشکان نیز تلاش شده است شرایطی فراهم شود که بیمار بتواند از میان پزشکان معالج، پزشک مدنظر خود را انتخاب کند یعنی اگر بیماری تمایل نداشته باشد توسط پزشک غیرهمگن معاینه شود، این امکان برای او فراهم شده است. همچنین مشخص است که چه روزهایی پزشک مرد و چه روزهایی پزشک زن در یک بخش درمانی حضور دارد.

در بحث پوشش نیز تلاش کرده‌ایم به جای اینکه صرفاً وارد تذکر دادن شویم، راهکار عملی و علمی ایجاد کنیم. در بیمارستان‌ها در کشورهای دیگر جهان نیز برای پوشش و بهداشت کارکنان ضوابط مشخصی وجود دارد و این موضوع نیز تنها منطبق بر مسائل شرعی نیست بلکه هم نکات و قوانین شرعی و هم مسائل علمی و بهداشتی را در برمی‌گیرد.

این پوشش استاندارد هم بهداشت مراکز درمانی را تأمین می‌کند و هم باعث می‌شود کارکنان با یک پوشش استاندارد و یکسان فعالیت کنند بنابراین در بحث انطباق و سلامت معنوی ما با مجموعه‌ای از مؤلفه‌ها مواجهیم که باید در کنار هم قرار بگیرند تا بیمار با آرامش وارد بیمارستان شود.

*تأثیر برگزاری مراسم مذهبی بر روحیه کارکنان و بیماران

تسنیم: در برخی از مراکز درمانی از جمله بیمارستان بقیه‌الله شاهد هستیم که در ایام و مناسبت‌های مختلف مذهبی، مراسم مربوط به آن مناسبت‌ها برگزار می‌شود؛ افزایش توجه روسای بیمارستان‌ها به برگزاری چنین برنامه‌هایی چه میزان می‌تواند بر ارتقای سلامت معنوی کارکنان و بیماران اثرگذار باشد؟

هزاره سوم را هزاره عرفان‌گرایی و معناگرایی نامیده‌اند. انسان در نهایت درگیر معناست و اگر بتوانیم برای این جست‌وجوی معنا آدرس درست بدهیم، اتفاق مهمی در حوزه تأمین سلامت روحی و معنوی افراد رخ می‌دهد.

انسان با فطرتی که دارد و با شأنی که به عنوان موجودی خداپرست آفریده شده، در کنار همه اضطراب‌ها و استرس‌ها می‌تواند با استفاده از این معناگرایی به آرامش برسد. به اعتقاد من، افزایش برنامه‌های دینی و استفاده درست از ظرفیت‌های معنوی از این منظر می‌تواند به بیماران و کارکنان کمک کند.

من این برنامه‌ها و مراسم را به سوسوی چراغی تشبیه می‌کنم که انسان در یک بیابان تاریک به آن نیاز دارد. انسان ممکن است در شرایطی مضطرب، خسته و گرفتار استرس‌های بیرونی باشد؛ اگر بتوانیم در چنین شرایطی مسیر را به او نشان دهیم، خودش می‌تواند راه آرامش را پیدا کند و در آن قدم بردارد.

به عبارت دیگر در شرایط سخت، دین می‌تواند این مسیر را نشان دهد. اگر بتوانیم در شرایطی که فرد با بیماری یا سختی روبروست، این آرامش برخاسته از مسائل مذهبی و شیرینی کلام اهل‌بیت(ع) را به افراد منتقل کنیم، قطعاً اثر خودش را خواهد گذاشت.

گاهی تنها برگزاری یک نماز جماعت، شنیدن صدای یک هیئت یا برگزاری یک مراسم مذهبی می‌تواند تأثیر عمیقی بر افراد داشته باشد.

*ضرورت ورود مباحث سلامت معنوی به آموزش پزشکی

تسنیم: شاید یکی از زیرساخت‌های موردنیاز برای ارتقای سلامت معنوی در نظام سلامت کشور، افزایش آگاهی و آموزش به کارکنان باشد؛ در این زمینه دانشگاه فعالیتی داشته است؟

بله همینطور است؛ ما باید دانشجوی پزشکی را با این ادبیات آشنا کنیم. دانشجویی که قرار است پزشک ‌شود، باید یک مرجع و چارچوب داشته باشد که اگر خودش درگیر مسائل معنوی و روانی شد یا در مواجهه با بیمار با چنین مسائلی روبه‌رو شد، بداند چگونه برخورد کند.

بخشی از این مباحث در قالب دروس آموزشی نیز مطرح شده است. برای مثال در درس آیین زندگی یا مباحث مرتبط با سبک زندگی و تنظیم خانواده، ظرفیت‌هایی برای پرداختن به سلامت معنوی دارد که در دانشگاه علوم پزشکی بقیه‌الله موضوع سلامت معنوی در قالب این دروس گنجانده شده است.

همچنین آگاهی کادر درمان از فتواها و نظر شرعی روشن در برخی از مسائل درمانی می‌تواند بسیاری از دغدغه‌های حقوقی و شرعی پزشکان و پرستاران را کاهش دهد و زمینه آن آرامشی که مدنظر است را فراهم کند؛ زیرا گاهی در برخی از تصمیمات درمانی، فرد در یک دوراهی قرار می‌گیرد که نمی‌داند راه درست از منظر اخلاقی کدام است در حالی که افراد دقیقاً بدانند شرع چه می‌گوید و چه چیزی خارج از چارچوب شرع است می‌توانند تصمیم دقیق‌تری به لحاظ اخلاقی اتخاذ کنند.

*یافته‌های جدید بین‌المللی درباره تأثیر معنویت بر سلامت جسمی

تسنیم: کشورهای دیگر نیز در حوزه سلامت معنوی بررسی‌هایی در حوزه درمان انجام داده‌اند؟

بله، در کشورهای دیگر نیز توجه به این حوزه افزایش پیدا کرده است. این نشان می‌دهد که ما در این زمینه نیازمند کار بیشتری هستیم. به نظر من وزارت بهداشت، به عنوان متولی نظام سلامت کشور، باید این موضوع را در سطح کلان‌تری دنبال کند. در سال‌های اخیر، نظام سلامت بیشتر درمان‌محور شده است و اگرچه نام وزارتخانه مربوطه، وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی است اما روی بخش آموزش و بهداشت تمرکز کمتری صورت گرفته در حالی که آموزش و پیشگیری نیز بخش مهمی از نظام سلامت هستند. باید توجه داشت که اگرچه آموزش زمان می‌برد، اما اگر روی آموزش سرمایه‌گذاری کنیم، پیشگیری از بسیاری از بیماری‌های جسمی و روانی اتفاق می‌افتد.

گاهی ما برای درمان بیماری‌ها هزینه‌های بسیار زیادی می‌کنیم، در حالی که باید فرهنگ جامعه را به سمتی ببریم که از ابتدا وارد فرایند پیشگیری شویم.

صرف اینکه یک دانشگاه به سلامت معنوی توجه کند، اما وزارت بهداشت باور جدی و سیاست مشخصی در این زمینه نداشته باشد، طبیعتاً نمی‌تواند به یک تحول فراگیر منجر شود و سلامت معنوی باید در تمام مراکز درمانی مورد توجه قرار گیرد زیرا حتی اگر بیمار مبتلا به یک بیماری صعب‌العلاج باشد و شدت بیماری او زیاد باشد، باز هم می‌توان با ایجاد رضایتمندی و آرامش معنوی، کیفیت مواجهه او با بیماری را تغییر داد و تحولات شگرفی در حوزه درمان در نظام سلامت ایجاد کرد.

درخصوص توجه کشورهای خارجی به این مسئله نیز باید گفت در مقاطی شاهد بودیم میزان انتشار مقالات در حوزه سلامت معنوی دربرخی کشورهای غربی از ایران نیز بالاتر بوده است.

حتی دانشگاه‌های مطرح جهان نیز در این راستا تحقیقاتی انجام داده و مقالات متعددی منتشر کرده‌اند برای مثال دانشگاه هاروارد یک مقاله متاآنالیز انجام داده که موضوع آن معنویت و مصرف مواد است. در این مطالعه از بیش از 20,000 مطالعه 55 مطالعه با کیفیت بالا و طراحی طولی انتخاب شده است و جمعاً بیش از نیم میلیون نفر پیگیری شده‌اند. نتایج این مطالعه جالب است و نشان می‌دهد که خطر مصرف خطرناک الکل و مواد مخدر با تمرینات معنوی 13 درصد کاهش یافته و برای افرادی که حداقل هفته‌ای یک‌بار به مراسم مذهبی می‌رفتند این خطر تا 18 درصد کاهش یافته است.

البته غرب سلامت معنوی را سکولار می‌بیند و ما دینی.

یافته‌های جدید علمی منتشرشده در مجلات معتبر بین‌المللی، پژوهش‌های متاآنالیز در آمریکا اثربخشی قابل‌توجه سلامت معنوی را در بهبود شاخص‌های سلامت تأیید کرده‌اند. یک متاآنالیز در Journal of Religion and Health با تحلیل 8 مطالعه کلینیکی، اثر قوی آن را برای کاهش اضطراب و بهبود کیفیت زندگی گزارش کرد. علاوه بر این، بررسی 147 مطالعه (شامل نزدیک به 100 هزار شرکت‌کننده) همبستگی معکوس بین معنویت و افسردگی را تأیید کرده است. این یافته‌ها نشان می‌دهد سلامت معنوی یک متغیر بالینی با پشتوانه شواهد علمی قوی است که در نظام‌های بهداشتی پیشرفته جایگاه ویژه‌ای یافته است.

*پزشک باید پیام‌آور امید باشد؛ تفاوت نگاه به بیماری در طب ایرانی و غربی 

تسنیم: با توجه به اینکه کشورهای غربی نیز در سال‌های اخیر به موضوع سلامت معنوی توجه بیشتری نشان داده و برای ارتقای آن برنامه‌ریزی می‌کنند، ویژگی متمایز ایران به‌عنوان یک کشور اسلامی در این حوزه چیست و چه ظرفیت‌ها و مزیت‌هایی در فرهنگ و آموزه‌های دینی ما وجود دارد که می‌تواند به برگ برنده ایران در زمینه توسعه و ارتقای سلامت معنوی تبدیل شود؟

در مورد کادر درمان نیز سلامت را باید در رسیدگی مطلوب به بیمار و کنار او قرار گرفتن تعریف کرد؛ اینکه فرد احساس کند برای انجام وظیفه‌ای فراتر از درمان جسمی فرستاده شده و باید حال بیمار را نیز بهتر کند.

در این زمینه، تفاوت جالبی میان نگاه ابن‌سینا و نگاه پزشکی مدرن غربی وجود دارد.

در نگاه غربی معمولاً تأکید می‌شود که پزشک باید حقیقت بیماری را به بیمار بگوید؛ حتی اگر پیش‌آگهی بیماری بسیار نامطلوب باشد اما در نگاه ما، پزشک علاوه بر بیان واقعیت، باید بشارت‌دهنده و امیدآفرین نیز باشد.

مثالی که در این زمینه مطرح می‌شود، داستان فردی است که در سرمای شدید منتظر لباس وعده داده‌شده از سوی پادشاه می‌ماند. پادشاه وعده می‌دهد برای او لباس بفرستد، اما فراموش می‌کند. فرد نیز به امید آن وعده تا صبح تحمل می‌کند، اما در نهایت از شدت سرما از دنیا می‌رود. این داستان نشان می‌دهد که امید چه تأثیر عمیقی بر تحمل انسان دارد. وقتی امید از بین می‌رود، توان تحمل نیز کاهش پیدا می‌کند. این همان امیددهندگی است که درباره آن صحبت می‌کنم.

یک پزشک باید قسمت مثبت جریان را برای بیمار توضیح بدهد. در عین حال باید واقعیت را بگوید، اما قسمت امیدوارکننده را نیز بیان کند و درمان را به خوبی انجام دهد و بقیه کار را به خدا بسپارد.

اگر به بیماری بگوییم که دیگر هیچ امیدی وجود ندارد، ممکن است از نظر روحی و روانی کاملاً فروبریزد.

*چرا جهان به سمت معنویت بازگشته است؟

به نظر می‌رسد در کشورهای دیگر نیز بعد از عبور از مدرنیته، انسان به این نتیجه رسید که صرفاً با ابزارهای مادی نمی‌تواند به آرامش برسد.

یک مسیر را تا انتها رفتند و به نوعی با پوچی مواجه شدند. امروز شاهد افزایش گرایش به عرفان و معناگرایی هستیم. به نظر من این اتفاق یک فرصت است. ما بعضی از داشته‌های خودمان را نمی‌شناسیم. اگر بتوانیم این ظرفیت‌های معنوی را درست معرفی کنیم، یک فضای معنوی ایجاد می‌شود که همه می‌توانند از آن بهره ببرند و به آرامش برسند.

در نهایت، سلامت معنوی زمانی محقق می‌شود که مجموعه نظام سلامت، از سیاست‌گذار و پزشک گرفته تا پرستار و سایر کارکنان، در یک مسیر مشترک حرکت کنند و بیمار علاوه بر دریافت درمان مناسب، احساس کند مورد احترام قرار گرفته، دغدغه‌هایش دیده شده و در این مسیر تنها نیست و مورد تکریم قرار گرفته و حقوق او رعایت شده است.

انتهای پیام/