به گزارش گروه بین‌الملل خبرگزاری تسنیم، شرکت «فایربِرد ای‌آی» (Firebird AI) در اوایل ماه آگوست، دیتاسنتر پیشرفته و عظیم خود را در شهر صنعتی هرازدان در شمال شرقی ایروان افتتاح کرد. این پروژه با ظرفیت اولیه 18 مگاوات آغاز به کار کرده و قرار است در سال آینده با توسعه‌ای چشمگیر به ظرفیت نهایی 400 مگاوات برسد.

این مرکز داده که به عنوان «نگین تاج» بخش فناوری رو به رشد ارمنستان شناخته می‌شود، این کشور را در جایگاه قطب پیشرو هوش مصنوعی در منطقه قرار خواهد داد؛ اما نیاز خارق‌العاده و عظیم آن به انرژی، پرسش‌ها و نگرانی‌های جدی درباره هزینه‌ها و پیامدهای زیست‌محیطی این بلندپروازی به وجود آورده است.

استقبال گرم ایروان در تضاد با محدودیت‌های جهانی

در حالی که ارمنستان با آغوش باز از این سرمایه‌گذاری استقبال کرده است. در سایر نقاط جهان با آشکار شدن ابعاد و پیامدهای زیست‌محیطی دیتاسنترهای هوش مصنوعی، رویکردها کاملاً تغییر کرده است.

به عنوان مثال، ایالت نیویورک اخیراً ساخت مراکز داده را به حالت تعلیق درآورده و کشورهایی نظیر ایرلند و هلند نیز محدودیت‌های مشابهی را اعمال کرده‌اند. در نقطه مقابل، به نظر می‌رسد دولت ارمنستان با پهن کردن فرش قرمز، حمایت‌های دیپلماتیک و مالی بی‌سابقه‌ای را در مراحل اولیه فرآیند صدور مجوز برای این پروژه ارائه کرده است.

آلن امیرخانیان، مدیر مرکز محیط زیست آکوپیان در دانشگاه آمریکایی ارمنستان، در این باره می‌گوید: «برای مشاهده چنین سرمایه‌گذاری کلانی در حوزه فناوری، باید به دوران اتحاد جماهیر شوروی بازگردید.»

مقیاس حیرت‌انگیز این سرمایه‌گذاری 500 میلیون دلاری، تنها با ابعاد خود این تأسیسات قابل قیاس است. با ظرفیت نهایی 400 مگاوات، این دیتاسنتر در زمره یکی از بزرگ‌ترین مراکز داده در جهان قرار خواهد گرفت. برای کشوری با زیرساخت‌های محدود و پیشینه‌ای ناچیز در حوزه دیتاسنتر، این اقدام به مثابه جهشی به سوی ناشناخته‌ها ارزیابی می‌شود.

گستره تأسیسات فایربِرد به حدی است که می‌تواند الگوی مصرف انرژی ارمنستان را به طور کامل دگرگون سازد. به گفته هاروت مارتیروسیان، مدیر ارشد فناوری شرکت فایربِرد، این دیتاسنتر پس از تکمیل نهایی، به تنهایی حدود 35 درصد از کل انرژی ارمنستان را می‌بلعد.

قمار روی مازاد انرژی؛ میراث شوروی به کمک هوش مصنوعی می‌آید

اگرچه این جهش مصرفی به احتمال زیاد به افزایش تولید برق منجر خواهد شد، اما مدیران فایربِرد تأکید دارند که مازاد انرژی موجود در ارمنستان می‌تواند این افزایش شدید تقاضا را پوشش دهد.

مارتیروسیان در این خصوص می‌گوید: «همین مازاد انرژی محرک اصلی این سرمایه‌گذاری است و ما حتی برای احداث دیتاسنتری دیگر به اندازه نیمی از فاز دوم، همچنان ظرفیت خالی داریم.»

ارمنستان دارای تاریخچه‌ای غنی از نوآوری‌های فناورانه است. در دوران کمونیسم، این کشور به عنوان یک قطب منطقه‌ای برق ظهور کرد و انرژی جمهوری‌های همسایه شوروی را تأمین می‌کرد. با فروپاشی شوروی، این سیستم‌های یکپارچه انرژی از هم پاشید و تولید در ارمنستان کاهش یافت.

اما به گفته آرا مارجانیان، کارشناس ملی انرژی در برنامه توسعه سازمان ملل متحد، این ظرفیت‌های نصب‌شده همچنان پابرجا و کاملاً عملیاتی هستند.

ارمنستان هم‌اکنون بیش از نیاز مصرفی خود برق تولید کرده و سالانه 1.5 میلیارد کیلووات‌ساعت برق صادرات دارد؛ هرچند گاهی به دلیل تکمیل ظرفیت خطوط انتقال، تولید کاهش می‌یابد.

فایربِرد امیدوار است با مصرف این برق مازاد، عملکرد کلی شبکه را بهبود بخشد. با این حال، تلاش ایروان برای عادی‌سازی روابط با رقبای سنتی خود یعنی ترکیه و جمهوری آذربایجان، صادرات انرژی را کلیدی کرده است.

در ماه ژانویه، نیکول پاشینیان از طرح همگام‌سازی سیستم انرژی ارمنستان و باکو در قالب پروژه گسترده‌تر «تریپ» (TRIPP) خبر داد. مارجانیان هشدار می‌دهد که هم‌زمانی صادرات انرژی و مصرف بالای دیتاسنترها می‌تواند ذخایر انرژی ارمنستان را به شدت تحت فشار قرار دهد.

سایه سنگین تجربه تلخ ایرلند بر سر ارمنستان

شرایط خاص و منحصربه‌فرد انرژی ارمنستان، آن را از کشورهایی که دیتاسنترهای پرمصرف شبکه برقشان را تحت فشار قرار داده‌اند متمایز می‌کند. در ایرلند، پردازش داده اکنون 23 درصد از کل مصرف برق را می‌بلعد. سازمان ملل ماه گذشته با انتشار گزارشی از ایرلند به عنوان یک «نمونه عبرت‌آموز» در توسعه دیتاسنترها یاد کرد.

ایرلند در دهه 2010، درست مانند ارمنستان امروز، با آغوش باز پذیرای موجی از سرمایه‌گذاری‌های دیتاسنتر شد و اکنون سرانه دیتاسنتر آن تقریباً 10 برابر میانگین اروپاست که فشار مضاعفی بر شبکه ملی برق وارد کرده است.

اگرچه سبد متنوع انرژی ارمنستان متفاوت است، اما پذیرش کورکورانه سرمایه‌گذاری‌های هوش مصنوعی در ایرلند باید به عنوان هشداری جدی درباره خطرات توسعه افراطی دیتاسنترها مدنظر قرار گیرد.

رشد سریع در بخش انرژی‌های تجدیدپذیر شاید بزرگ‌ترین تغییر در سبد ملی انرژی ارمنستان باشد. انرژی خورشیدی ترکیب انرژی ارمنستان را متنوع کرده و در سال 2025 بیش از 16 درصد از تولید برق ملی را به خود اختصاص داده است. مجموعه سدهای زنجیره‌ای سوان-هرازدان نیز منبع حیاتی انرژی تجدیدپذیر را برای دیتاسنتر فراهم می‌کنند.

فایربِرد متعهد به استفاده بیشتر از انرژی‌های پاک شده است، اما دیتاسنترها نیازمند تأمین برق مداوم و باکیفیت هستند.

مارجانیان توانایی بخش خورشیدی ارمنستان برای تأمین این تقاضا را زیر سؤال برده و تأکید می‌کند: «انرژی خورشیدی قابلیت توزیع پایدار در کل سال را ندارد؛ دیتاسنترها نیازمند برق تضمین‌شده‌اند که انرژی خورشیدی قادر به تأمین آن نیست.»

وابستگی به گاز روسیه؛ چالش امنیت انرژی برای رویای دیجیتال

این دیتاسنتر برای تأمین برق تضمین‌شده خود، به شدت به گاز طبیعی و انرژی هسته‌ای متکی خواهد بود. گاز طبیعی بیش از نیمی از سبد تأمین انرژی ارمنستان را تشکیل می‌دهد.

مجاورت با نیروگاه حرارتی هرازدان (با مالکیت مشترک سامول کاراپتیان و شرکت دولتی گازپروم روسیه) که به واردات گاز تخفیف‌دار از روسیه وابسته است، برق بدون وقفه دیتاسنتر را تضمین می‌کند. در بحبوحه تنش‌های اخیر ایروان و مسکو، این تقاضای بالا می‌تواند وابستگی ارمنستان به گاز روسیه را تشدید و امنیت کلی انرژی این کشور را تضعیف کند.

سیلوی نشان‌یان، مشاور شرکت فایربِرد، با اعتراف به این نگرانی می‌گوید دولت در پی تنوع‌بخشی به منابع است.

در همین حال، دسترسی به انرژی هسته‌ای نیز سبد انرژی کشور را تقویت می‌کند. در سراسر جهان، شرکت‌های فناوری برای تأمین برق هوش مصنوعی به انرژی هسته‌ای روی آورده‌اند؛ همان‌گونه که شرکت مایکروسافت در سال 2024 برای تأمین برق دیتاسنتر خود به احیای یک نیروگاه هسته‌ای متروکه در پنسیلوانیا کمک کرد.

تهدیدات زیست‌محیطی؛ از مصرف آب تا نظارت‌های ضعیف

افزون بر مسئله انرژی، مصرف آب نیز از دغدغه‌های اصلی دیتاسنترهای هوش مصنوعی است. طبق گزارش سازمان ملل، یک دیتاسنتر 1 مگاواتی با روش‌های سنتی، سالانه تا 25.5 میلیون لیتر آب مصرف می‌کند. با این حال، تصمیم فایربِرد برای نصب سیستم آبی مداربسته، این نگرانی زیست‌محیطی را کاهش داده است.

مارتیروسیان می‌گوید این تأسیسات تنها به 150 تن آب نیاز دارد و این مقدار حتی در فاز دوم توسعه ثابت می‌ماند؛ رقمی که در مقایسه با سرانه مصرف 68 تنی هر خانوار ارمنی، قطره‌ای در اقیانوس است.

سایت هرازدان به دلیل مجاورت با نیروگاه حرارتی و خطوط انتقال برق از پیش موجود انتخاب شد؛ شهری که میراث صنعتی خود را با دودکش‌های بزرگ به دوش می‌کشد. فعالان محیط‌زیست محلی نیز علی‌رغم عدم مشورت مستقیم، عمدتاً از این طرح حمایت کرده و امیدوارند موجب جذب نیروی کار ماهر شود.

با این حال، سرعت بالای تأیید پروژه آن‌ها را غافلگیر کرده است. آرسن آرسنیان، فعال محیط‌زیست می‌گوید: «تأیید چنین طرحی معمولاً بسیار زمان‌بر است و ظاهراً انگیزه بالایی برای تسریع آن وجود داشته است.»

از نظر تاریخی، ضعف در مقررات زیست‌محیطی ارمنستان راه را برای پروژه‌های زیرساختی مخرب نظیر معدن طلای جنجالی «آمولسار» هموار کرده بود. اما قانون مصوب 2023 با گسترش مشارکت عمومی، شفافیت و پاسخگویی را بهبود بخشیده است.

مدیر مرکز آکوپیان معتقد است ارمنستان باید در مواجهه با سرمایه‌گذاری‌های بین‌المللی استراتژیک‌تر عمل کند.

اگرچه فایربِرد فعالیت خود را آغاز کرده، اما هنوز تأییدیه فازهای بعدی را دریافت نکرده است. این شرکت پس از ارائه ارزیابی اثرات زیست‌محیطی (EIA) طرح توسعه در 19 می، تنها یک ماه بعد در 19 ژوئن درخواست خود را پس گرفت؛ با این حال، عملیات اجرایی فاز توسعه برای سال 2027 برنامه‌ریزی شده است.

نشان‌یان با تأکید بر اینکه صدور مجوز فاز توسعه در دست اقدام است، می‌گوید: «ما نمی‌توانیم ایده‌آل‌گرا باشیم؛ بلکه باید بهترین کار را در چارچوب محدودیت‌های عملیاتی خود انجام دهیم.»

با وجود اینکه مقر اصلی فایربِرد در «دره سیلیکون» قرار دارد، اما پیوند قدرتمندی با ارمنستان دارد. مارتیروسیان با اشاره به عرق میهن‌پرستی در اجرای این پروژه تأکید می‌کند که این طرح بازار جدیدی را به روی ارمنستان می‌گشاید و به هیچ وجه یکپارچگی زیست‌محیطی کشور را فدا نخواهد کرد: «اینجا کشور ماست و ما با آن مانند خانه خود رفتار می‌کنیم. ارمنستان قرار نیست به زباله‌دانی دیتاسنترها تبدیل شود.»

انتهای پیام/