به گزارش خبرگزاری تسنیم از بیرجند، خراسان جنوبی دیگر تنها با بحران کم‌آبی روبه‌رو نیست؛ مسئله، برداشت شتابان از ذخایری است که شکل‌گیری آنها هزاران سال زمان برده است. مطالعات سن‌یابی در دشت بیرجند نشان می‌دهد تنها حدود 15 درصد آب برداشت‌شده، آب جوان و حاصل بارندگی‌های چند دهه اخیر است و حدود 85 درصد آن قدمتی بین چهار تا 17 هزار سال دارد.

این یعنی بخشی از آبی که امروز برای شرب، کشاورزی و صنعت مصرف می‌شود، در مقیاس زمانی زندگی انسان به‌سادگی قابل جایگزینی نیست. آبی که هزاران سال در دل زمین ذخیره شده، ممکن است در چند دهه مصرف شود.

بحران آب؛ فراتر از یک خشکسالی

حدود 95 درصد آب مصرفی خراسان جنوبی از منابع زیرزمینی تأمین می‌شود؛ در حالی که میانگین کشور حدود 45 درصد است. سالانه نزدیک به 884 میلیون مترمکعب آب در استان مصرف می‌شود که حدود 87 درصد آن در بخش کشاورزی به مصرف می‌رسد.

برداشت بیش از ظرفیت آبخوان‌ها، همراه با کاهش بارندگی، موجب افت سطح آب زیرزمینی، افزایش کسری مخزن و تشدید خطر فرونشست زمین شده است. حسین فنودی، عضو هیئت‌رئیسه شورای عالی استان‌ها، از افت حدود یک‌ونیم تا دو متری سطح آب زیرزمینی در مناطق کشاورزی استان خبر داده است؛ افتی که کشاورزان را به سمت حفر و عمیق‌تر کردن چاه‌ها سوق داده و هزینه تولید را افزایش داده است.

در مناطقی مانند سرایان و آیسک نیز نشانه‌های فرونشست زمین مشاهده شده و وضعیت برخی نقاط به اندازه‌ای جدی است که محدودیت‌هایی برای ساخت‌وساز ایجاد شده است.

400 روستا وابسته به تانکر

بحران آب زمانی عمیق‌تر می‌شود که از سطح آبخوان‌ها به زندگی مردم برسد. بیش از 400 روستا در خراسان جنوبی در مقاطعی به آبرسانی سیار وابسته‌اند و  حسین توکلی، مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب استان از وابستگی 423 روستا به تانکر برای تأمین آب شرب خبر داد و گفت:  سال گذشته 55 روستا با اجرای طرح‌های تأمین آب پایدار از چرخه آبرسانی سیار خارج شدند، اما همچنان بخش قابل‌توجهی از روستاهای استان با مشکل دسترسی پایدار به آب مواجه‌اند.

برای کشاورزان نیز شرایط دشوارتر شده است. برخی باغداران برای حفظ باغ‌های خود ناچار به خرید آب هستند؛ هزینه‌ای که با توجه به نیاز چندین تانکر برای آبیاری، می‌تواند بخش مهمی از درآمد آنها را از بین ببرد.

زرشک و عناب هم تشنه‌اند

زرشک، عناب و زعفران از مهم‌ترین محصولات کشاورزی خراسان جنوبی‌اند و به دلیل سازگاری بیشتر با اقلیم خشک استان، همواره بخشی از امید کشاورزان برای ادامه تولید بوده‌اند. اما کاهش منابع آب، حتی این محصولات را نیز تحت فشار قرار داده است.

کاهش آب به معنای کاهش تولید و درآمد است و کاهش درآمد می‌تواند مهاجرت روستاییان را تشدید کند. در برخی روستاهای استان، تخلیه جمعیتی آغاز شده و بخشی از ساکنان به مرکز استان یا دیگر مناطق مهاجرت کرده‌اند.

این مسئله در شهرستان‌های مرزی اهمیت بیشتری دارد؛ جایی که ماندگاری جمعیت، اشتغال و امنیت با دسترسی به منابع آب پیوند خورده است.

26 دشت در وضعیت ممنوعه یا ممنوعه بحرانی

بر اساس اعلام عباس سارانی، مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای خراسان جنوبی، از مجموع 35 محدوده مطالعاتی آب استان، 26 محدوده در وضعیت ممنوعه یا ممنوعه بحرانی قرار دارند.

همچنین در دشت بیرجند، میزان برداشت از منابع آب زیرزمینی حدود 1.4 برابر ظرفیت برنامه‌ریزی‌شده اعلام شده است. همچنین کسری تجمعی منابع آب زیرزمینی استان طی سه دهه اخیر به بیش از چهار میلیارد و 200 میلیون مترمکعب رسیده است.

افزون براین،همزمان، سدهای استان نیز تنها حدود 17 درصد ظرفیت ذخیره دارند. شهرهای بیرجند، سربیشه، اسدیه، قاین، سرایان، خوسف و فردوس نیز در شرایط تنش آبی قرار گرفته‌اند.

چاه تازه، پاسخ بحران قدیمی نیست

حفر و تجهیز چاه‌های جدید می‌تواند در کوتاه‌مدت بخشی از نیاز آب شرب را پاسخ دهد، اما اگر برداشت همچنان از توان طبیعی آبخوان بیشتر باشد، چاه جدید تنها زمان بحران را عقب می‌اندازد.

خراسان جنوبی برای عبور از این وضعیت به مجموعه‌ای از اقدامات همزمان نیاز دارد؛ اصلاح الگوی کشت، کاهش مصرف آب در کشاورزی، توسعه روش‌های نوین آبیاری، جلوگیری از برداشت‌های غیرمجاز، تغذیه مصنوعی آبخوان‌ها و مدیریت مصرف شهری و روستایی.

طرح‌های انتقال آب از دریای عمان و خلیج فارس نیز می‌توانند بخشی از نیاز آینده را تأمین کنند، اما تا زمان تحقق و رسیدن آثار ملموس این طرح‌ها، زندگی مردم همچنان به همان منابع محدود زیرزمینی وابسته است.

تلخ‌ترین واقعیت؛ سن آب

شاید مهم‌ترین هشدار برای خراسان جنوبی نه میزان آب باقی‌مانده، بلکه سن آبی باشد که امروز برداشت می‌شود. وقتی 85 درصد آب برداشت‌شده از دشت بیرجند قدمتی بین چهار تا 17 هزار سال دارد، هر برداشت تنها مصرف یک منبع طبیعی نیست؛ بخشی از ذخیره‌ای است که نسل‌های گذشته طی هزاران سال شکل‌گیری آن را رقم زده‌اند.

پرسش اصلی دیگر این نیست که «چقدر آب داریم؟» بلکه این است که چه مقدار از این آب واقعاً سهم امروز ماست و چه مقدار باید برای نسل‌های آینده باقی بماند؟

خراسان جنوبی با بحران آب مواجه است؛ اما در نهایت، این بحران فقط درباره آب نیست. درباره کشاورزی، اقتصاد، ماندگاری روستاها، مهاجرت و آینده سرزمینی است که اگر آبخوان‌هایش از دست بروند، بازسازی آن چیزی نیست که بتوان در یک یا دو نسل انجام داد.

انتهای پیام/257