به گزارش گروه بین‌الملل خبرگزاری تسنیم، بیست و پنجمین سالگرد تأسیس سازمان همکاری شانگهای (SCO) در قالب یک اجلاس سران ویژه و نمادین با شعار «25 سال سازمان همکاری شانگهای: با یکدیگر به سوی صلح پایدار، توسعه و شکوفایی» در پایتخت قرقیزستان آغاز به کار کرد.

هم‌زمانی این رویداد سیاسی با میزبانی بیشکک از ششمین دوره «بازی‌های جهانی عشایر»، بُعدی نمادین، فرهنگی و تمدنی به این نشست دیپلماتیک بخشیده و موقعیت این کشور آسیای مرکزی را برجسته‌تر ساخته است.

ترکیب متکثر بیشکک؛ از اعضای ده‌گانه تا بازیگران میهمان

سازمان همکاری شانگهای در حال حاضر 10 عضو رسمی را شامل می‌شود: ایران، روسیه، چین، بلاروس، هند، قزاقستان، قرقیزستان، پاکستان، تاجیکستان و ازبکستان. علاوه بر رهبران اعضای اصلی، سران و هیئت‌های عالی‌رتبه دیپلماتیک از کشورهای جمهوری آذربایجان، ارمنستان، ترکیه، ویتنام، مصر، لائوس، مغولستان و توگو نیز در پایتخت قرقیزستان حضور یافته‌اند.

همچنین آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل متحد، به همراه نمایندگان ارشد سازمان پیمان امنیت جمعی (CSTO)، اتحادیه کشورهای مستقل مشترک‌المنافع (CIS) و کمیسیون اقتصادی اوراسیا (EEC) در این اجلاس شرکت دارند.

طی ربع قرن گذشته، این سازمان به‌ویژه پس از الحاق قدرت‌هایی چون هند، پاکستان و ایران به یکی از سنگین‌ترین و تأثیرگذارترین بلوک‌های بین‌المللی تبدیل شده است؛ به طوری که 10 کشور عضو آن حدود یک‌چهارم از مساحت خشکی‌های زمین و بیش از 42 درصد از جمعیت کره زمین را در بر می‌گیرند.

گسترش مداوم شانگهای اگرچه وزن ژئوپلیتیک آن را ارتقا داده، اما ساختار درونی آن را متکثرتر و در برخی حوزه‌ها متناقض ساخته است. به عنوان نمونه، پاکستان و هند سال گذشته درگیر تنش‌های نظامی مرزی بودند و اختلافات مرزی چین و هند نیز همچنان به طور کامل حل‌وفصل نشده است.

با این حال، ماهیت سازمان همکاری شانگهای به عنوان بستری برای مهار تنش‌ها، اصطکاک‌ها را کاهش داده و مکانیزمی کارآمد برای استمرار تماس‌های سیاسی و دستیابی به مصالحه‌های عملیاتی فراهم کرده است.

برای مسکو، این فرمت ارزش مضاعفی به عنوان یک کانون دیپلماسی دوجانبه در کنار اسناد جمعی دارد. دیمیتری پسکوف، سخنگوی کاخ کرملین، با اشاره به فشردگی برنامه‌های هیئت روسی تأکید کرد: «از میان دیدارهای دوجانبه، تک‌تک آن‌ها برای ما حائز اهمیت بنیادین است؛ زیرا هر یک از این دیدارها از محتوایی بسیار عمیق، چندوجهی و راهبردی برخوردار است.» از این رو، اجلاس سالگرد برای طرف روسی عملاً به یک ماراتن فشرده از مذاکرات چندلایه تبدیل شده است.

دستور کار امنیتی و چالش سازوکارهای مالی درون‌سازمانی

محوری‌ترین سند نهایی این نشست، «بیانیه بیشکک» به مناسبت بیست و پنجمین سالگرد تأسیس سازمان خواهد بود.

افزون بر این، بسته‌ای شامل بیش از 20 سند، تصمیم و موافقت‌نامه حقوقی آماده امضا شده که حوزه‌های متنوعی را پوشش می‌دهد؛ از بازنگری در ساختار حقوقی و معاهداتی سازمان گرفته تا همکاری‌های مشترک در مبارزه با قاچاق مواد مخدر، تهدیدات نوظهور، خطرات سایبری، تبادلات علمی، پروژه‌های ترانزیتی، بهره‌وری انرژی و مدیریت بحران‌های ناشی از بلایای طبیعی.

از جمله مهم‌ترین اقدامات عملی، نهایی‌سازی طرح‌های مربوط به تأسیس «مرکز جامع مقابله با چالش‌ها و تهدیدات نوظهور» و «مرکز مبارزه با جرایم مواد مخدر» است.

این ابتکارات منطبق بر فلسفه وجودی اولیه شانگهای است که از دل «پنج‌گانه شانگهای» متولد شد و تمرکز بنیادین آن بر کاهش تنش‌های نظامی در مرزها و صیانت از ثبات منطقه‌ای قرار داشت. مقابله با پدیده‌های موسوم به «سه نیروی شرور» (تروریسم، تجزیه‌طلبی و افراط‌گرایی) همچنان پایدارترین و منسجم‌ترین محور فعالیت‌های امنیتی سازمان به شمار می‌رود.

با این حال، بخش اقتصادی اجلاس با چالش‌های جدی‌تری روبه‌روست. کشورهای عضو نه تنها باید تعهد خود را به افزایش سهم ارزهای ملی در تسویه‌های تجاری و تقویت کریدورهای ترابری اعلام کنند، بلکه نیازمند تعریف ابزارهای تأمین مالی مشخص برای پروژه‌های فرامرزی هستند.

یکی از گره‌های کور ساختاری سازمان در همین نقطه نهفته است؛ «بانک توسعه شانگهای» هنوز نتوانسته وارد فاز عملیاتی شود و انتخاب یک ارز مرجع مشترک برای پرداخت‌ها به دلیل تضاد منافع پیچیده شده است. پکن به دنبال تقویت جایگاه بین‌المللی یوآن است، در حالی که کشورهایی نظیر هند از ایجاد وابستگی مالی تک‌قطبی پرهیز می‌کنند.

چین؛ لنگرگاه اقتصادی و پیشران کریدورهای اوراسیا

چین همچنان ستون فقرات و کانون ثقل اقتصادی سازمان همکاری شانگهای محسوب می‌شود. حجم تجارت پکن با سایر کشورهای عضو تا سال 2025 با جهشی بیش از 40 برابری نسبت به سال‌های اولیه تأسیس سازمان، به مرز 524 میلیارد دلار رسید و مجموع سرمایه‌گذاری‌های مستقیم چین در قلمرو شانگهای از 84 میلیارد دلار فراتر رفت.

در آسیای مرکزی، پکن جایگاه خود را به عنوان بزرگترین شریک تجاری و یکی از سرمایه‌گذاران اصلی تثبیت کرده است.

رویکرد پکن در بیشکک بر مبنای تقویت عمل‌گرایانه فضای پیرامونی اوراسیا استوار است. چین به خطوط مواصلاتی زمینی امن به سمت غرب، مسیرهای جدید تأمین کالا و یک آسیای مرکزی باثبات نیازمند است تا هم جریان تجارت خود را تضمین کند و هم امنیت منطقه خودمختار سین‌کیانگ را از گزند تهدیدات فرامرزی مصون دارد.

از این رو، کریدورهای ریلی و جاده‌ای، توسعه اقتصاد دیجیتال، تبادلات انرژی و پروژه‌های سرمایه‌گذاری همسو با کلان‌پروژه «یک کمربند - یک جاده» در اولویت برنامه‌های پکن قرار دارد.

چین مایل نیست شانگهای را به یک بلوک نظامی تبدیل کند، بلکه ترجیح می‌دهد آن را به مثابه چارچوبی چندجانبه برای ارائه سرمایه و فناوری بدون تعهدات امنیتی الزام‌آور حفظ کند.

در همین چارچوب، دیدار دوجانبه ولادیمیر پوتین و شی جین‌پینگ کانون اصلی توجهات دیپلماتیک را تشکیل می‌دهد. بر اساس اعلام کرملین، رهبران دو کشور روند توسعه همکاری‌های راهبردی و مهم‌ترین مسائل روز بین‌المللی را به بحث خواهند گذاشت.

پیگیری پروژه خط لوله عظیم گازی «قدرت سیبری-2» نیز از محورهای مورد انتظار است؛ چرا که بخش انرژی همواره یکی از ارکان گفتگوهای راهبردی مسکو و پکن بوده است.

رایزنی حساس پوتین و اردوغان؛ از پرونده اوکراین تا امنیت دریای سیاه

یکی دیگر از کانون‌های توجه رسانه‌ای، دیدار ولادیمیر پوتین با رجب طیب اردوغان است که برای روز اول سپتامبر پس از پایان نشست‌های اصلی برنامه‌ریزی شده است. ترکیه اگرچه عضو رسمی شانگهای نیست، اما حضور فعال آن در فرمت‌های توسعه‌یافته بیانگر خط‌مشی چندوجهی آنکارا و تلاش برای حفظ استقلال عمل از چارچوب‌های ناتو است.

روابط مسکو و آنکارا همواره تلفیقی از همکاری‌های اقتصادی و مدیریت اختلافات ژئوپلیتیک بوده است. در بیشکک، پرونده‌هایی نظیر بحران اوکراین، امنیت دریانوردی در دریای سیاه، تحولات خاورمیانه و سوریه، پروژه‌های انرژی و مبادلات تجاری روی میز مذاکره دو رئیس‌جمهور قرار دارد.

گزارش‌ها حاکی است که رئیس‌جمهور ترکیه قصد دارد بار دیگر بر آمادگی آنکارا برای تسهیل مذاکرات صلح، احیای کریدور غلات و میزبانی از گفتگوهای مستقیم میان روسیه و اوکراین تأکید کند.

با این حال، تحلیلگران معتقدند نباید تنها بر پایه این دیدار انتظار دستیابی به یک پیشرفت فوری و معجزه‌آسا را داشت؛ زیرا ریشه‌های بحران اوکراین و معماری امنیتی اروپا فوق‌العاده پیچیده است.

کرملین اگرچه ابتکارات میانجی‌گرایانه آنکارا و فرمت استانبول را رد نکرده، اما پیشبرد واقعی آن را منوط به تغییر رویکرد کی‌یف، اروپا و آمریکا می‌داند؛ طرف‌هایی که از دیدگاه مسکو در حال حاضر نشانه‌ای از انعطاف دیپلماتیک نشان نداده‌اند.

تثبیت معماری چندقطبی؛ پیام نهایی اجلاس بیشکک

خروجی نهایی اجلاس بیشکک بیش از آنکه شگفتی‌ساز باشد، بر تثبیت و نهادینه‌سازی روندهای ژئوپلیتیک جاری متمرکز است. در گام نخست، این اجلاس نمایانگر تقویت و گسترش معماری دیپلماسی غیرغربی در جهان است؛ بستری که در آن قدرت‌های اوراسیا ترجیح می‌دهند چالش‌های امنیتی و مدل‌های توسعه خود را بدون مداخله و تحمیل نهادهای غربی تدبیر کنند.

در گام دوم، پکن نفوذ ژئواکونومیک خود را در آسیای مرکزی از طریق سرمایه‌گذاری‌های زیرساختی تحکیم خواهد کرد و در گام سوم، روسیه با استفاده از این پلتفرم چندجانبه، پویایی دیپلماتیک خود را در مواجهه با فشارهای خارجی به نمایش می‌گذارد.

در نهایت، جریان گفتگوهای غیررسمی و رایزنی‌های دوجانبه در حاشیه اجلاس، تصویری روشن از توازن قوا در فضای پس از هژمونی غرب ارائه خواهد داد.

انتهای پیام/