به گزارش گروه امام و رهبری خبرگزاری تسنیم، مرکز مطالعات راهبردی تسنیم در نشستی تخصصی با عنوان «کارنامه روشنفکری در ایران از مشروطه تا جنگ چهل‌روزه»، به واکاوی نسبت جریان روشنفکری با بحران‌های هویتی، منافع ملی و مواجهه با غرب پرداخت. در این رویداد علمی، دکتر سید جواد میری جامعه شناس و عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، دکتر مصطفی تقوی‌مقدم مورخ و عضو هیئت علمی پژوهشکده تاریخ معاصر ایران، دکتر حسین محمدی‌سیرت سیاست پژوه و عضو هیئت علمی دانشگاه امام صادق (ع) و دکتر سجاد صفارهرندی جامعه شناس و عضو هیئت علمی پژوهشکده فرهنگ و هنر اسلامی به بررسی تطورات تاریخی، سنجه‌های ارزیابی و رسالت امروز روشنفکر ایرانی در بزنگاه‌های تاریخی پرداختند.

دیکتاتوری سیاره‌ای و معمای روشنفکر متعهد

در ابتدای نشست، دکتر سید جواد میری با مرور تعاریف نظری روشنفکری از گرامشی و فانون تا ادوارد سعید و سید حسین العطاس، تاریخ روشنفکری ایران را به دو دوره کلان «منورالفکری مقلدانه» و «روشنفکری بوم‌گرا و نقد غرب» تقسیم کرد. میری با اشاره به مختصات جهان امروز تأکید کرد که جامعه ایران اکنون در برابر یک «دیکتاتوری سیاره‌ای» به رهبری نظام سرمایه‌داری و آمریکا قرار دارد که بر تمام شئون زیست بشر سایه افکنده است. وی وظیفه روشنفکر را طرح پرسش‌های بنیادین در باب عدالت و استقلال دانست و در پاسخ به ادعای «سکوت روشنفکران در جنگ»، به انسدادهای ساختاری در رسانه‌های رسمی و بسته بودن فضا برای گفتگوهای جامع انتقادی اشاره کرد.

پنج رکن بنیادین برای سنجش جریان‌های فکری

دکتر مصطفی تقوی‌مقدم با تمرکز بر شوک تاریخی رویارویی ایران با دنیای جدید پس از جنگ‌های ایران و روس، نیاز به یک «منطق تحلیل سنجش‌پذیر» را ضروری دانست. وی تصریح کرد که فراتر از برچسب‌های سیاسی و ایدئولوژیک، کارنامه 200 ساله روشنفکری و حکومت‌ها باید با پنج شاخص حیاتی و وجودی سنجیده شود:
 1. تمامیت ارضی، 2. حاکمیت ملی، 3. امنیت ملی، 4. هویت ملی و استمرار تمدنی، و 5. پیشرفت و آبادانی.

 به باور تقوی‌مقدم، هر نسخه‌ای که فاقد کارآمدی در صیانت از این ارکان پنج‌گانه باشد، در خلأ سیر کرده و محکوم به شکست تاریخی است، چه این نسخه در قالب تجدد افراطی عرضه شود و چه در پوشش‌های دیگر.

گذار از تقلید به تلفیق و هفت موج در تطور مفهوم «وطن»

دکتر حسین محمدی‌سیرت با تفکیک میان روشنفکری تقلیدی  و روشنفکری تلفیقی، بحران اصلی تجددخواهی در ایران را غلبه فرم‌های وارداتی و کم‌توجهی به عمق هویت بومی دانست. وی با تشریح هفت موج تاریخی در تحول مفهوم وطن از تحقیر عصر پهلوی اول و فرم‌گرایی تهی در پهلوی دوم، تا عبور از ملی‌گرایی سکولار مصدقی، امت‌گرایی آغاز انقلاب، تکنوکراسی سازندگی، الگوی شهید سلیمانی و نبردهای اخیر استدلال کرد که امروز جامعه ایران به متعادل‌ترین و تکامل‌یافته‌ترین پیوند میان امر ملی و امر امتی مقاومت رسیده است. محمدی‌سیرت تأکید کرد که روشنفکری تلفیقی، برخلاف بخش‌های تقلیدی و غرب‌گرا، خود را در قبال تحولات سرنوشت‌ساز و جنگ‌های کنونی مسئول می‌بیند و کنشگری فعالی دارد.

بازتعریف هویت ملی و شکست فرضیه «سکوت روشنفکران»

دکتر سجاد صفارهرندی، روشنفکر را کنشگری فکری دانست که تعهدی اصیل به امر اجتماعی دارد. وی به تبارشناسی مفهوم ملیت پرداخت و نشان داد که ملی‌گرایی رمانتیک اولیه با نوعی رئالیسم انفعالی و وابستگی‌طلب پیوند خورده بود، جریانی که پس از کودتای 28 مرداد دچار افول شد و جای خود را به انزوای امر ملی در تفکر روشنفکری داد.

صفارهرندی با اشاره به صورت‌بندی نوین از ایرانیت در بطن اسلامیت طی دهه‌های اخیر، زبان فارسی، سنن بومی و مذهب تشیع را ارکان هویت مقاومتی امروز دانست. صفارهرندی امر ملی را سازه‌ای می‌داند که سیر تطور آن با تاریخ روشنفکری ایران پیوند خورده است. به‌باور او، نخستین صورت‌بندی روشنفکران از ملیت، طرحی رمانتیک بود که در ساحت عمل به رئالیسمی انفعالی و وابستگی به قدرت‌های جهانی انجامید. پس از افول این جریان و ناکامی الگوی حقوقی-سیاسی عصر مصدق، روشنفکران پسا 28 مرداد نسبت به امر ملی بی‌تفاوت شدند و به آرمان‌های جهان‌وطنی چپ یا هویت عام دینی پناه بردند.

اما از دهه هفتاد، پارادایم نوینی پدید آمد که  ایرانیت را در بطن اسلامیت بازتعریف کرد. رویکردی که با تکیه بر تشیع، زبان فارسی و پیشینه ضداستعماری، امر ملی را به پایه‌ای برای مقاومت تبدیل نمود. از نظر این استاد  دانشگاه چهره اصلی این ماجرا آیت الله شهید خامنه‌ای بود. صفارهرندی در ادامه سخنان خود ادعای سکوت روشنفکران در تحولات و جنگ‌های اخیر را رد می‌کند و معتقد است امروز بخش عمده‌ای از جریان روشنفکری حتی چهره‌های سکولار به خودآگاهی ملی و همگرایی در دفاع از کشور رسیده‌اند.

حاضران در این نشست هم‌راستا بودند که روشنفکری امروز ایران در یک نقطه عطف تاریخی قرار گرفته است. عبور از دوگانه‌های تصنعی سنت و مدرنیته یا ایران و اسلام و اتخاذ رویکردی تلفیقی و واقع‌گرایانه در برابر نظام سلطه، پیش‌شرط احیای کارکرد روشنفکران در حل مسائل انضمامی جامعه و تقویت اقتدار ملی به شمار می‌رود.

متن کامل این نشست را می توانید از لینک زیر دانلود کنید.

گزارش کامل نشست «کارنامه روشنفکری در ایران از مشروطه تا جنگ 40 روزه»

انتهای پیام/