به گزارش خبرگزاری تسنیم از بیرجند، خراسان جنوبی سال‌هاست با خشکسالی، فرسایش بادی و گرد و غبار دست و پنجه نرم می‌کند؛ پدیده‌ای که دیگر به فصل مشخصی محدود نیست و هر سال بخش بیشتری از روزهای این استان را درگیر آسمانی غبارآلود می‌کند. تداوم خشکسالی و تغییرات اقلیمی، شرایطی را رقم زده که بیابان‌زایی از عرصه‌های دوردست عبور کرده و به نزدیکی شهرها و محل زندگی مردم رسیده است.

اگرچه بارندگی‌های زمستانه و بهاره امسال موجب شد تعداد روزهای ناسالم هوا نسبت به سال گذشته کاهش پیدا کند، اما آمار همچنان نشان می‌دهد گرد و غبار یکی از جدی‌ترین چالش‌های زیست‌محیطی خراسان جنوبی است.

علی خانی، مدیرکل حفاظت محیط زیست خراسان جنوبی، در گفت‌وگو با خبرنگار تسنیم اظهار داشت: از ابتدای سال تاکنون 27 روز با شرایط هوای ناسالم در ایستگاه‌های پایش کیفیت هوای استان ثبت شده است.

وی افزود: در مدت مشابه سال گذشته 62 روز با شرایط هوای ناسالم ثبت شده بود و مقایسه این ارقام نشان می‌دهد تعداد روزهای ناسالم در سال جاری کاهش قابل توجهی داشته است.

با این حال، یک نکته مهم در تحلیل این آمار نباید نادیده گرفته شود؛ همه نقاط استان از تجهیزات پایش کیفیت هوا برخوردار نیستند و داده‌های موجود تنها وضعیت مناطقی را نشان می‌دهد که ایستگاه سنجش در آنها فعال است.

خانی با اشاره به شبکه پایش کیفیت هوای خراسان جنوبی گفت: استان هفت ایستگاه سنجش کیفیت هوا دارد که از این تعداد پنج ایستگاه فعال است. دو ایستگاه نیز در شهر بیرجند مستقر هستند و کیفیت هوا و آلاینده‌های جوی را پایش می‌کنند.

تنها هفت ایستگاه برای استانی با گستره وسیع غبارخیزی

محدود بودن شبکه پایش در استانی با گستره وسیع عرصه‌های بیابانی و کانون‌های گرد و غبار، اهمیت توسعه این تجهیزات را دوچندان می‌کند؛ چرا که بخشی از رخدادهای گرد و غبار ممکن است اساساً در نقاط فاقد ایستگاه ثبت و در آمار رسمی منعکس نشود.

مدیرکل حفاظت محیط زیست خراسان جنوبی وزش باد و خیزش گرد و غبار را از عوامل مهم تأثیرگذار بر کیفیت هوای استان دانست و گفت در زمان افزایش گرد و غبار، اطلاعات ایستگاه‌های سنجش برای بررسی کیفیت هوا و اطلاع‌رسانی به شهروندان مورد استفاده قرار می‌گیرد.

وی بر ضرورت استمرار فعالیت ایستگاه‌های موجود و توسعه شبکه پایش تأکید کرد؛ موضوعی که می‌تواند به شناسایی سریع‌تر آلودگی، اطلاع‌رسانی به‌موقع و اتخاذ تصمیم‌های مناسب در شرایط اضطرار کمک کند.

صدرنشینی خراسان جنوبی در غبارخیزی کشور

شدت مسئله اما تنها به روزهای ناسالم هوا خلاصه نمی‌شود. بر اساس اظهارات علی‌محمد طهماسبی بیرگانی، دبیر ستاد ملی مقابله با پدیده گرد و غبار، 23 استان کشور دارای کانون گرد و غبار هستند و شش استان خراسان جنوبی، کرمان، سیستان و بلوچستان، خراسان رضوی، خوزستان و هرمزگان، در مجموع 85 درصد غبارخیزی کشور را به خود اختصاص داده‌اند.

بر اساس این آمار، خراسان جنوبی با حدود 6 میلیون هکتار عرصه غبارخیز، در صدر مناطق غبارخیز کشور قرار دارد و یکی از مهم‌ترین نقاط غبارخیز استان نیز در مرز ایران و افغانستان و منطقه یزدان‌آباد گزارش شده است.

از سوی دیگر، مدیرکل حفاظت محیط زیست خراسان جنوبی از شناسایی 35 کانون گرد و غبار در استان خبر داده است؛ کانون‌هایی که در شهرستان‌های زیرکوه، درمیان، سربیشه، نهبندان، بشرویه، طبس، قاینات، سرایان و فردوس قرار دارند.

به گفته خانی، بیش از پنج میلیون هکتار از عرصه‌های زیست‌محیطی خراسان جنوبی درگیر پدیده ریزگردهاست. وی همچنین تأکید کرده که منشأ بیشتر گرد و غبارهای استان داخلی است و برخلاف برخی استان‌های جنوبی، بخش عمده این گرد و غبار منشأ خارجی ندارد.

افزایش کانون‌های فرسایش بادی

در بخش منابع طبیعی نیز آمارها از گسترش عرصه‌های تحت تأثیر فرسایش بادی حکایت دارد. محمد یوسفی، کارشناس حوزه بیابان، با اشاره به بازنگری دوره‌ای کانون‌های فرسایش بادی گفت: در سال 1395 تعداد کانون‌های فرسایش بادی استان 28 کانون با مساحت یک میلیون و 386 هزار و 741 هکتار بود، اما این رقم در سال 1399 به 32 کانون با مساحت دو میلیون و 112 هزار هکتار افزایش یافت.

وی افزود: از مجموع حدود 15 میلیون هکتار مساحت استان، عرصه تحت تأثیر فرسایش بادی نیز از سه میلیون و 121 هزار هکتار در سال 1395 به چهار میلیون و 168 هزار و 200 هکتار رسیده است؛ یعنی بیش از یک میلیون هکتار به عرصه‌های تحت تأثیر فرسایش بادی اضافه شده است.

این ارقام نشان می‌دهد مسئله تنها افزایش تعداد کانون‌ها نیست، بلکه وسعت مناطقی که در معرض آثار فرسایش بادی قرار دارند نیز روندی افزایشی داشته است.

وقتی بیابان به خانه مردم نزدیک می‌شود

پیامد این روند را می‌توان در نزدیکی روزافزون عرصه‌های بیابانی به مناطق مسکونی مشاهده کرد؛ بشرویه، سه‌قلعه، حاجی‌آباد زیرکوه، آفریز و چاهک موسویه قاینات، طبس، نهبندان، چاهداشی و سهل‌آباد از جمله مناطقی هستند که بنا بر اظهارات کارشناسان منابع طبیعی، تحت تأثیر این شرایط قرار دارند.

یوسفی با اشاره به آثار خشکسالی‌های طولانی‌مدت گفت: خشکسالی‌های چندین ساله یکی از مهم‌ترین عوامل گسترش بیابان‌زایی در خراسان جنوبی است و تغییر اقلیم نیز روند خشکسالی را تشدید کرده است.

به گفته وی، بخش‌هایی از مراتعی که در گذشته مورد استفاده دام قرار می‌گرفتند، اکنون به عرصه‌های بیابانی تبدیل شده‌اند و خود به منبع تولید ریزگرد برای دیگر مناطق استان تبدیل شده‌اند.

بادهای 120 روزه؛ مهمانی که طولانی‌تر شده است

بادهای 120 روزه سیستان نیز دیگر پدیده‌ای محدود به چهار ماه سال نیست. تغییرات اقلیمی و کاهش بارندگی موجب شده دوره اثرگذاری این بادها و رخدادهای گرد و غبار مرتبط با آن طولانی‌تر شود و در برخی سال‌ها بخش بزرگی از سال، استان‌های شرق کشور را تحت تأثیر قرار دهد.

در چنین شرایطی، کاهش پوشش گیاهی و فقیر شدن عرصه‌های طبیعی باعث می‌شود حتی وزش بادهای نه‌چندان شدید نیز بتواند حجم قابل توجهی از خاک و ذرات معلق را وارد هوا کند.

پیامدها نیز تنها زیست‌محیطی نیست؛ کاهش دید افقی، اختلال در فعالیت‌های روزمره، تهدید سلامت شهروندان و حتی لغو پروازها از جمله تبعات تشدید گرد و غبار در خراسان جنوبی است.

اعتبارات ویژه؛ حلقه مفقوده مقابله با بیابان‌زایی

مهدی کرباسچی، سرپرست اداره‌کل منابع طبیعی و آبخیزداری خراسان جنوبی، با اشاره به گستردگی عرصه‌های بیابانی استان گفت: خراسان جنوبی پس از کرمان، از گسترده‌ترین عرصه‌های بیابانی کشور برخوردار است و کانون‌های متعدد بحران فرسایش بادی در بخش‌های مختلف استان وجود دارد.

وی تأکید کرد: «کار ما در این حوزه وابسته به تخصیص اعتبارات ویژه است» و برای اجرای اقدامات مؤثر در عرصه‌های بیابانی باید منابع مالی متناسب با شرایط استان اختصاص یابد.

کرباسچی با بیان اینکه کانون‌های بحران فرسایش بادی در هر 12 شهرستان استان به نوعی وجود دارد، گفت شهرستان بیرجند کمترین میزان عرصه بیابانی را دارد و در مقابل، شهرستان‌هایی مانند طبس، بندان و عشق‌آباد در زمره مناطق بیابانی استان هستند که نیاز بیشتری به اجرای طرح‌های مقابله با بیابان‌زایی دارند.

وی از فرمانداران خواست در فرآیند تخصیص اعتبارات شهرستانی، موضوع مقابله با بیابان‌زایی را جدی‌تر ببینند و سهم مناسبی برای اجرای طرح‌های مرتبط اختصاص دهند.

مقابله با بیابان‌زایی بدون مردم ممکن نیست

در کنار اعتبار و اجرای پروژه‌های فنی، حفاظت از پوشش گیاهی و مشارکت مردم نیز بخش مهمی از مقابله با بیابان‌زایی است. کرباسچی بر ضرورت همکاری روستاییان، دامداران و کشاورزان تأکید کرد و گفت استفاده از بوته‌های مرتعی به عنوان سوخت، در شرایطی که برخی روستاها با مشکل تأمین سوخت مواجه هستند، می‌تواند به تخریب پوشش گیاهی و تشدید بیابان‌زایی منجر شود. حفظ همین پوشش گیاهی اندک، در سرزمینی که سال‌هاست با خشکسالی دست و پنجه نرم می‌کند، می‌تواند سدی طبیعی در برابر فرسایش بادی باشد.

فردای خراسان جنوبی به تصمیم امروز وابسته است

خراسان جنوبی اکنون در نقطه‌ای قرار گرفته که گرد و غبار دیگر صرفاً یک پدیده فصلی یا یک مسئله دور از شهرها نیست. افزایش عرصه‌های تحت تأثیر فرسایش بادی، گسترش کانون‌های غبارخیز، تداوم خشکسالی و تغییر اقلیم، زنگ خطری است که هر سال بلندتر از قبل به گوش می‌رسد.

بارش‌های مناسب امسال توانسته بخشی از روزهای ناسالم را کاهش دهد، اما این کاهش نباید به معنای کاهش اهمیت مسئله تلقی شود. تجربه سال‌های گذشته نشان داده است که با یک دوره خشکسالی دیگر، می‌توان انتظار داشت دوباره روزهای تیره و غبارآلود به آسمان استان بازگردند.

اگر روند فعلی ادامه پیدا کند، همان‌گونه که کارشناسان هشدار داده‌اند، فاصله میان عرصه‌های بیابانی و زندگی روزمره مردم کمتر خواهد شد؛ بنابراین توسعه شبکه پایش کیفیت هوا، احیای پوشش گیاهی، کنترل کانون‌های فرسایش بادی، اجرای طرح‌های بیابان‌زدایی و مهم‌تر از همه تأمین اعتبارات پایدار، دیگر انتخاب نیست؛ ضرورتی برای حفظ کیفیت زندگی در خراسان جنوبی است.

انتهای پیام/