خبرگزاری تسنیم ـ  علی عسگری*؛  پس از حمله‌ی مغول‌ها به ایران و نابودی بخشی از کتب علمی ایران و اسلام، تلاش علمایی همچون خواجه نصیرالدین طوسی بر آن بود تا به وسیله‌ی اجرای میدانی فقه و علوم اسلامی در بستر زیست اجتماعی، نبود تراث تا حدودی جبران شود. این سیره در زمانه‌ی آیت‌الله العظمی مرعشی نجفی(ره) نیز انجام شد‌.

کسانی که به کتابخانه‌ی ایشان در قم سر زده باشند، قطعاً مشاهده‌ کرده‌اند که این مرجع بزرگوار با نماز و روز‌ه‌ی استیجاری توانسته بود چه میزان از کتب ارزشمند اسلامی را که می‌رفت تا نابود و یا محو شوند، نجات دهد. کتبی که امروزه بخشی از عناصر اصلی تمدن‌سازی در جامعه‌ی ایرانی و اسلامی را شکل می‌دهد.

به همین مناسبت باید گفت تأسیس گنجینه‌ی عظیم کتابخانه‌ی آیت‌الله مرعشی، بدون تردید ، قدمی بزرگ در راستای تولید علوم دینی متناسب با میدان اجراست؛ اما ممکن است برخی چنین بپرسند که چرا میدان تقنین و یا اجرا سنخیتی با آنچه که عنصر تمدن‌ساز دینی نامیده می‌شود، ندارد؟

پاسخ این سؤال را باید در جایی جست که تحجر دینی و تجدد‌‌خواهی غرب‌گرا وجود دارند. جایی که نهاد علم نامیده می‌شود.

یکی از وظایف مهم نهاد علم، تولید علم بومی متناسب با باور‌ها، ارزش‌ها و به طور کلی فرهنگ کشور خودی است. این مسأله با تبادل فرهنگی در تضاد نیست چراکه در تبادل، خط روشنی وجود دارد که دو فرهنگ با بهره‌مندی از عناصر مثبت یکدیگر، خود را بازیابی می‌کنند؛ اما آنچه که امروزه نهاد علم را (به خصوص در حیطه‌ی علوم انسانی) راکد کرده است، اولاً عدم شناخت کافی برخی روحانیون از ابعاد تمدنی تراث است که مهم‌ترین علت آن، یا بی‌توجهی به نیاز‌های روز است یا مسحور علوم غیر شدن.

دوم این که تهاجم علم غیر بومی و متأسفانه پذیرش آن از سوی اشخاصی است که برای تراث علمی و فرهنگی خود ارزش اجتماعی و تمدنی کافی قائل نبوده و گمان دارند علم روز را باید در جهانی جست که صنعت‌اش پیشرفته‌تر است که این نگاه همان تجدد‌خواهی غربی است.

نتیجه‌ی این رویکرد، آنجایی ظاهر می‌شود که تمدن از معنا تهی گشته و تنها به ظواهر مادی آن کفایت شود. وقتی چنین اتفاقی صورت‌پذیرد، جامعه آرام آرام از هویت معنوی خود روی‌می‌گرداند و به سمت ظاهرگرایی حرکت می‌کند. اینچنین می‌شود که ارزش‌های جامعه تفسیر دیگری از انسانیت و آزادی‌ را قبول می‌کند که از معنویت گریخته و تمایلات مادی خویش را ملاک سعادت و شقاوت معرفی می‌کند.

به همین خاطر است که توجه به تراث علمی برای زنده‌کردن و پیشبرد تمدن بومی و ایرانی ـ اسلامی، اهمیتی دوچندان می‌یابد‌. اگر بنا بود کتب و اسناد علمی یک فرهنگ تنها به موزه‌ای تبدیل شوند که چشمان گردشگران را متحیر سازند، بدون تردید اشیاء تزیینی و قدیمی یا مکان‌های باستانی، گزینه‌ی مناسب‌تری برای این کار بودند؛ اما باید گفت که علم وسیله‌ی سرگرمی نیست؛ بلکه علم تولید‌کننده‌ی نیاز‌هایی است که اگر به بُعد معرفتی و معنوی آن توجه نشود، در چرخ‌دنده‌های ساعت و اسب بخار و هوش مصنوعی توقف می‌کند و تنها برای توسعه‌ی مصرف، مورد بهره‌برداری قرار می‌گیرد، نه آنچه که توسعه‌ی علم و اندیشه و تمدن خوانده می‌شود.

تلاشی که خواجه‌نصیر و آیت‌الله مرعشی نجفی داشتند، برای پیشبرد برنامه‌ی جامعی بود که به نام دین شناخته می‌شد. دینی که بر اساس فطرت اجتماعی انسان تنظیم‌شده است تا اراده تشریعی خداوند را در هر نقطه از زمان و مکان محقق سازد. بنابراین گزاف نیست اگر حضرت آیت‌الله مرعشی نجفی(ره) را از پیشگامان احیای تمدن اسلامی در عصر صنعت‌گرایی بدانیم.

*پژوهشگر علوم اجتماعی

انتهای پیام/