به گزارش خبرگزاری تسنیم از بیرجند، 9 شهریور در تقویم محیط‌زیست ایران به نام روز ملی حفاظت از یوزپلنگ آسیایی ثبت شده است؛ مناسبتی که هر سال فرصتی فراهم می‌کند تا دوباره درباره سرنوشت یکی از ارزشمندترین گونه‌های حیات‌وحش کشور سخن بگوییم؛ اما واقعیت این است که برای یوزپلنگ، هر روز می‌تواند روز حفاظت باشد.

یوزپلنگ آسیایی دیگر یک تصویر زیبا در کتاب‌های حیات‌وحش نیست؛ گونه‌ای است که بقای آن به تصمیم‌های امروز ما وابسته است. هر جاده‌ای که بدون ملاحظات زیست‌محیطی از زیستگاه عبور کند، هر مرتعی که بیش از ظرفیتش تحت فشار قرار گیرد، هر چشمه‌ای که خشک شود و هر حلقه‌ای از زنجیره غذایی که ضعیف شود، می‌تواند فاصله این گربه‌سان ارزشمند با خطر انقراض را کمتر کند.

خراسان جنوبی؛ سرزمینی که طبیعت در آن با کم‌آبی دست‌وپنجه نرم می‌کند

وقتی درباره یوزپلنگ آسیایی صحبت می‌کنیم، نمی‌توان سهم خراسان جنوبی را در معادله حفاظت نادیده گرفت. این استان با پهنه وسیع طبیعی، مناطق کویری و بیابانی، عرصه‌های مرتعی و زیستگاه‌های ارزشمند، یکی از مناطق مهم حیات‌وحش شرق کشور است. اما طبیعت خراسان جنوبی، طبیعتی شکننده است. خشکسالی‌های پی‌درپی، کاهش منابع آب، افت کیفیت مراتع، کاهش پوشش گیاهی و تغییر شرایط زیستگاه‌ها فشار مضاعفی بر حیات‌وحش وارد کرده است.

در چنین شرایطی، یوزپلنگ تنها با مشکل مستقیم شکار یا تصادف جاده‌ای مواجه نیست؛ مشکل اصلی می‌تواند از جایی آغاز شود که کمتر دیده می‌شود: کاهش توان زیستگاه برای تأمین آب و غذا. یوز برای بقا به زیستگاهی وسیع و امن نیاز دارد؛ اما این زیستگاه زمانی می‌تواند میزبان یوز باشد که طعمه‌های آن نیز امکان زندگی و زادآوری داشته باشند. بنابراین کاهش جمعیت گونه‌های طعمه، در نهایت زنگ خطری برای یوز نیز خواهد بود.

یوز، قربانی زنجیره‌ای از بحران‌ها

اشتباه است اگر تصور کنیم حفاظت از یوز فقط به جلوگیری از شکار آن خلاصه می‌شود. یوز در رأس زنجیره غذایی قرار دارد و به همین دلیل، وضعیت آن می‌تواند تصویری از شرایط کل اکوسیستم ارائه کند. اگر جمعیت طعمه کاهش پیدا کند، پوشش گیاهی ضعیف شود، منابع آب محدود شود و زیستگاه‌ها قطعه‌قطعه شوند، حیات یوز نیز به خطر می‌افتد.

در خراسان جنوبی این مسئله اهمیت بیشتری پیدا می‌کند؛ استانی که در سال‌های اخیر بارها با هشدارهای مربوط به کم‌آبی، خشکسالی و فشار بر منابع طبیعی مواجه بوده است. در واقع، حفاظت از یوز در چنین اقلیمی بدون حفاظت از آب و مرتع، شبیه درمان یک بیماری بدون توجه به علت اصلی آن است.

جاده‌ها؛ خطری که از دل توسعه عبور می‌کند

یکی دیگر از تهدیدهای جدی حیات‌وحش، جاده‌ها هستند. گسترش راه‌های ارتباطی اگر بدون توجه به مسیرهای عبور حیات‌وحش انجام شود، می‌تواند زیستگاه‌های طبیعی را به جزیره‌هایی جدا از یکدیگر تبدیل کند. حیوانی مانند یوز که برای یافتن غذا و قلمرو به عرصه وسیعی نیاز دارد، نمی‌تواند خود را با مرزهای مصنوعی جاده‌ها و زیرساخت‌ها تطبیق دهد.

در خراسان جنوبی که بخش‌هایی از استان از محورهای طولانی و پرتردد بین‌شهری برخوردار است، ایمن‌سازی نقاط پرخطر، شناسایی کریدورهای حیات‌وحش، نصب تابلو و تجهیزات هشداردهنده و کاهش سرعت در محدوده‌های حساس باید بخشی از برنامه جدی مدیریت جاده‌ها باشد. توسعه و حفاظت، دو مفهوم متضاد نیستند؛ آنچه اهمیت دارد، توسعه‌ای است که هزینه آن را طبیعت با از دست دادن گونه‌هایش نپردازد.

مردم محلی؛ حلقه‌ای مهم در حفاظت

حفاظت از یوز بدون همراهی مردم محلی نیز پایدار نخواهد بود. در بسیاری از مناطق طبیعی خراسان جنوبی، جوامع محلی بیش از هر نهاد دیگری با طبیعت و حیات‌وحش در تماس هستند. آنان می‌توانند نخستین کسانی باشند که حضور یک گونه، تغییر رفتار حیوانات، کاهش طعمه‌ها یا یک تهدید جدید را مشاهده می‌کنند.

بنابراین آموزش، فرهنگ‌سازی و ایجاد سازوکارهای مشارکت مردمی باید در کنار اقدامات حفاظتی قرار گیرد. مردم نباید فقط مخاطب پیام‌های محیط‌زیستی باشند؛ آنها باید بخشی از راه‌حل باشند.

حفاظت از یوز، سرمایه‌گذاری برای آینده خراسان جنوبی

حیات‌وحش تنها یک سرمایه زیست‌محیطی نیست؛ می‌تواند بخشی از سرمایه فرهنگی، علمی و گردشگری استان نیز باشد. خراسان جنوبی با طبیعت کویری، تنوع زیستی، مناطق حفاظت‌شده و ظرفیت‌های گردشگری طبیعی، امکان آن را دارد که حفاظت از محیط‌زیست را به فرصتی برای توسعه گردشگری مسئولانه و ایجاد درآمد پایدار برای جوامع محلی تبدیل کند.

اما نخست باید طبیعت باقی بماند تا بتوان از ظرفیت آن سخن گفت. اگر زیستگاه تخریب شود، طعمه‌ها کاهش پیدا کنند و گونه‌های شاخص یکی پس از دیگری ناپدید شوند، دیگر چیزی برای معرفی به نسل آینده باقی نمی‌ماند.

امروز برای یوز چه باید کرد؟

برای خراسان جنوبی، حفاظت از یوز باید از یک اقدام مقطعی به برنامه‌ای بلندمدت و چندلایه تبدیل شود؛ برنامه‌ای که در آن دستگاه‌های محیط‌زیست، راه و شهرسازی، منابع طبیعی، دستگاه‌های اجرایی، دانشگاه‌ها، جوامع محلی و سازمان‌های مردم‌نهاد در کنار یکدیگر قرار بگیرند.

پایش مستمر جمعیت و زیستگاه، تأمین و حفاظت از منابع آب حیات‌وحش، تقویت جمعیت طعمه‌ها، جلوگیری از تخریب و قطعه‌قطعه شدن زیستگاه، ایمن‌سازی جاده‌های پرخطر و افزایش مشارکت مردم محلی، مجموعه اقداماتی هستند که می‌توانند شانس بقای این گونه را افزایش دهند.

در کنار همه اینها، داده و پژوهش اهمیت ویژه‌ای دارد. تصمیم‌گیری درباره حیات‌وحش بدون شناخت دقیق جمعیت، پراکنش، مسیرهای حرکتی و تهدیدهای هر منطقه، ممکن است منابع را به سمت اقداماتی ببرد که اثر واقعی محدودی دارند.

یوز را فقط برای عکس‌های یادگاری نخواهیم

9 شهریور نباید تنها روز انتشار چند تصویر زیبا از یوزپلنگ آسیایی در شبکه‌های اجتماعی باشد. این روز باید فرصتی باشد برای پرسیدن یک سؤال جدی: ما برای حفظ زیستگاهی که یوز در آن زندگی می‌کند، چه کرده‌ایم؟ اگر یوز از طبیعت خراسان جنوبی حذف شود، تنها یک گونه جانوری از دست نرفته است؛ بخشی از زنجیره حیات، بخشی از تنوع ژنتیکی و بخشی از هویت طبیعی این سرزمین نیز آسیب خواهد دید.

یوزپلنگ آسیایی، آینه‌ای است که وضعیت طبیعت را به ما نشان می‌دهد. اگر جمعیتش کاهش می‌یابد، باید به دنبال علت بگردیم؛ از خشکسالی و کمبود آب گرفته تا کاهش طعمه، تخریب زیستگاه و جاده‌هایی که امنیت حیات‌وحش را تهدید می‌کنند.

حفاظت از یوز در خراسان جنوبی، فقط نجات یک گربه‌سان کمیاب نیست؛ دفاع از حق نفس کشیدن طبیعتی است که خودمان نیز به آن وابسته‌ایم. شاید روزی برسد که نسل آینده دیگر یوزپلنگ آسیایی را در طبیعت نبیند و تنها تصویرش را در کتاب‌ها تماشا کند. مسئولیت امروز ما این است که اجازه ندهیم این تصویر، تنها یادگار یک گونه از دست‌رفته باشد.

یادداشت از: نسرین کاری، خبرنگار و فعال رسانه ای و اجتماعی

انتهای پیام/258