به گزارش خبرگزاری تسنیم از قم، سیره و دعوت پیامبر(ص) بر پایه برهان، تفکر، منطق و اوج خردمندی استوار است و هرگز دعوتی ضد عقل و ضد اندیشه نبوده است. قرآن بارها انسان را به اندیشیدن، مشاهده کردن، تدبر، پرسشگری و عبرت گرفتن فرا می‌خواند. 

رسالت ایشان برای شکوفا ساختن و برانگیختن گنجینه‌های پنهان عقل بشری صورت گرفت («لیثیروا لهم دفائن العقول») و همگان را با حکمت و استدلال به سوی پروردگار فراخواند («ادع الی سبیل ربک بالحکمة و الموعظة الحسنة»).

ایمان در اسلام مقتضا و ثمره تعقل است. ایمان مطلوب در اسلام با تعطیل کردن عقل حاصل نمی‌شود؛ در این آیین هیچ جایگاهی برای خرافات، باورهای غیرعقلانی و تعصبات کورکورانه وجود ندارد و توحید و خداپرستی حقیقی، دستاورد مستقیم تعقل سلیم و درست اندیشیدن درباره جهان، انسان و سرچشمه هستی به شمار می‌آید.

 البته عقلانیت نبوی به معنای فروکاستن حقیقت به عقل محاسبه‌گر ابزاری نیست، بلکه عقل، وحی، اخلاق و معنویت در منظومه پیام او در پیوند و هماهنگی کامل با یکدیگر قرار دارند.

یکی از برجسته‌ترین جلوه‌های عقل‌مداری پیامبر اکرم (ص) و عقلانیت حاکم بر آموزه‌های اسلامی، دعوت پیوسته به خردورزی (تفکر) و دانش‌اندوزی (تعلّم) است؛ دو بال مکملی که سعادت و کمال حقیقی انسان در گرو پیوند میان آن‌هاست.

تفکیک و پیوند تفکر و تعلم

تعلم (علم‌آموزی): فرایند فراگیری، گردآوری و بهره‌مندی از اندوخته‌ها و یافته‌های علمی دیگران است. تفکر (خردورزی): به‌کارگیری نیروی اندیشه برای تحلیل، استنتاج، تولید فکر و بازشناسی حقیقت از خطا است.

یک فرد ممکن است «عالم» باشد اما «متفکر» نباشد؛ چنین کسی صرفاً مصرف‌کننده و انباشت‌کننده دانسته‌های دیگران است، بدون آنکه قدرت تجزیه‌وتحلیل یا نوآوری داشته باشد. از سوی دیگر، فردی ممکن است مستعد تفکر باشد اما به دلیل بی‌بهره بودن از علم و دانش روز، ماده خام لازم را برای تحلیل دقیق در اختیار نداشته باشد. البته تفکر اصیل و عمیق، ذاتاً انسان را به‌سوی کسب علم هدایت می‌کند تا ابزار شناخت خود را غنی‌تر سازد.

جایگاه علم و اندیشه در قرآن و سنت

سرآغاز وحی با دانایی: رسالت پیامبر با فرمان «اقْرَأْ» (بخوان) آغاز شد و معجزه جاودان او «کتاب» قرار گرفت؛ امری که نشان‌دهنده اصالت آگاهی در این مکتب است.

تأکید متوازن قرآن:  قرآن کریم هم‌زمان انسان را به تدبر و تفکر در آیات آفاقی و انفسی فرا می‌خواند و به فراگیری دانش ترغیب می‌کند.

حکمت و کتاب در رسالت نبوی

در آیه شریفه «یُعَلِّمُهُمُ الْکِتَابَ وَالْحِکْمَةَ»، آموزش «کتاب» می تواند ناظر بر تعلم و انتقال معارف باشد و آموزش «حکمت» می‌تواند پرورش خرد، قدرت بینش و تفکر صحیح باشد.

پیامبر اکرم (ص) جامعه‌ای را پایه‌ریزی کرد که در آن، علم منبع تغذیه اندیشه است و خردورزی، راهنمای به‌کارگیری درست علم. سعادت پایدار تنها زمانی تحقق می‌یابد که دانش و بینش در کنار یکدیگر رشد کنند.

یادداشت از: محمد فنایی اشکوری، استاد حوزه و دانشگاه

انتهای پیام/