محمدعلی رحیمی، مدرس دانشگاه و استاد ادبیات فارسی و عربی در گفت‌وگو با خبرنگار تسنیم از بیرجند، ابن‌حسام خوسفی را یکی از چهره‌های برجسته و اثرگذار ادبیات خراسان می‌داند؛ شاعری که به اعتقاد او، جایگاهش بسیار فراتر از یک شاعر معمولی است و باید او را در منظومه‌ای از دانش، عرفان، حماسه و اندیشه دینی شناخت.

وی با اشاره به پیشینه تاریخی این شاعر برجسته اظهار کرد: ابن‌حسام خوسفی در سال 783 هجری قمری در خوسف متولد شد و پس از 92 سال زندگی پربار، در سال 875 هجری قمری از دنیا رفت و در محل کنونی آرامگاهش به خاک سپرده شد.

وی افزود: ابن‌حسام در خانواده‌ای اهل علم و دانش رشد کرد. جد بزرگ او، شیخ شمس‌الدین محمد زاهد خوسفی، از عالمان و بزرگان خراسان قدیم بوده و طبیعی است که چنین فضای علمی و فرهنگی در شکل‌گیری شخصیت علمی و ادبی ابن‌حسام تأثیرگذار باشد.

ابن‌حسام؛ دانشمندی که شاعر شد، نه شاعری که فقط دانش داشت

این استاد دانشگاه با تأکید بر اینکه نباید شخصیت ابن‌حسام را تنها به شعر محدود کرد، گفت: ابن‌حسام بخش قابل توجهی از علوم زمان خود را در خانواده فرا گرفت و از استادانی همچون محمد شیرازی نیز بهره برده است.

رحیمی ادامه داد: او در بسیاری از علوم روزگار خودش صاحب دانش بوده است؛ از تفسیر و حدیث گرفته تا علم انساب، رجال، نجوم، معانی و بیان و بلاغت و همچنین در دو زبان فارسی و عربی تسلط داشته است.

وی تصریح کرد: وقتی درباره چنین شخصیتی صحبت می‌کنیم، باید توجه داشته باشیم که با یک شاعر صرف مواجه نیستیم؛ بلکه با عالمی روبه‌رو هستیم که شعر را به خدمت اندیشه درآورده است. همین مسئله سبب شده آثار او از نظر محتوایی عمق قابل توجهی داشته باشد.

رحیمی با اشاره به بُعد عرفانی شخصیت ابن‌حسام گفت: برخی بزرگان او را «ولی» دانسته‌اند و این تعبیر بسیار مهم است؛ زیرا نشان می‌دهد ابن‌حسام علاوه بر دانش و توانایی ادبی، در مسیر عرفان نیز جایگاهی داشته و شخصیتی فراتر از یک ادیب و شاعر برای او قائل بوده‌اند.

خاوران‌نامه؛ شاهنامه‌ای با قهرمانی از جنس ایمان

این استاد ادبیات فارسی و عربی مهم‌ترین اثر ابن‌حسام را خاوران‌نامه دانست و اظهار کرد: خاوران‌نامه حدود 22 هزار و 500 بیت دارد و ابن‌حسام در سرودن آن از شاهنامه فردوسی تأثیر پذیرفته است.

وی افزود: البته تفاوت اساسی اینجاست که فردوسی در شاهنامه قهرمانانی مانند رستم را در مرکز حماسه قرار می‌دهد، اما ابن‌حسام حضرت علی(ع) را قهرمان اصلی حماسه خود قرار داده است.

رحیمی ادامه داد: اگر بخواهیم نقش فردوسی و ابن‌حسام را در دو دوره تاریخی با هم مقایسه کنیم، فردوسی تلاش کرد در دوره‌ای که هویت ایرانی در معرض فراموشی قرار گرفته بود، با شاهنامه هویت ملی ایرانیان را برجسته کند؛ ابن‌حسام نیز چند قرن بعد، با الهام از همان ظرفیت حماسی، به سراغ برجسته کردن هویت مذهبی و فرهنگ علوی رفت.

وی تأکید کرد: این نکته درباره ابن‌حسام اهمیت زیادی دارد؛ زیرا او حدود یک قرن پیش از روی کار آمدن صفویه زندگی می‌کرد. در آن زمان حکومت تیموریان بر ایران حاکم بود و مذهب رسمی آنان تسنن محسوب می‌شد.

رحیمی گفت: در چنین شرایطی، اینکه شاعری دست به سرودن یک منظومه بسیار بزرگ در مدح امیرالمؤمنین(ع) بزند، نیازمند باور، شجاعت و جسارت فراوان بوده است. ابن‌حسام با وجود شرایط اجتماعی و سیاسی آن دوره، توانست اثری ماندگار در حماسه دینی و شیعی خلق کند.

«فردوسی ثانی»؛ لقبی که از دل یک میراث بزرگ آمد

رحیمی با بیان اینکه خاوران‌نامه را از نخستین نمونه‌های مهم حماسه دینی و مصنوع در ادبیات فارسی می‌دانند، گفت: اهمیت این اثر تنها برای ادبیات ایران نیست، بلکه برخی خاورشناسان نیز به دلیل ویژگی‌های ادبی و حماسی خاوران‌نامه، ابن‌حسام را «فردوسی ثانی» نامیده‌اند.

وی افزود: ابن‌حسام در واقع توانست قالب حماسه را با مفاهیم مذهبی پیوند بزند و از شعر برای بیان فضائل امیرالمؤمنین(ع) و اهل‌بیت(ع) استفاده کند. این تلفیق، یکی از ویژگی‌های برجسته آثار اوست.

این استاد دانشگاه درباره دیوان ابن‌حسام نیز اظهار کرد: دیوان او حدود 11 هزار و 500 بیت دارد و بخش قابل توجهی از این اشعار در مدح حضرت علی(ع) سروده شده است.

رحیمی خاطرنشان کرد: ابن‌حسام را باید یکی از حلقه‌های مهم شکل‌گیری و تداوم ادبیات شیعی در خراسان دانست؛ شاعری که شعر را فقط برای زیبایی و هنرنمایی به کار نگرفت، بلکه آن را به بستری برای بیان باور، اندیشه و ارادت خود به خاندان عصمت و طهارت تبدیل کرد.

انتهای پیام/257