به گزارش گروه بین‌الملل خبرگزاری تسنیم، پایه و اساس همکاری‌های دوجانبه میان گرجستان و ارمنستان همچنان دارای ابعاد ناهمگون، چندوجهی و پیچیده‌ای است. جهت‌گیری‌های متفاوت در عرصه سیاست خارجی، وابستگی به بلوک‌های مختلف قدرت در سطح بین‌المللی و همچنین وجود پروژه‌های زیرساختی و ترانزیتیِ رقیب، به طور همزمان هم فرصت‌های طلایی و هم محدودیت‌های جدی را برای هر دو کشور همسایه ایجاد کرده است.

در این گزارش تحلیلی، به بررسی دقیق این موضوع می‌پردازیم که ارمنستان و گرجستان در چه نقاطی و در کدام حوزه‌های راهبردی بیشترین همگرایی و نزدیکی را با یکدیگر داشته‌اند و در مقابل، در چه محورهایی به عنوان رقبای جدی یکدیگر در منطقه قفقاز جنوبی ظاهر شده‌اند.

روابط گرجستان و ارمنستان در مقطع کنونی، احیا و پویایی چشمگیر و قابل‌توجهی را تجربه می‌کند. پس از امضای تاریخی «بیانیه مشترک شراکت راهبردی» در ژانویه سال 2024 میلادی، این دو کشور همسایه با عبور از تعارفات دیپلماتیک، وارد مرحله تدوین و اجرای برنامه‌های عملیاتی در حوزه‌های مشخصِ همکاری شده‌اند؛ حوزه‌هایی که گستره وسیعی از کریدورهای استراتژیک حمل‌ونقل و ترانزیت گرفته تا بخش‌های حیاتی انرژی و توسعه اقتصاد دیجیتال را در بر می‌گیرد.

زیرساخت‌های تجاری و مبادلات اقتصادی

همکاری‌های دوجانبه میان تفلیس و ایروان، پیش از هر چیز تحت تأثیر موقعیت ژئوپلیتیک و جغرافیایی خاص دو کشور، ظرفیت‌های صادراتی متقابل و همچنین پایگاه مواد خامی است که به عنوان میراث پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی برای آن‌ها به یادگار مانده است.

در حال حاضر، میان این دو کشور توافقنامه تجارت آزاد برقرار است و رژیم لغو روادید (که از سال 2023 میلادی با استفاده از کارت‌های شناسایی داخلی یا ID-card به اجرا درآمده) تردد شهروندان را به میزان قابل‌توجهی تسهیل کرده است.

در سال گذشته میلادی، ارمنستان جایگاه نهم را در کل حجم مبادلات تجاری گرجستان به خود اختصاص داد و در زمینه مقاصد صادراتی گرجستان نیز در رتبه پنجم ایستاد. بر اساس داده‌های رسمی، گرجستان معادل 552.9 میلیون دلار کالا (شامل اقلامی نظیر خودروهای سواری، فرآورده‌های نفتی، الکل اتیلیک، ماشین‌آلات سنگین مانند بولدوزر و انواع نوشیدنی‌ها و لیموناد) به بازار ارمنستان صادر کرده است.

در نقطه مقابل، حجم واردات گرجستان از ارمنستان رقم 234.7 میلیون دلار را ثبت کرده که عمدتاً شامل سنگ‌های معدنی مس، ظروف شیشه‌ای و بطری، محصولات دخانی و سیگار، و همچنین سنگ‌های حاوی فلزات گران‌بها بوده است.

ماجرای صادرات مجدد کالا به بازار روسیه

به صورت رسمی، وزارت حفاظت از محیط زیست و کشاورزی گرجستان هرگونه اطلاعات و گزارش مبنی بر اینکه محصولات تولیدی ارمنستان از طریق خاک گرجستان به بازار روسیه صادرات مجدد (ری‌اکسپورت) می‌شوند را به شدت تکذیب می‌کند. با این حال، واقعیت‌های میدانی نشان می‌دهد که پس از اعمال محدودیت‌های وارداتی از سوی روسیه بر روی محصولات غذایی و کشاورزی ارمنستان، گرجستان با سرعتی چشمگیر وارد عمل شد و جایگاه‌های خالی‌شده و خلأهای موجود در بازار پهناور روسیه را از آن خود کرد.

در همین راستا، آمارها نشان‌دهنده افزایش شدید و ناگهانی صادرات ماهی قزل‌آلا، گیلاس، سیب و آب‌های معدنی از مبدأ گرجستان به مقصد روسیه است. کارشناسان اقتصادی بر این باورند که تشخیص دقیق منشأ طبیعی و ارگانیک این کالاها بدون وجود سیستم‌های صدور گواهینامه بسیار سخت‌گیرانه، امری فوق‌العاده دشوار و تقریباً ناممکن است و انکار کامل احتمال صادرات موازی و ترانزیت پنهان کالا از این مسیر، خطایی تحلیلی محسوب می‌شود.

کریدورهای ترانزیتی و مسیرهای حمل‌ونقل چندوجهی

حوزه ترانزیت، به عنوان یکی از کلیدی‌ترین و راهبردی‌ترین محورهای تعامل دوجانبه شناخته می‌شود که با توجه به تحولات پرشتاب و بحران‌های جاری در خاورمیانه، روزبه‌روز بر اهمیت و موضوعیت آن افزوده می‌شود. در کانون این توجهات، کریدور «خلیج فارس–دریای سیاه» قرار دارد.

این ابرپروژه لجستیکی، یک زنجیره حمل‌ونقل چندوجهی را در بر می‌گیرد که مسیر آن به این شرح است: آغاز از بنادر جنوبی ایران (بندرعباس یا بندر چابهار) سپس مسیر زمینی از طریق خاک ایران و ورود به ارمنستان (از طریق بزرگراه در دست احداث «شمال – جنوب» به طول 556 کیلومتر)، در ادامه ورود به خاک گرجستان (از طریق گذرگاه مرزی باگراتاشن-ساداخلو) و رسیدن به بنادر گرجستان در کرانه‌های دریای سیاه (بنادر پوتی، باتومی و بندر در حال ساخت آناکلیا) و در نهایت انتقال دریایی کالاها به کشورهای اروپایی نظیر بلغارستان و یونان.

این کریدور استراتژیک، با دور زدن خاک جمهوری آذربایجان و ترکیه، عملاً ارمنستان را به یک حلقه اتصال حیاتی و گرجستان را به یک هاب و گره نهایی ترانزیتی تبدیل می‌کند. شایان ذکر است که بخش‌های شمالی کریدور حمل‌ونقل بین‌المللی «شمال – جنوب» تا رسیدن به مرزهای گرجستان تا حد زیادی تکمیل شده و آماده بهره‌برداری است.

دیپلماسی انرژی و تبادل نیروی برق

همکاری‌های دو کشور در حوزه انرژی، یکی از کارآمدترین و موفق‌ترین ابعاد مناسبات فی‌مابین به شمار می‌رود. خطوط انتقال نیروی برق که در حال حاضر شبکه انرژی ارمنستان و گرجستان را به یکدیگر متصل می‌کنند عبارتند از: خط «آلاوردی-2» (با ظرفیت 220 کیلوولت)، خط «لالوار» (110 کیلوولت) و خط «آشوتسک» (110 کیلوولت).

در سال 2025 میلادی، حجم صادرات برق از گرجستان به ارمنستان به رقم قابل‌توجه 52 میلیون کیلووات ساعت رسید. این سطح از همکاری‌ها و تبادلات مستمر در بخش انرژی، زمینه‌ساز ایجاد یک فضای امن، باثبات و مناسب برای زندگی و توسعه تجارت در مناطق مرزی مشترک میان دو کشور شده است.

ابتکار فرمت سه‌جانبه منطقه‌ای

در نشست کمیسیون بین‌دولتی که در ماه مارس سال 2026 در شهر سیغناغی برگزار شد، نیکول پاشینیان، نخست‌وزیر ارمنستان، از تمایل جدی و راهبردی ایروان برای تعمیق همکاری‌های منطقه‌ای در قالب یک فرمت سه‌جانبه میان گرجستان، ارمنستان و جمهوری آذربایجان – با پشتیبانی و تسهیلگری تفلیس – پرده برداشت.

منطق اصلی و هدف غایی این ابتکار دیپلماتیک، ایجاد یک ساختار و پلتفرم کاملاً جدید است که در مرزهای صرفاً منطقه‌ای تعریف شده باشد، تا از این طریق بتوان سطح تنش‌ها و منازعات در روابط پرتنش ارمنستان و جمهوری آذربایجان را به میزان قابل‌توجهی کاهش داد و به سمت ثبات حرکت کرد.

رقابت‌های پنهان؛ تقاطع منافع تفلیس و ایروان کجاست؟

با وجود تمام زمینه‌های همکاری یادشده، در بطن مناسبات دوجانبه این دو جمهوری قفقازی، نقاط اصطکاک و محورهایی وجود دارد که منافع آن‌ها به شدت با یکدیگر در تضاد و رقابت است.

پروژه استراتژیک بندر آب‌عمیق آناکلیا در گرجستان در حال حاضر توسط شرکت بلژیکی "Jan De Nul" در دست احداث است. در صورتی که ساخت این بندر به اتمام برسد، به یکی از عناصر محوری و تعیین‌کننده در زنجیره حمل‌ونقل چندوجهی تبدیل خواهد شد. اما تحقق این امر، به طور همزمان ارمنستان را به شدت و بیش از پیش به بنادر، شبکه‌های ریلی و جاده‌های ترانزیتی گرجستان وابسته خواهد ساخت.

این وابستگی زیرساختی، از یک سو به تفلیس قدرت چانه‌زنی و اهرم فشاری قدرتمند در مذاکرات دوجانبه می‌بخشد، اما از سوی دیگر، گرجستان را نیز برای حفظ یک جریان ترانزیتی پایدار و بدون وقفه از سوی ارمنستان، علاقه‌مند و متعهد می‌سازد.

رقابت بر سر جایگاه هاب اصلی ترانزیت منطقه‌ای

در عرصه ژئوپلیتیک ترانزیت، «کریدور خلیج فارس–دریای سیاه» به طور مستقیم با «کریدور زنگه‌زور» (که از قلمرو ارمنستان عبور می‌کند) و همچنین با «کریدور ارس» (که از طریق خاک ایران می‌گذرد) در رقابتی تنگاتنگ قرار دارد. در همین حال، «کریدور میانی» (یا مسیر ترانس‌خزر) که از حمایت جدی و همه‌جانبه اتحادیه اروپا برخوردار است، با عبور از خاک جمهوری آذربایجان و ترکیه، عملاً ارمنستان را از معادلات ترانزیتی خود حذف کرده است.

در این پازل پیچیده، گرجستان که خود یکی از ارکان کریدور میانی است، در تلاش است تا با جایگزین کردن محموله‌ها و محصولات خود به جای صادرات ارمنستان، عنوان و جایگاه هاب اصلی و بلامنازع ترانزیت مواد غذایی در قفقاز جنوبی را به انحصار خود درآورد.

گرایش‌های متفاوت بلوکی و تفاوت در شرکای غربی

پس از تحولات و جنگ سال 2020 قره‌باغ، ارمنستان به شکلی فعالانه و مستمر سیاست تنوع‌بخشی به شرکای سیاست خارجی خود را (با تمرکز بر اتحادیه اروپا و آمریکا) در پیش گرفته است؛ رویکردی که مواضع دیپلماتیک ایروان را به تفلیس نزدیک‌تر می‌سازد. با این حال، در درون ساختار اتحادیه اروپا، این دو جمهوری از حمایت گروه‌ها و بلوک‌های کاملاً متفاوتی برخوردارند که مسئولیت هدایت روند همگرایی میان حوزه یورو و منطقه قفقاز جنوبی را بر عهده دارند.

به طور سنتی، گرجستان از حمایت همه‌جانبه کشورهایی نظیر لهستان، کشورهای حوزه بالتیک، رومانی، سوئد، جمهوری چک، اسلواکی، اسلوونی و بلغارستان برخوردار است. در مقابل، تکیه‌گاه اصلی ارمنستان در اروپا، قدرت‌هایی همچون فرانسه، آلمان، بلژیک، قبرس، یونان و ایتالیا هستند.

در شرایط کنونی، روند همگرایی و نزدیک شدن گرجستان به اتحادیه اروپا به دلیل وخامت روابط فی‌مابین، عملاً متوقف و فریز شده است. این در حالی است که در روابط بروکسل با ایروان، شاهد یک همگرایی و نزدیکی بسیار فعال و پویا هستیم؛ به ویژه آنکه در ارمنستان به تازگی قوانینی در راستای همگرایی با اتحادیه اروپا به تصویب رسیده است.

چشم‌انداز آینده مناسبات؛ پراگماتیسم در سایه چالش‌ها

با توجه به متغیرهای موجود، می‌توان گفت که ارمنستان و گرجستان در حال پایه‌ریزی و نهادینه کردن یک شراکت کاملاً عمل‌گرایانه و پراگماتیک هستند که در آن، موضوع «حمل‌ونقل چندوجهی» به دستور کاری ملموس، اولویت‌دار و عینی تبدیل شده است.

پروژه‌های استراتژیکی نظیر «کریدور خلیج فارس–دریای سیاه» و کریدور بین‌المللی «شمال–جنوب» تحت هر شرایطی و فارغ از نوسانات ظرفیت ترانزیتی دو کشور، در نهایت تکمیل خواهند شد و به بهره‌برداری خواهند رسید.

از منظر انرژی نیز، سیستم‌های یکپارچه برق ارمنستان و گرجستان (و در چشم‌انداز بلندمدت‌تر میان ارمنستان و ترکیه) قرار است از طریق یک خط انتقال فشار قوی و نوین به یکدیگر متصل شوند. این زیرساخت عظیم، امکان تجارت گسترده نیروی برق را در چارچوب پروژه «شبکه انتقال قفقاز» که مستقیماً تحت نظارت و هدایت اتحادیه اروپا قرار دارد، فراهم خواهد آورد. در این پروژه، تمرکز و تأکید ویژه‌ای بر استفاده از منابع انرژی‌های تجدیدپذیر وجود دارد.

همچنین در تحولی مهم در عرصه امنیتی، در ماه آگوست سال 2026، مقامات ارشد سازمان امنیت دولتی گرجستان و سرویس اطلاعات خارجی ارمنستان، در خصوص چشم‌اندازهای تعمیق همکاری‌های اطلاعاتی و راه‌های مقابله با تهدیدات و چالش‌های مشترک امنیتی به بحث و رایزنی پرداختند. شکل‌گیری این سطح جدید و بی‌سابقه از تعاملات نهادهای امنیتی، نشان‌دهنده این واقعیت است که اجرای پروژه‌های کلان اقتصادی و ترانزیتی در منطقه، نیازمند و مستلزم همکاری و هماهنگی تنگاتنگ و نهادینه سرویس‌های امنیتی دو کشور است.

انتهای پیام/