به گزارش گروه بین‌الملل خبرگزاری تسنیم، روسیه به صورت مستمر و پیوسته در حال افزایش حجم ترانزیت کالا به ارمنستان از طریق شبکه راه‌آهن جمهوری آذربایجان است. به طوری که در اوایل ماه آگوست، سه قطار باری حامل 3 هزار تن غلات و 700 تن زغال‌سنگ از این مسیر عبور کردند.

بررسی آمارهای موجود نشان می‌دهد که ترانزیت از مسیر جمهوری آذربایجان به دلیل ظرفیت بالا برای ارسال محموله‌های بزرگ، سهم فزاینده‌ای از مبادلات تجاری میان مسکو و ایروان را به خود اختصاص داده است.

واقعیت جدید لجستیکی در قفقاز جنوبی

پاییز سال گذشته میلادی، جمهوری آذربایجان یک واقعیت جدید لجستیکی را در منطقه قفقاز جنوبی رقم زد: با تصمیم الهام علی‌اف، رئیس‌جمهوری این کشور، از تاریخ 21 اکتبر 2025، مسیر ترانزیت کالا به مقصد ارمنستان از طریق خاک جمهوری آذربایجان گشوده شد.

این گشایش استراتژیک به روسیه اجازه داد تا مراودات تجاری خود با ارمنستان را بهبود بخشد، زیرا اکنون این امکان فراهم شده که اقلام اصلی صادراتی روسیه به بازار ارمنستان، از طریق راحت‌ترین و مقرون‌به‌صرفه‌ترین روش در شرایط ژئوپلیتیک قفقاز جنوبی یعنی شبکه ریلی جابه‌جا شوند.

تجربه 10 ماه نخست ارسال محموله‌ها از این مسیر جدید به وضوح نشان داده که این خط ترانزیتی هم برای صادرکنندگان روسی و هم برای واردکنندگان ارمنستانی جذابیت و توجیه اقتصادی بالایی دارد.

غلات؛ محور اصلی صادرات روسیه به ارمنستان

همان‌طور که پیش‌بینی می‌شد، گندم به اصلی‌ترین کالای صادراتی روسیه به ارمنستان از طریق خاک جمهوری آذربایجان تبدیل شده است. ارمنستان وابستگی تقریباً کاملی به واردات غلات از روسیه دارد؛ به عنوان مثال، در بازه زمانی ژانویه تا نوامبر 2025، یعنی پیش از افتتاح مسیر ترانزیتی جمهوری آذربایجان، سهم روسیه از کل غلات وارداتی به این جمهوری 99.8 درصد بود که در مجموع بالغ بر 366.4 هزار تن می‌شد.

باید توجه داشت که تا پیش از نوامبر 2025 و حرکت نخستین قطار حامل غلات روسی به ارمنستان از مسیر جمهوری آذربایجان، روش اصلی انتقال غلات مسکو به بازار ایروان، استفاده از مسیر جاده‌ای گرجستان (جاده نظامی گرجستان) بود. این مسیر همواره به دلیل ناپایداری و اختلالات مداوم، به ویژه در فصل زمستان، با مشکلات فراوانی روبه‌رو بوده است. هزینه ترانزیت هر کامیون حامل غلات برای ارمنستان، بسته به مقصد نهایی، بین 3500 تا 5000 دلار متغیر است.

گزینه جایگزین دیگر، ارسال دریایی از بنادر روسیه در دریای سیاه (عمدتاً بندر نووراسییسک) به بنادر گرجستان بود؛ مسیری که مستلزم تخلیه و بارگیری مجدد غلات در بنادر و سپس حمل‌ونقل زمینی در داخل خاک گرجستان است.

راه‌اندازی مسیر ترانزیتی جمهوری آذربایجان، یک خط ارتباطی پایدارتر را برای ارسال زمینی غلات از روسیه به ارمنستان ایجاد کرد، بار ترافیکی جاده نظامی گرجستان را کاهش داد و موجب صرفه‌جویی چشمگیری در هزینه‌های حمل‌ونقل شد؛ چرا که تعرفه‌های حمل بار ریلی به مراتب ارزان‌تر از تعرفه‌های جاده‌ای است.

رشد چشمگیر ترانزیت ریلی از مسیر جمهوری آذربایجان

بدین ترتیب، در تاریخ 6 نوامبر 2025، غلات روسیه برای نخستین بار طی 30 سال گذشته، به صورت ریلی و با عبور از خاک جمهوری آذربایجان وارد ارمنستان شد. این محموله شامل یک قطار با 15 واگن بود که بیش از هزار تن گندم را حمل می‌کرد. همزمان در 8 نوامبر، قزاقستان نیز یک محموله آزمایشی شامل هزار تن گندم را از همین مسیر به ارمنستان ارسال کرد.

مسکو از همان ابتدا علاقه جدی خود را به استفاده از زیرساخت‌های لجستیکی جمهوری آذربایجان نشان داد؛ به طوری که در 8 نوامبر، وزارت حمل‌ونقل روسیه برنامه‌های خود را برای ارسال حدود 130 واگن گندم به ارمنستان در ماه‌های آتی اعلام کرد.

در 23 دسامبر، یک قطار باری شامل هفت واگن از ایستگاه جملینکا در استان ولگوگراد روسیه از طریق جمهوری آذربایجان عازم ارمنستان شد و برنامه‌ریزی شده بود تا پایان همان سال، حدود 30 واگن دیگر یا بیش از 2 هزار تن غلات از این طریق منتقل شود. در همان زمان، مذاکرات برای تنوع‌بخشی به فهرست کالاها، از جمله افزودن کودهای شیمیایی به سبد ترانزیتی آغاز شد.

از ماه‌های نخست سال 2026، پس از آزمایش موفقیت‌آمیز این مسیر در نوامبر و دسامبر 2025، حجم ترانزیت کالاهای روسی از طریق جمهوری آذربایجان با رشد فزاینده‌ای همراه شد. در 4 ژانویه، پنج واگن حامل 349 تن غلات از روسیه ارسال شد. تا 8 ژانویه، 8485 تن غلات روسی از طریق راه‌آهن وارد ارمنستان شده و 4103 تن دیگر نیز در مسیر بود.

ماه فوریه شاهد یکی از بزرگترین محموله‌های ارسالی تا آن زمان بود. در 1 فوریه، قطاری با 25 واگن حامل 1746 تن غلات راهی ارمنستان شد. تا این مقطع، مجموع حجم غلات ارسالی روسیه به 19.9 هزار تن یا 285 واگن رسید. در 11 فوریه، شرکت راه‌آهن روسیه رسماً اعلام کرد که ترانزیت از این مسیر به شکل منظم و روتین درآمده است.

این روند در ماه مارس و با ارسال چندین محموله دیگر ادامه یافت. در 9 مارس، هفت واگن با 488 تن غلات از باکو حرکت کرد. در 11 مارس، 11 واگن با 1023 تن و در 19 مارس، هفت واگن دیگر با 488 تن محموله ارسال شدند. تا پایان این ماه، حجم کل غلات ترانزیت شده از مرز 23 هزار تن عبور کرد.

این رقم در ماه آوریل به بیش از 25 هزار تن رسید. در اول آوریل، پنج واگن با 349 تن غلات و در 24 آوریل، 350 تن دیگر از طریق جمهوری آذربایجان ارسال شد. در 30 آوریل نیز محموله دیگری شامل چهار واگن با 279 تن غلات و سه واگن کود شیمیایی روانه ارمنستان شد.

در ماه می، افزایش حجم محموله‌ها تداوم یافت. در 15 می، 14 واگن با 977 تن غلات از ایستگاه بلجری در باکو حرکت کرد که مجموع ترانزیت غلات را به بیش از 27 هزار تن رساند. در روزهای 28 و 29 می، هشت واگن دیگر به ارمنستان اعزام شدند که چهار واگن حامل گندم و چهار واگن دیگر حامل کود شیمیایی بودند.

روند ارسال کالاها در ماه ژوئن نظم بیشتری به خود گرفت. در اول ژوئن دو واگن حامل 139 تن گندم، و در روزهای 15 و 20 ژوئن محموله‌هایی شامل هفت واگن با 490 تن غلات روانه شدند. در 23 ژوئن، 10 واگن دیگر 700 تن گندم را به مقصد رساندند. در این زمان، مجموع حجم محموله‌ها از مرز 33 هزار تن عبور کرد.

در 3 جولای، 14 واگن روسی حامل 976 تن گندم از ایستگاه بلجری حرکت کردند و تا 10 جولای حجم کل ترانزیت از 36 هزار تن گذشت. در 13 جولای نیز محموله دیگری شامل هفت واگن به حجم 490 تن ثبت گردید.

در ماه جاری میلادی (آگوست)، رشد ترانزیت غلات به ارمنستان از طریق جمهوری آذربایجان همچنان ادامه یافته است. در 6 آگوست، 14 واگن حامل 979 تن گندم ارسال شد که مجموع صادرات از ابتدای سال 2026 را به بیش از 36 هزار تن ارتقا داد. در 8 آگوست، 15 واگن با 1049 تن گندم و 10 واگن حامل 700 تن زغال‌سنگ روانه مقصد شدند که با این حساب، حجم ترانزیت غلات از 37 هزار تن فراتر رفت. در نهایت، در 15 آگوست هشت واگن دیگر با 560 تن غلات به ارمنستان اعزام گردید.

بدین ترتیب، این مسیر ترانزیتی طی تنها ده ماه، از ارسال اولین محموله آزمایشی در نوامبر 2025 به یک مسیر کلیدی برای انتقال منظم ده‌ها هزار تن غلات تبدیل شده است. اگر در دو ماه پایانی سال 2025 تنها 5580 تن غلات روسی از طریق راه‌آهن جمهوری آذربایجان به ارمنستان منتقل شده بود، این رقم تا آگوست 2026 در مجموع از مرز 42 هزار تن فراتر رفته است.

تنوع‌بخشی به محموله‌های ترانزیتی

روسیه در طول یک سال گذشته در کنار غلات، فهرست سایر کالاهای عبوری از جمهوری آذربایجان به مقصد ارمنستان را نیز به شکل قابل‌توجهی گسترش داده است. در 7 می 2026، دو واگن حامل آلومینیوم (که در ترکیب قطاری با 9 واگن غلات قرار داشت) برای نخستین بار از این مسیر ارسال شد.

در ماه می، انتقال آرد و اوره (کاربامید) نیز به این چرخه اضافه شد. در 28 می، 126 تن اوره و 67 تن آرد به ارمنستان ترانزیت شد و همزمان انتقال کودهای شیمیایی نیز ادامه یافت. تا اوایل ژوئن، بیش از 6 هزار تن کود شیمیایی روسی، 133 تن آلومینیوم و 68 تن گندم سیاه از طریق جمهوری آذربایجان وارد ارمنستان شده بود.

در ماه ژوئن، زغال‌سنگ نیز به این اقلام افزوده شد. در 9 ژوئن، برای نخستین بار شش واگن حامل 414 تن زغال‌سنگ آنتراسیت از این مسیر عبور کرد. در همان روز، 12 واگن با 828 تن کود شیمیایی عازم ارمنستان شد.

انتقال گاز پروپان نیز از ماه جولای کلید خورد. در 6 جولای، 30 واگن حامل 1026 تن پروپان از روسیه روانه ارمنستان شد و تا این مقطع، حجم کودهای ترانزیتی از این مسیر به حدود 8 هزار تن رسید.

بدین ترتیب، طی ماه‌های اخیر این مسیر دیگر منحصر به ترانزیت غلات نیست و کالاهایی نظیر کود شیمیایی، آلومینیوم، آرد، اوره، گندم سیاه، زغال‌سنگ و پروپان به صورت منظم از طریق آن ارسال می‌شوند. با این حال، گندم همچنان بزرگترین و حجیم‌ترین محموله ترانزیتی در این کریدور به شمار می‌رود.

چشم‌انداز روشن ترانزیت باکو در معادلات قفقاز

آمارهای رسمی نشان می‌دهد که استفاده از خطوط ریلی جمهوری آذربایجان به سمت ارمنستان، در میان صادرکنندگان روسی از محبوبیت روزافزونی برخوردار شده است. با این وجود، از نظر مقیاس کلی تجارت، این مسیر ریلی همچنان به عنوان یک گزینه مکمل لجستیکی در نظر گرفته می‌شود. از مجموع 430 تا 450 هزار تن غلاتی که روسیه سالانه به ارمنستان صادر می‌کند، ترانزیت از خاک جمهوری آذربایجان حدود 11 تا 12 درصد آن را پوشش می‌دهد و مابقی محموله‌ها همچنان از طریق جاده نظامی گرجستان و مسیر دریایی به بنادر این کشور ارسال می‌گردد.

پویایی و رشد مداوم ترانزیت کالا از روسیه به ارمنستان با عبور از جمهوری آذربایجان در سال 2026، این چشم‌انداز را تقویت می‌کند که با گذشت زمان، سهم عمده‌تری از گردش تجاری روسیه و ارمنستان به این مسیر ترانزیتی اختصاص یابد. گسترش و تنوع‌بخشی به فهرست اقلام ترانزیتی نیز گواهی بر این مدعاست.

جمهوری آذربایجان نیز با رصد دقیق این روند، در حال برنامه‌ریزی راهبردی است: از سال آینده میلادی، پروژه نوسازی و ارتقای همه‌جانبه کل خطوط ریلی از مرز روسیه تا گره کلیدی راه‌آهن بلجری در باکو آغاز خواهد شد. با اجرای این طرح، باکو نه تنها از رشد ترانزیت کالا در کریدور بین‌المللی «شمال-جنوب» به سمت ایران پشتیبانی خواهد کرد، بلکه جریان ارسال کالاهای روسی به ارمنستان را نیز تسهیل می کند؛ روندی که منافع اقتصادی و ژئوپلیتیک قابل‌توجهی برای تمامی بازیگران این چرخه ترانزیتی به همراه خواهد داشت.

انتهای پیام/