به گزارش گروه بین‌الملل خبرگزاری تسنیم، طی 14 سال گذشته، سیستم خدمات دولتی در جمهوری آذربایجان مسیر پرفرازونشیبی را از بروکراسی پیچیده کاغذی تا رسیدن به یک محیط دیجیتال یکپارچه طی کرده است.

نهادهای دولتی سیستم‌های اطلاعاتی خود را به یکدیگر متصل کرده‌اند و شهروندان و فعالان اقتصادی از طریق پلتفرم‌های برخط به خدمات دولتی دسترسی دارند. این تحول راهبردی نه تنها زمان صدور اسناد را به شدت کاهش داده، بلکه تعامل با ساختارهای حاکمیتی را شفاف‌تر و کارآمدتر ساخته است.

نقطه صفر اصلاحات و ظهور پدیده «آسان خدمت»

نقطه عطف این تحول، فرمان رئیس‌جمهور آذربایجان در تاریخ 13 جولای 2012 بود که سنگ بنای تأسیس «آژانس دولتی خدمات شهروندی و نوآوری‌های اجتماعی» (معروف به ASAN xidmət) را گذاشت.

مأموریت این ساختار جدید کاملاً روشن بود: ریشه‌کن کردن بروکراسی زائد، مقابله با فساد اداری روزمره، و ایجاد استانداردهای واحد برای خدماتی نظیر صدور گذرنامه، گواهی‌ها، ثبت اسناد املاک و سایر خدمات دولتی.

با اجرای ایده «پنجره واحد»، شهروندان توانستند به جای سرگردانی میان ادارات مختلف، چندین نیاز خود را در یک مکان برطرف کنند. یکی از ارکان کلیدی این سیستم، تفکیک وظایف است؛ کارمندی که مدارک را تحویل می‌گیرد، هیچ نقشی در تصمیم‌گیری نهایی پرونده ندارد که این امر به خودی خود جلوی بسیاری از مفاسد را می‌گیرد.

شبکه خدمات‌رسانی در آینه آمار

امروزه شبکه «آسان» (ASAN) شامل 28 مرکز ثابت است که 7 مرکز در باکو و مابقی در سایر مناطق این کشور فعالیت می‌کنند. برای رفاه حال ساکنان مناطق دورافتاده، 10 دستگاه اتوبوس سیار و دو قطار ویژه (ASAN qatar) نیز در نظر گرفته شده است. در این مراکز، بیش از 400 نوع خدمت دولتی و خصوصی اعم از بانکی، محضری، خدمات شهری و بیمه به مراجعین ارائه می‌شود.

از سال 2012 تاکنون، بیش از 70 میلیون مراجعه به این سیستم ثبت شده است. نکته قابل توجه این است که میانگین زمان انتظار بین 4 تا 8 دقیقه، زمان انجام کار 10 تا 12 دقیقه و میزان رضایتمندی شهروندان بین 98.5 تا 99 درصد ارزیابی شده است.

تکامل گام‌به‌گام اکوسیستم دیجیتال

توسعه خدمات دیجیتال در جمهوری آذربایجان روندی تدریجی داشت و از خدمات الکترونیکی پراکنده به شبکه‌ای منسجم تبدیل شد. پس از موفقیت «آسان خدمت»، سیستم پرداخت یکپارچه (ASAN Pay) طی سال‌های 2014 تا 2016 راه‌اندازی شد که امکان پرداخت الکترونیکی جرایم، عوارض دولتی، مالیات و قبوض را فراهم و تبادل پول نقد را در ادارات به حداقل رساند.

پس از آن، سیستم ویزای الکترونیکی (ASAN Visa) شکل گرفت که صدور روادید برای اتباع خارجی را بدون نیاز به مراجعه به سفارت، بسته به نوع درخواست به 3 ساعت (فوری) تا 3 روز کاهش داد.

در سال 2018، سیستم احراز هویت یکپارچه (ASAN Login) پا به عرصه گذاشت. در سال‌های 2019 و 2020، با راه‌اندازی پلتفرم‌های myGov و Digital Bridge (پل دیجیتال)، گذار به مدل یکپارچه دولت دیجیتال آغاز شد. در این مقطع، اصل حیاتی «فقط یک بار» (Once Only) به اجرا درآمد؛ به این معنا که اگر اطلاعات شهروند در پایگاه داده دولت موجود باشد، نیازی به ارائه مجدد مدارک نیست.

زیرساخت‌های فناورانه دولت الکترونیک

در سال‌های 2021 تا 2026، با توسعه اپلیکیشن SİMA (امضای دیجیتال ابری با احراز هویت بیومتریک)، اسناد الکترونیکی اعتبار قانونی کامل یافتند. این اپلیکیشن با بیش از 5.5 میلیون بار دانلود، بالغ بر 3.5 میلیون کاربر فعال دارد که تقریباً شامل کل جمعیت فعال اقتصادی این کشور می‌شود و به سیستم‌های بیش از 100 نهاد دولتی، بانک و شرکت تجاری متصل است.

پلتفرم myGov اکنون بیش از 40 نوع سند دیجیتال را در خود جای داده و سیستم یکپارچه احراز هویت نیز بیش از 3.5 میلیون کاربر ثبت‌نام‌شده دارد. تمامی داده‌های دولتی در زیرساخت ابری (G-Cloud) ذخیره و پردازش می‌شوند. از میان بیش از 1000 خدمت دولتی ثبت‌شده، حدود 450 تا 500 خدمت کاملاً دیجیتالی شده‌اند و بیش از 60 درصد جمعیت فعال، به طور مستمر از این خدمات بهره می‌برند.

شکوفایی اقتصادی و دگرگونی فضای کسب‌وکار

دیجیتالی شدن خدمات نه‌تنها زمان شهروندان را ذخیره کرده، بلکه هزینه‌های اداری بنگاه‌های اقتصادی را نیز به شدت کاهش داده است. زمان دریافت خدمات کلیدی از ثبت شرکت تا صدور اسناد، 5 تا 10 برابر کاهش یافته است. برای دولت نیز، گذار از کاغذبازی به سیستم‌های هوشمند، سالانه صدها میلیون منات صرفه‌جویی به همراه داشته است.

ثبت اشخاص حقوقی از طریق درگاه‌های الکترونیکی به کمتر از یک روز تقلیل یافته و صدور مجوزها به پلتفرم‌های دیجیتال تجارت (Digital Trade Hub) منتقل شده است. این تحولات نقش مهمی در بهبود فضای کسب‌وکار داشته و مورد توجه آژانس‌های اعتبارسنجی و رتبه‌بندی بین‌المللی نظیر فیچ، اس‌اندپی و مودی قرار گرفته است.

مدل ترکیبی باکو در قیاس با همسایگان

جمهوری آذربایجان مدل خاص خود را در دولت دیجیتال توسعه داده است. در حالی که قزاقستان بر اکوسیستم فین‌تک تکیه دارد، استونی بر تعاملات تمام‌دیجیتال متمرکز است و ازبکستان و گرجستان رویکردهای متفاوتی را دنبال می‌کنند، باکو یک «مدل ترکیبی» (هیبریدی) را برگزیده است.

در این مدل، پلتفرم‌های آنلاین در کنار شبکه فیزیکی مراکز «آسان»، اتوبوس‌ها و قطارهای سیار فعالیت می‌کنند تا دسترسی شهروندان مناطق دورافتاده و ناآشنا با فناوری نیز به خدمات دولتی تضمین شود.

اعتراف نهادهای بین‌المللی به موفقیت پروژه

این مدل با استقبال گسترده نهادهای بین‌المللی مواجه شده است. در گزارش سال 2024 سازمان ملل متحد (UN E-Government Survey)، جمهوری آذربایجان با کسب نمره 0.7607 در شاخص توسعه دولت الکترونیک (EGDI)، در جایگاه 74ام از میان 193 کشور قرار گرفت و وارد گروه کشورهای دارای سطح توسعه‌یافتگی «بسیار بالا» شد.

بانک جهانی نیز این کشور را در گروه رهبران فناوری دولتی (GovTech Leaders) دسته‌بندی کرده که نشان‌دهنده بلوغ سیستم‌های حاکمیتی آن است. سیستم «آسان خدمت» در سال‌های 2015 و 2019 برنده جوایز خدمات عمومی سازمان ملل و همچنین جایزه برترین‌های دولت جهانی شده است.

چالش‌های پیش‌رو و چشم‌انداز 2030

علی‌رغم این دستاوردهای چشمگیر، باکو با چالش‌های جدیدی نظیر کاهش شکاف دیجیتال در مناطق حاشیه‌ای، حفاظت از زیرساخت‌های ابری در برابر حملات سایبری و حذف کامل کاغذ از چرخه‌های اداری پیچیده روبه‌رو است.

مرحله بعدی، گذار از دولت الکترونیک به مدل مبتنی بر «هوش مصنوعی» (AI-first) است؛ مدلی که در آن حاکمیت پیش از درخواست شهروند (مثلاً هنگام تولد فرزند یا رسیدن به سن بازنشستگی)، خدمات و مزایای قانونی را به صورت خودکار فعال می‌کند.

استفاده از کلان‌داده‌ها (Big Data) برای برنامه‌ریزی شهری و توسعه زیرساخت‌های امضای الکترونیک برای تسهیل تجارت فرامرزی نیز در دستور کار جدی قرار دارد.

بدین ترتیب، دیجیتالی‌سازی در جمهوری آذربایجان از یک پروژه فناوری صرف، به یک اصلاح ساختاری عمیق در شیوه تعامل حاکمیت با شهروندان و اقتصاد تبدیل شده است.

گام بعدی این کشور، تکمیل این دگرگونی برای ایجاد یک حاکمیت هوشمند، چابک و نامرئی در خدمت مردم خواهد بود.

انتهای پیام/