به گزارش خبرگزاری تسنیم از خرم‌آباد، آب‌های زیرزمینی یکی از مهم‌ترین ذخایر راهبردی هر منطقه به شمار می‌روند و در دوره‌های کم‌بارش و خشکسالی، اهمیت آنها برای تأمین نیازهای مختلف به‌ویژه در بخش کشاورزی افزایش پیدا می‌کند. با این حال، افزایش وابستگی به این منابع در شرایطی که میزان برداشت با ظرفیت طبیعی تغذیه سفره‌ها تناسب نداشته باشد، می‌تواند تعادل منابع را برهم زده و پیامدهایی ایجاد کند که جبران آن در کوتاه‌مدت امکان‌پذیر نباشد.

لرستان نیز با وجود برخورداری از ظرفیت‌های قابل توجه آبی، طی سال‌های اخیر تحت تأثیر کاهش بارندگی، تداوم خشکسالی و افزایش فشار بر منابع زیرزمینی قرار گرفته است. در این میان، توسعه کشاورزی، تغییر الگوی کشت، افزایش برداشت از چاه‌ها و حفر چاه‌های غیرمجاز در کنار ضعف نظام پایش و فاصله میان قانون و اجرا، مدیریت منابع آب زیرزمینی را با چالش‌های جدی مواجه کرده است.

در همین رابطه، دکتر مژگان عابدی، مدرس دانشگاه و دکتری مدیریت منابع، در گفت‌وگو با خبرنگار تسنیم به بررسی عوامل افت سطح آب‌های زیرزمینی لرستان، نقش کشاورزی و الگوی کشت، چالش چاه‌های غیرمجاز، ضعف نظام پایش و ضرورت استفاده از فناوری‌های نوین و مشارکت ذی‌نفعان برای مدیریت منابع آب پرداخته است.

تسنیم: اگر بخواهیم بحث را از وضعیت منابع آب زیرزمینی لرستان آغاز کنیم، مهم‌ترین عوامل افت سطح آب‌های زیرزمینی چیست و این وضعیت تا چه اندازه به تغییر اقلیم و خشکسالی ارتباط دارد؟

عابدی: یکی از دغدغه‌های جدی امروز در استان لرستان، حفاظت از منابع آب، به‌ویژه آب‌های زیرزمینی است. لرستان از منابع آب زیرزمینی قابل توجهی برخوردار است، اما افت سطح آب در سال‌های اخیر نشان می‌دهد که با یک مسئله چندبعدی مواجه هستیم و نمی‌توان همه ابعاد آن را فقط با تغییر اقلیم و خشکسالی توضیح داد.

تغییر اقلیم و کاهش بارندگی قطعاً در تشدید این شرایط نقش دارند، زیرا وقتی منابع آب سطحی کاهش پیدا می‌کنند، وابستگی به منابع زیرزمینی بیشتر می‌شود، اما در کنار آن باید به عوامل انسانی نیز توجه کرد. توسعه کشاورزی در مناطق حساس، افزایش سطح زیرکشت، استفاده از محصولات پرآب، تغییر الگوی کشت، برداشت بیش از ظرفیت سفره‌ها و حفر چاه‌های غیرمجاز همگی فشار بر منابع زیرزمینی را افزایش داده‌اند.

در واقع، وقتی برداشت از یک سفره برای مدت طولانی بیشتر از میزان تغذیه طبیعی آن باشد، سطح آب کاهش پیدا می‌کند. به همین دلیل مسئله آب زیرزمینی دیگر صرفاً یک مسئله زیست‌محیطی نیست و به دلیل ارتباط مستقیم با کشاورزی، معیشت و اقتصاد خانوارها، به یک مسئله اقتصادی و اجتماعی نیز تبدیل شده است.

تسنیم: بنابراین بخشی از ریشه بحران را باید در نحوه بهره‌برداری انسان از منابع آب جست‌وجو کرد؟

عابدی: دقیقاً. تغییر اقلیم و خشکسالی را نمی‌توان نادیده گرفت، اما نباید همه مشکلات را به این عوامل نسبت داد. زمانی که بارندگی کاهش پیدا می‌کند و منابع آب سطحی محدود می‌شوند، فشار بیشتری برای تأمین نیازها بر منابع زیرزمینی وارد می‌شود. حال اگر همزمان توسعه کشاورزی ادامه داشته باشد، سطح زیرکشت افزایش پیدا کند و برداشت از چاه‌ها نیز به شکل مؤثر کنترل نشود، فشار بر سفره‌ها مضاعف خواهد شد.

بنابراین باید این عوامل را در کنار یکدیگر دید. تغییر اقلیم یک عامل مهم است، اما نوع توسعه کشاورزی، الگوی مصرف، میزان برداشت از چاه‌ها و کیفیت نظارت تعیین می‌کنند که این فشار تا چه اندازه تشدید شود. اگر مدیریت مناسبی وجود داشته باشد، می‌توان بخشی از آثار خشکسالی را کنترل کرد، اما زمانی که عوامل انسانی نیز به آن اضافه شوند، روند افت منابع با سرعت بیشتری ادامه پیدا می‌کند.

تسنیم: یکی از عوامل انسانی مؤثر، توسعه کشاورزی است. این توسعه چگونه بر منابع آب زیرزمینی فشار وارد می‌کند؟

عابدی: توسعه کشاورزی زمانی به منابع آب فشار وارد می‌کند که با ظرفیت آبی منطقه هماهنگ نباشد. اگر سطح زیرکشت افزایش پیدا کند اما منابع آب متناسب با آن افزایش نیافته باشند، برای تأمین آب مورد نیاز، برداشت از منابع زیرزمینی بیشتر می‌شود.

از طرف دیگر، نوع محصول نیز اهمیت زیادی دارد. محصولاتی مانند یونجه، چغندر و برخی صیفی‌جات نیاز آبی بالایی دارند و در بسیاری از موارد آب مورد نیاز آنها از چاه تأمین می‌شود. بنابراین توسعه این محصولات در مناطقی که از نظر منابع آب با محدودیت مواجه هستند، فشار بیشتری بر سفره‌های زیرزمینی وارد می‌کند.

البته مسئله این نیست که کشاورزی را متوقف کنیم؛ مسئله این است که توسعه کشاورزی باید متناسب با ظرفیت منابع آب هر منطقه باشد. اگر این تناسب وجود نداشته باشد، ممکن است افزایش تولید در کوتاه‌مدت اتفاق بیفتد، اما در بلندمدت خود ظرفیت تولید کشاورزی نیز به دلیل کاهش منابع آب آسیب خواهد دید.

تسنیم: در این میان، اصلاح الگوی کشت چه جایگاهی دارد؟

عابدی: الگوی کشت ارتباط مستقیمی با میزان مصرف آب دارد. وقتی نوع محصول تغییر می‌کند، میزان نیاز آبی نیز تغییر خواهد کرد. بنابراین اگر محصولی با نیاز آبی بالا در منطقه‌ای کشت شود که منابع محدودی دارد، فشار بر منابع افزایش پیدا می‌کند.

به همین دلیل اصلاح الگوی کشت باید بر اساس ظرفیت منابع آب هر منطقه انجام شود و نمی‌توان برای همه مناطق یک نسخه واحد در نظر گرفت. البته این اصلاح نباید صرفاً دستوری باشد. کشاورز باید بداند چرا قرار است محصولی تغییر کند و محصول جایگزین چه شرایط اقتصادی برای او ایجاد خواهد کرد. اگر معیشت کشاورز در سیاست‌گذاری دیده نشود، اجرای الگوی کشت جدید دشوار خواهد بود.

تسنیم: یکی از پیامدهای این فشار، افزایش برداشت از چاه‌ها و به‌ویژه حفر چاه‌های غیرمجاز است. این چاه‌ها چه نقشی در تشدید بحران دارند؟

عابدی: چاه‌های غیرمجاز یکی از مسائل مهم در مدیریت منابع آب زیرزمینی هستند، زیرا باعث ایجاد فاصله میان برداشت واقعی از منابع و میزان برداشتی می‌شوند که در برنامه‌ریزی‌ها و مجوزها پیش‌بینی شده است. وقتی چاهی بدون مجوز حفر می‌شود، میزان برداشت آن در محاسبات مدیریت منابع آب لحاظ نشده و اگر تعداد این چاه‌ها افزایش پیدا کند، مجموع برداشت واقعی می‌تواند فاصله زیادی با میزان برداشت برنامه‌ریزی‌شده داشته باشد.

این مسئله به مرور تعادل سفره را برهم می‌زند و ممکن است بهره‌برداران را به سمت عمیق‌تر کردن چاه‌ها سوق دهد؛ در نتیجه چرخه فشار بر منابع زیرزمینی تشدید می‌شود.

البته نباید مسئله را فقط به چاه‌های غیرمجاز محدود کنیم. حتی در چاه‌های دارای مجوز نیز باید میزان برداشت واقعی با میزان تعیین‌شده در پروانه مطابقت داشته باشد. ممکن است چاهی کاملاً مجاز باشد، اما بهره‌بردار بیش از میزان تعیین‌شده برداشت کند. بنابراین آنچه اهمیت دارد، کنترل برداشت واقعی از منابع است.

تسنیم: با وجود قوانین و مجازات‌های پیش‌بینی‌شده، چرا حفر چاه‌های غیرمجاز همچنان ادامه دارد؟

عابدی: بخشی از مسئله به قدرت اجرای قانون برمی‌گردد. ما قانون توزیع عادلانه آب و مقررات مرتبط با منابع آب را داریم و برای حفر چاه غیرمجاز نیز مجازات‌هایی پیش‌بینی شده است، اما وجود قانون به تنهایی کافی نیست و اجرای مؤثر و به‌موقع آن اهمیت زیادی دارد.

در برخی مناطق، بهره‌بردارانی که به سمت حفر چاه غیرمجاز می‌روند، خانواده‌های روستایی هستند که معیشت آنها به کشاورزی وابسته است. همین وابستگی اقتصادی باعث می‌شود برخورد با تخلفات از نظر اجتماعی دشوارتر شود. از طرف دیگر، فرآیند تشکیل پرونده و رسیدگی قضایی ممکن است طولانی شود و وقتی میان وقوع تخلف و اجرای قانون فاصله زیادی ایجاد شود، اثر بازدارندگی قانون کاهش پیدا می‌کند.

بنابراین در کنار اصلاح احتمالی برخی مقررات و آیین‌نامه‌ها، باید فرآیند رسیدگی نیز تسریع شود تا قانون بتواند نقش بازدارنده خود را ایفا کند.

تسنیم: آیا با کنترل چاه‌های غیرمجاز می‌توان مسئله برداشت بی‌رویه را حل کرد؟

عابدی: خیر، چون مسئله گسترده‌تر از چاه‌های غیرمجاز است. همان‌طور که گفتم، حتی چاه‌های مجاز نیز ممکن است بیش از میزان تعیین‌شده برداشت داشته باشند. اگر سیستم دقیقی برای اندازه‌گیری و پایش میزان برداشت وجود نداشته باشد، این اضافه‌برداشت نیز می‌تواند آسیب جدی به سفره وارد کند.

بنابراین باید بین «داشتن مجوز» و «برداشت مطابق مجوز» تفاوت قائل شویم. مدیریت منابع آب زمانی امکان‌پذیر است که بدانیم در عمل چه میزان آب برداشت می‌شود و این میزان چه نسبتی با ظرفیت واقعی سفره دارد.

تسنیم: این موضوع اهمیت نظام پایش را نشان می‌دهد. آیا نظام پایش موجود برای مدیریت این وضعیت کافی است؟

عابدی: یکی از مشکلات مهم ما همین مسئله است. داده‌هایی که در اختیار مدیریت منابع قرار می‌گیرد باید دقیق، معتبر و به‌روز باشد. بخشی از اطلاعات از طریق تجهیزات و نیروی انسانی جمع‌آوری می‌شود و طبیعی است که این روش‌ها نیز می‌توانند با خطا همراه باشند.

در شرایطی که فشار بر منابع آب افزایش یافته و تغییرات سریع‌تر اتفاق می‌افتد، دیگر نمی‌توان صرفاً با روش‌های سنتی به مدیریت منابع پرداخت. ما به یک نظام پایش هوشمند نیاز داریم که اطلاعات را با سرعت و دقت بیشتری جمع‌آوری و تحلیل کند.

اگر داده‌های ما مربوط به گذشته باشد یا دقت کافی نداشته باشد، تصمیم مدیریتی نیز ممکن است با شرایط واقعی منابع آب فاصله داشته باشد. بنابراین به‌روز بودن اطلاعات یکی از پیش‌شرط‌های اصلی مدیریت صحیح منابع است.

تسنیم: فناوری‌هایی مانند سنجش از دور، تصاویر ماهواره‌ای و هوش مصنوعی چه کمکی به این نظام پایش می‌کنند؟

عابدی: این فناوری‌ها ظرفیت بسیار خوبی برای ارتقای نظام پایش دارند. برای مثال، تصاویر ماهواره‌ای و سنجش از دور می‌توانند در شناسایی تغییرات کاربری اراضی و سطح زیرکشت مورد استفاده قرار گیرند و اطلاعاتی را در اختیار مدیران قرار دهند که جمع‌آوری آنها با روش‌های سنتی زمان‌بر و پرهزینه است.

هوش مصنوعی نیز می‌تواند حجم زیادی از داده‌ها را تحلیل کند و الگوهایی را که ممکن است در بررسی‌های سنتی به‌راحتی دیده نشوند، شناسایی کند. اگر اطلاعات مربوط به میزان برداشت، وضعیت منابع آب، سطح زیرکشت و تغییرات اقلیمی در کنار هم قرار گیرند، امکان تحلیل دقیق‌تر شرایط فراهم می‌شود.

البته فناوری به‌تنهایی بحران را حل نمی‌کند. فناوری زمانی مؤثر است که در یک نظام مدیریتی منسجم مورد استفاده قرار گیرد و داده‌های حاصل از آن واقعاً مبنای تصمیم‌گیری باشند.

تسنیم: یکی دیگر از سیاست‌های مدیریت مصرف آب، توسعه آبیاری تحت فشار است. چرا گاهی این روش با وجود افزایش بهره‌وری، به کاهش برداشت منجر نمی‌شود؟

عابدی: آبیاری تحت فشار در اصل فناوری مناسبی است و می‌تواند بهره‌وری مصرف آب را افزایش دهد، اما افزایش بهره‌وری آب الزاماً به معنای کاهش برداشت مطلق از منابع نیست.

گاهی کشاورز پس از اجرای این سیستم می‌بیند که با میزان مشخصی آب می‌تواند سطح بیشتری را آبیاری کند و در نتیجه سطح زیرکشت خود را افزایش می‌دهد. در این شرایط، صرفه‌جویی ایجادشده در هر واحد سطح ممکن است با افزایش سطح زیرکشت جبران شود و فشار کلی بر منابع آب همچنان باقی بماند.

بنابراین توسعه سیستم‌های آبیاری نوین باید همزمان با مدیریت سطح زیرکشت و اصلاح الگوی کشت انجام شود. اگر این دو سیاست از یکدیگر جدا باشند، ممکن است بهره‌وری افزایش پیدا کند اما مصرف کلی منابع کاهش پیدا نکند.

تسنیم: با توجه به این مجموعه عوامل، مهم‌ترین ضعف در حوزه قانون را چه می‌دانید؟

عابدی: قانون یکی از ابزارهای اصلی مدیریت منابع آب است. ما قانون توزیع عادلانه آب و مقررات مختلفی برای کنترل برداشت و مقابله با تخلفات داریم، اما در کنار بحث به‌روز بودن برخی قوانین و آیین‌نامه‌های اجرایی، مسئله مهم‌تر به نظر من شکاف میان قانون و اجرای قانون است.

ممکن است مقررات وجود داشته باشد، اما اگر اجرای آن با تأخیر یا ضعف همراه باشد، قانون نمی‌تواند اثر مورد انتظار را ایجاد کند. این مسئله به‌ویژه درباره چاه‌های غیرمجاز اهمیت دارد؛ اگر فاصله میان وقوع تخلف تا رسیدگی و اجرای حکم طولانی باشد، اثر بازدارندگی قانون کاهش پیدا می‌کند.

بنابراین باید علاوه بر اصلاح مقررات در صورت نیاز، فرآیند اجرای قانون نیز سریع‌تر و مؤثرتر شود. در کنار برخورد قانونی هم باید از ظرفیت‌های اجتماعی و اقتصادی استفاده کرد، چون بحران آب صرفاً با ابزار حقوقی قابل حل نیست.

تسنیم: در شرایطی که معیشت بخشی از کشاورزان به آب وابسته است، چگونه می‌توان میان اجرای قانون و مسائل اجتماعی تعادل ایجاد کرد؟

عابدی: اینجا مشارکت ذی‌نفعان اهمیت زیادی دارد. ما نمی‌توانیم کشاورز را فقط به عنوان مصرف‌کننده آب یا در برخی موارد متخلف ببینیم. کشاورز یکی از ذی‌نفعان اصلی منابع آب است و باید در مدیریت منابع مشارکت داشته باشد.

هرچه ارتباط میان کشاورزان، جهاد کشاورزی، متولیان منابع آب و سایر دستگاه‌های مرتبط بیشتر باشد، امکان مدیریت بهتر نیز افزایش پیدا می‌کند. کشاورز باید بداند وضعیت سفره زیرزمینی چیست و برداشت بی‌رویه چه پیامدی برای آینده خودش خواهد داشت. در مقابل، دستگاه‌های متولی نیز باید مشکلات اقتصادی و معیشتی کشاورزان را در تصمیم‌گیری‌ها لحاظ کنند.

مشارکت زمانی نتیجه می‌دهد که ارتباط دوسویه باشد؛ یعنی هم سیاست‌ها و محدودیت‌ها برای کشاورز توضیح داده شود و هم مشکلات و دیدگاه‌های او در فرآیند تصمیم‌گیری شنیده شود.

تسنیم: بنابراین مدیریت آب زیرزمینی را نمی‌توان صرفاً یک مسئله فنی دانست؟

عابدی: قطعاً. مدیریت منابع آب یک موضوع چندبعدی است. اگر فقط با ابزار قانونی برخورد کنیم اما الگوی کشت اصلاح نشود، مشکل ادامه پیدا می‌کند. اگر آبیاری تحت فشار را توسعه دهیم اما سطح زیرکشت کنترل نشود، صرفه‌جویی ایجادشده ممکن است دوباره در سطح بزرگ‌تری مصرف شود. اگر فناوری‌های جدید داشته باشیم اما داده‌های آنها وارد فرآیند تصمیم‌گیری نشوند، باز هم نتیجه مطلوب به دست نمی‌آید.

بنابراین باید قانون، فناوری، کشاورزی، اقتصاد و مشارکت اجتماعی را در یک چارچوب واحد ببینیم. مدیریت منابع آب زمانی موفق خواهد بود که این حلقه‌ها در کنار هم قرار بگیرند و هر تصمیم با توجه به اثر آن بر سایر بخش‌ها اتخاذ شود.

تسنیم: اگر بخواهید برای کنترل افت آب‌های زیرزمینی لرستان چند اقدام اولویت‌دار پیشنهاد کنید، از کجا باید شروع کرد؟

عابدی: نخستین اولویت، شناخت دقیق وضعیت موجود و کنترل برداشت است. باید بدانیم از هر سفره چه میزان آب برداشت می‌شود و این برداشت چه نسبتی با ظرفیت واقعی منابع دارد. پس از آن، چاه‌های غیرمجاز و برداشت‌های خارج از میزان تعیین‌شده باید شناسایی و کنترل شوند که در این بخش استفاده از فناوری‌های ماهواره‌ای، سنجش از دور و سامانه‌های هوشمند می‌تواند بسیار مؤثر باشد.

اصلاح الگوی کشت و جلوگیری از توسعه محصولات پرآب در مناطق حساس نیز باید دنبال شود. در کنار آن، فناوری‌های آبیاری باید به شکلی مدیریت شوند که افزایش بهره‌وری به افزایش سطح زیرکشت و در نتیجه افزایش برداشت منجر نشود.

موضوع دیگر، تسریع اجرای قانون است. هرچه فاصله میان تخلف و برخورد قانونی کمتر باشد، اثر بازدارندگی بیشتر خواهد بود. در نهایت نیز باید کشاورزان و سایر ذی‌نفعان در مدیریت منابع آب مشارکت داده شوند؛ چون بدون همراهی آنها اجرای بسیاری از سیاست‌ها با دشواری مواجه خواهد شد.

تسنیم: اگر بخواهیم در یک جمع‌بندی، ریشه اصلی بحران آب زیرزمینی لرستان را مشخص کنیم، مهم‌ترین مسئله چیست؟

عابدی: بحران آب زیرزمینی لرستان حاصل یک عامل واحد نیست. تغییر اقلیم و خشکسالی در کنار توسعه کشاورزی، تغییر الگوی کشت، برداشت بیش از ظرفیت، حفر چاه‌های غیرمجاز و ضعف نظام پایش، مجموعه عواملی هستند که یکدیگر را تشدید کرده‌اند.

اما به نظر من یکی از دلایل مهم این بحران، شکاف میان قانون و اجرای قانون است. ما باید از یک طرف قوانین و مقررات را متناسب با شرایط جدید تقویت کنیم و از طرف دیگر، اجرای آنها را سریع‌تر و مؤثرتر کنیم. در کنار این موضوع، استفاده از علم و فناوری روز نیز ضرورت دارد و نظام پایش هوشمند، فناوری‌های ماهواره‌ای، سنجش از دور و هوش مصنوعی می‌توانند کمک کنند تصمیم‌گیری‌ها بر اساس داده‌های دقیق‌تر و به‌روزتر انجام شود.

در نهایت، اگر بخواهیم منابع آب زیرزمینی لرستان را برای آینده حفظ کنیم، باید مدیریت منابع آب را از یک مدیریت بخشی خارج و به سمت مدیریت یکپارچه حرکت کنیم؛ مدیریتی که در آن قانون، فناوری، کشاورزی، اقتصاد و مشارکت اجتماعی در کنار یکدیگر دیده شوند.

انتهای پیام/