به گزارش خبرگزاری تسنیم از بجنورد، خراسان شمالی یکی از مناطق مستعد تولید انگور در کشور است؛ محصولی که هزاران خانوار روستایی و باغدار استان از آن ارتزاق می‌کنند و در شهرستان‌هایی مانند فاروج، شیروان و بجنورد، بخشی از هویت کشاورزی منطقه را شکل داده است. با این حال، فاصله میان حجم تولید و میزان فرآوری و صادرات انگور در استان نشان می‌دهد که «انگور خراسان شمالی» هنوز نتوانسته جایگاه متناسبی با ظرفیت واقعی خود در بازارهای داخلی و خارجی پیدا کند.

آخرین آمار اعلام‌شده از سوی سازمان جهاد کشاورزی خراسان شمالی نشان می‌دهد سالانه حدود 116 هزار تن انگور از باغ‌های استان برداشت می‌شود. سطح باغ‌های انگور نیز حدود 13 هزار و 800 هکتار اعلام شده و حدود 16 هزار و 800 بهره‌بردار در این حوزه فعالیت دارند. در عین حال، ظرفیت صادرات کشمش استان تا 20 هزار تن در سال برآورد شده است؛ ظرفیتی که هنوز با میزان واقعی تولید و صادرات فاصله دارد.  

این اعداد زمانی معنادارتر می‌شوند که بدانیم طبق آمار رسمی، در حال حاضر حدود 8 هزار تن کشمش و 350 تن کنسانتره انگور در استان تولید می‌شود و برای فرآوری انگور تنها چند مجموعه اصلی فعال هستند؛ از جمله 6 واحد تولید کشمش با ظرفیت بیش از 7 هزار تن، یک واحد شیره انگور با ظرفیت 500 تن، یک واحد سرکه با ظرفیت 500 تن و یک واحد کنسانتره با ظرفیت 10 هزار تن. 

یعنی از یک طرف، استان با تولید 116 هزار تن انگور مواجه است و از سوی دیگر، بخش قابل توجهی از محصول یا به شکل تازه‌خوری و خام از استان خارج می‌شود یا به دلیل نبود بازار مناسب، صنایع تبدیلی کافی و زنجیره منسجم صادراتی، با ارزش افزوده پایین به فروش می‌رسد.

انگور هست؛ زنجیره ارزش نیست

مشکل اصلی خراسان شمالی را نمی‌توان صرفاً در میزان تولید جست‌وجو کرد. مسئله مهم‌تر، فاصله میان «تولید» و «ارزش‌آفرینی» است.

رضا اباذری کارشناس بخش باغداری و استاد دانشگاه در این باره به تسنیم گفت: انگور زمانی برای اقتصاد استان مزیت واقعی ایجاد می‌کند که از مرحله باغداری عبور کرده و وارد زنجیره‌ای شامل سورتینگ، بسته‌بندی، سردخانه، کشمش، شیره، سرکه، کنسانتره، آبمیوه، عصاره، محصولات غذایی و در نهایت صادرات شود. اما در خراسان شمالی بخش قابل توجهی از این زنجیره هنوز کامل نشده است.

این مسئله سال‌هاست از سوی مسئولان و فعالان بخش کشاورزی مطرح می‌شود. در گزارش‌های پیشین نیز تأکید شده بود که نبود صنایع تبدیلی موجب شده انگور با کیفیت استان یا به صورت خام و با قیمت پایین فروخته شود یا حتی بخشی از محصول روی تاک‌ها باقی بماند.  

در واقع، مسئله انگور خراسان شمالی کمبود محصول نیست؛ کمبود حلقه‌های بعد از تولید است.

صادرات انگور؛ از ظرفیت 116 هزار تن تا صادرات چند هزار تنی

یکی از روشن‌ترین نشانه‌های ضعف زنجیره صادرات، مقایسه میزان تولید با صادرات است. در سال 1403، مدیر باغبانی سازمان جهاد کشاورزی خراسان شمالی اعلام کرده بود که 4 هزار تن انگور از استان به کشورهای عراق، پاکستان و روسیه صادر شده و پیش‌بینی صادرات به 6 هزار تن نیز وجود داشته است. در همان مقطع، میزان تولید انگور استان بین 120 تا 140 هزار تن برآورد و جایگاه استان در تولید و سطح تاکستان‌های کشور رتبه دهم اعلام شده بود. (ایسنا)

حتی اگر عدد 4 هزار تن صادرات را مبنا قرار دهیم، این میزان در برابر تولید بیش از 100 هزار تنی استان، سهم کوچکی محسوب می‌شود.

از سوی دیگر، در سال 1404 نیز پیش‌بینی صادرات 3 هزار تن انگور به پاکستان، روسیه و سایر کشورها مطرح شد؛ در حالی که مدیر باغبانی استان گفته بود سال قبل از آن 6 هزار تن انگور صادر شده است.  

این نوسان نشان می‌دهد صادرات انگور استان هنوز به یک بازار پایدار و قابل اتکا تبدیل نشده است.

در چنین شرایطی، تولیدکننده با محصولی مواجه است که باید در مدت کوتاهی به بازار عرضه شود و اگر بازار صادراتی یا صنایع تبدیلی نتواند محصول را جذب کند، قدرت چانه‌زنی باغدار به‌شدت کاهش می‌یابد.

روایت باغداران؛ محصولی که باید سریع فروخته شود

باغداران خراسان شمالی سال‌هاست از همین نقطه آسیب می‌بینند؛ محصولی که برای تولید آن ماه‌ها هزینه، آب، نیروی کار، کود، سم و مراقبت صرف شده است، در زمان برداشت با محدودیت بازار مواجه می‌شود.

گزارش‌های میدانی و رسانه‌ای سال‌های گذشته نیز از گلایه انگورکاران استان نسبت به نبود صنعت فرآوری، حمل‌ونقل مناسب و چرخه منسجم بازاریابی حکایت دارد؛ مشکلاتی که موجب شده بخش مهمی از دسترنج باغداران در زنجیره واسطه‌گری از بین برود.  

ایزانلو از باغداران استان اظهار داشت: یکی از مشکلات اصلی، تفاوت کیفیت و نوع انگور است. انگورهای درجه یک و 2 معمولاً امکان عرضه تازه‌خوری و صادرات دارند، اما برای انگورهای درجه پایین‌تر باید بازار فرآوری وجود داشته باشد.

اگر کارخانه‌ای برای تبدیل این محصول به کنسانتره، شیره، سرکه، کشمش یا دیگر فرآورده‌ها وجود نداشته باشد، انگور درجه 3 و 4 عملاً بازار مطمئنی نخواهد داشت.

وی افزود: همین مسئله باعث می‌شود باغدار در فصل برداشت، به جای آنکه تولید خود را مدیریت و برای فروش آن برنامه‌ریزی کند، ناچار به فروش سریع محصول باشد.

کلاهداری؛ انگوری که بازار فرآوری می‌خواهد

یکی از ظرفیت‌های مهم خراسان شمالی، انگور کلاهداری است؛ رقمی که به دلیل ویژگی‌های خاص خود نمی‌تواند مانند انگورهای کشمشی به‌راحتی وارد فرآیند تولید کشمش شود.

سال‌ها قبل مدیران بخش کشاورزی استان تأکید کرده بودند که انگور کلاهداری حدود 40 درصد تولید انگور را تشکیل می‌دهد و به دلیل پوست ضخیم، قابلیت تبدیل‌شدن به کشمش را ندارد و بنابراین ایجاد خطوط فرآوری مناسب برای آن ضروری است. در همان گزارش، کنسانتره و سرکه به عنوان برخی مسیرهای فرآوری این نوع انگور مطرح شده بود.  این موضوع امروز اهمیت بیشتری پیدا کرده است؛ زیرا هرچه بازار تازه‌خوری محدودتر باشد، نیاز به صنایع تبدیلی برای جذب محصول افزایش پیدا می‌کند.

اگر انگور کلاهداری فقط در فصل برداشت به بازار تازه‌خوری متکی باشد، کوچک‌ترین افت قیمت یا کاهش تقاضا می‌تواند مستقیماً به باغدار منتقل شود.

اما اگر همان محصول وارد کارخانه شود، می‌توان از آن محصولاتی با ماندگاری بیشتر و ارزش افزوده بالاتر تولید کرد.

ظرفیت فرآوری وجود دارد؛ اما هنوز فاصله زیاد است

بر اساس آخرین آمار، خراسان شمالی اکنون 6 واحد تولید کشمش با ظرفیت بیش از 7 هزار تن دارد. علاوه بر این، یک واحد شیره انگور، یک واحد سرکه و یک واحد کنسانتره نیز در استان فعال هستند.  

با این حال، تولید سالانه 116 هزار تن انگور نشان می‌دهد ظرفیت موجود هنوز پاسخگوی کل زنجیره تولید نیست.

از سوی دیگر، خود مسئولان بخش کشاورزی نیز تأکید دارند که با توسعه صنایع فرآوری و بازارهای صادراتی می‌توان ظرفیت صادرات کشمش استان را به 20 هزار تن رساند. این موضوع در واقع اعترافی روشن به فاصله میان ظرفیت بالقوه و عملکرد بالفعل استان است.  به بیان دیگر، استان ظرفیت صادرات 20 هزار تن کشمش را دارد، اما تولید فعلی کشمش حدود 8 هزار تن اعلام شده است. بنابراین حتی در بخش کشمش نیز بخش قابل توجهی از ظرفیت بالقوه هنوز فعال نشده است.

احمد گرایلو از فعالان بخش اقتصادی استان در این باره اظهار داشت: یکی دیگر از مشکلات زنجیره انگور، خروج محصول به صورت خام است. در سال‌های گذشته اعلام شده بود که مراکز خرید انگور در بدرانلو بخشی از انگورهای درجه 2 و 3 را خریداری و برای فرآوری به شاهرود ارسال می‌کردند. همچنین وجود 10 سردخانه با ظرفیت مجموع 58 هزار تن و تنها 2 سردخانه ویژه نگهداری انگور مطرح شده بود. 

این یعنی حتی در صورت وجود بازار، بخشی از ارزش افزوده محصول در خارج از استان ایجاد می‌شود. در چنین مدلی، خراسان شمالی تولیدکننده ماده اولیه است اما بخش دیگری از کشور از مرحله فرآوری، بسته‌بندی و فروش نهایی سود می‌برد.

این همان حلقه مفقوده‌ای است که فعالان اقتصادی استان بارها درباره آن هشدار داده‌اند.

از انگور چند محصول می‌توان ساخت؟

انگور تنها محصولی برای تازه‌خوری یا تولید کشمش نیست.کشمش، شیره انگور، سرکه، کنسانتره، آبمیوه، عصاره، پوره، فرآورده‌های غذایی و حتی محصولات جانبی دیگری می‌توانند در یک زنجیره کامل از انگور تولید شوند.

هرکدام از این محصولات نیز بازار متفاوتی دارند.کشمش قابلیت صادرات و ماندگاری بالا دارد؛ کنسانتره می‌تواند ماده اولیه صنایع غذایی باشد؛ شیره و سرکه بازار داخلی و منطقه‌ای دارند و بسته‌بندی مناسب انگور تازه نیز می‌تواند ارزش محصول صادراتی را افزایش دهد.

در خراسان شمالی اما بخش قابل توجهی از تمرکز همچنان روی فروش محصول اولیه است. این در حالی است که مدیران بخش کشاورزی استان نیز توسعه بازارهای هدف، ارتقای استانداردهای تولید، بسته‌بندی مناسب و افزایش کیفیت محصولات را از عوامل افزایش سهم استان در بازارهای داخلی و خارجی عنوان کرده‌اند. 

محمدزاده فعال بخش انگور استان در این باره اظهار داشت: برای صادرات انگور، صرفاً تولید محصول کافی نیست. محصول صادراتی باید سورت، درجه‌بندی، بسته‌بندی، سردسازی و حمل مناسب داشته باشد و استانداردهای بازار مقصد را رعایت کند.

وی افزود: از سوی دیگر، صادرات کشمش نیز نیازمند فرآوری، شست‌وشو، سورتینگ، بسته‌بندی استاندارد، برندینگ و بازاریابی مستمر است. نبود هرکدام از این حلقه‌ها باعث می‌شود محصول استان به جای آنکه با نام و برند خراسان شمالی وارد بازار خارجی شود، از مسیر واسطه‌ها و تجار سایر مناطق به بازار برسد.

در این شرایط، نام خراسان شمالی به عنوان مبدأ ارزشمند یک محصول صادراتی کمتر دیده می‌شود و بخش مهمی از ارزش افزوده نیز خارج از استان ایجاد می‌شود.

یک مقایسه مهم؛ ظرفیت صادرات با واقعیت بازار

آخرین آمار رسمی اعلام‌شده درباره انگور خراسان شمالی یک واقعیت قابل تأمل را نشان می‌دهد: 116 هزار تن تولید سالانه انگور در استان است. در برابر حدود 8 هزار تن تولید سالانه کشمش 350  تن تولید سالانه کنسانتره انگور است و در حالی که ظرفیت صادرات کشمش 20 هزار تن اعلام شده است.  

این فاصله به روشنی نشان می‌دهد که مشکل استان فقط تولید نیست؛ بلکه مسئله اصلی تبدیل تولید به ثروت و ارزآوری است.

اگر حتی بخشی از محصول خامی که اکنون با ارزش پایین عرضه می‌شود، وارد زنجیره فرآوری شود، می‌تواند علاوه بر افزایش درآمد باغداران، زمینه اشتغال جدید، رونق صنایع غذایی و افزایش صادرات غیرنفتی را فراهم کند.

 مسئولان جهاد کشاورزی خراسان شمالی در سال 1405 بر توسعه زنجیره ارزش انگور تأکید کرده‌اند.

جواد همدمیان، مدیر باغبانی سازمان جهاد کشاورزی خراسان شمالی، با اشاره به تولید سالانه 116 هزار تن انگور اعلام کرده است که با توسعه صنایع فرآوری و بازارهای صادراتی، ظرفیت صادرات کشمش استان می‌تواند به 20 هزار تن در سال برسد. وی همچنین توسعه بازارهای هدف، ارتقای استانداردها، بسته‌بندی و افزایش کیفیت را از الزامات افزایش سهم استان در بازارهای خارجی دانسته است.  

اسماعیل محمودآبادی، رئیس سازمان جهاد کشاورزی خراسان شمالی، نیز در مردادماه امسال در نشست بررسی راهکارهای توسعه صادرات انگور و کشمش، بر برنامه‌ریزی برای مدیریت بازار و توسعه صادرات تأکید کرده و اعلام کرده است که برای مدیریت بازار و توسعه صادرات بیش از 75 هزار تن انگور تولیدی استان، برنامه‌ریزی با مشارکت دستگاه‌های اجرایی و بخش خصوصی انجام شده است. 

این اظهارات نشان می‌دهد موضوع صادرات و فرآوری انگور اکنون در سطح مدیریت ارشد بخش کشاورزی استان نیز به عنوان یک مسئله جدی دنبال می‌شود.

انتهای پیام/311/.