بازخوانی میراث علامه مجلسی در آیینه مستشرقان
- اخبار استانها
- اخبار اصفهان
- 31 مرداد 1405 - 11:43
به گزارش خبرگزاری تسنیم از اصفهان، حجتالاسلام احمد عبداللهینژاد در مراسم افتتاحیه مدرسه تابستانه «بازخوانی میراث علامه مجلسی در آیینه مستشرقان» با اشاره به جایگاه علامه محمدباقر مجلسی در تاریخ علمی و فرهنگی ایران، شخصیت او را فراتر از یک محدث برجسته دانست و بر ابعاد علمی، فرهنگی، اجتماعی و تمدنی فعالیتهای وی تأکید کرد.
وی افزود: علامه مجلسی در دوره صفویه توانست بخشی مهم از معارف شیعه را از محدوده محافل تخصصی خارج کند و در دسترس عموم جامعه قرار دهد.
مدیر حوزههای علمیه خواهران استان اصفهان با اشاره به پیوند میان فعالیتهای علمی علامه مجلسی و تحولات اجتماعی دوره صفوی، اظهار کرد: نقش وی در تقویت هویت شیعی و شکلگیری فرهنگ عمومی شیعه در ایران مهم است. در این نگاه، علامه مجلسی تنها گردآورنده احادیث نبود، بلکه در فرایندی گسترده برای تثبیت و تبیین هویت دینی و فرهنگی جامعه شیعی نقش داشت.
وی همچنین بر جایگاه اصفهان در تاریخ تشیع و فرهنگ ایرانی تأکید و بیان کرد: توجه به میراث علامه مجلسی، بخشی از مسئولیت علمی و فرهنگی این شهر به شمار میرود. بر اساس مطالب مطرحشده در این نشست، نام علامه مجلسی با هویت علمی و فرهنگی اصفهان پیوندی عمیق دارد و بزرگداشت او باید از سطح مراسم مناسبتی فراتر رفته و به پژوهشهای مستند و روشمند منجر شود.
رئیس بنیاد بینالمللی امامت در ادامه، در سخنرانی خود با عنوان «علامه مجلسی و نقش ایشان در شناخت تشیع به جهانیان»، علامه مجلسی را نقطه عطفی در تاریخ فکر و فرهنگ شیعه معرفی کرد و گفت: با وجود شهرت گسترده علامه مجلسی، شخصیت، روش علمی، عملکرد اجتماعی و پیامدهای تاریخی فعالیتهای او همچنان بهطور کامل شناخته نشده است.
آیتالله محمدتقی سبحانی مهمترین ارمغان علامه مجلسی برای جامعه شیعه و جامعه اسلامی را در چند محور شامل احیای قرآن و حدیث، نظاممند کردن میراث شیعه، عمومیسازی معارف دینی و پیوند دادن تشیع با جامعه و دولت دانست و ادامه داد: علامه مجلسی در شرایطی تاریخی به میدان آمد که میراث شیعه در شاخههای گوناگون فقهی، حدیثی، فلسفی، عرفانی و کلامی پراکنده بود و نیازمند گردآوری، تنظیم و عرضهای جامع به جامعه علمی و عمومی بود.
وی چهار رویکرد را از عوامل شکلگیری تصویرهای ناقص از علامه مجلسی برشمرد و خاطرنشان کرد: مدرنیستها و روشنفکران سکولار، روشنفکران دینی، باطنگرایان و قرائتهای صوفیانه از تشیع و همچنین نگاه محدود درونحوزوی که مجلسی را صرفاً محدث و گردآورنده حدیث میداند.
آیتالله سبحانی با بیان اینکه هیچیک از این قرائتها بهتنهایی نمیتواند جایگاه واقعی علامه مجلسی را توضیح دهد و گفت: مجلسی در خلأ تاریخی پدید نیامد و پیش از او نیز قرائتهای مختلفی از تشیع وجود داشت، اما اهمیت کار او در این بود که توانست عناصر گوناگون میراث شیعه را در قالبی جامع، منسجم و قابل استفاده برای گروههای مختلف جامعه گردآوری کند.
وی «بحارالانوار» را صرفاً مجموعهای انبوه از روایات ندانست، بلکه آن را نوعی جامعنگاری و دستگاهمند کردن میراث شیعه توصیف کرد و افزود: بحارالانوار در کنار گردآوری منابع روایی، زمینهای برای شناخت ساختار معرفتی تشیع فراهم میکند و در بسیاری از موارد، با طرح مسائل، اختلافها و تعارضهای موجود، مسیر پژوهشهای بعدی را نیز باز میگذارد.
آیتالله سبحانی همچنین از تلاش علامه مجلسی برای شرح و تحلیل منابع روایی، ارائه نظامی توصیفی از میراث شیعه، سادهسازی دانش دینی و گسترش سواد و فرهنگ شیعی در میان طبقات مختلف اجتماعی سخن گفت و بیان کرد: نقش او در عمومیسازی معارف تشیع، یکی از مهمترین ابعاد کمتر دیدهشده شخصیت وی است.
پروفسور اندرو نیومن، پژوهشگر مطالعات ایران و تشیع با اشاره به سابقه آشناییاش با ایران از سال 1974 و تجربه تدریس زبان انگلیسی در شهرهای تهران، کرمانشاه و مشهد گفت: بیش از دو دهه با آثار علامه مجلسی کار کرده است. با این حال، او بر دشواری شناخت کامل شخصیت و اندیشه مجلسی تأکید کرد و مطالعات مربوط به وی را همچنان نیازمند پژوهشهای گستردهتر دانست.
وی بیان کرد: بخشی از پژوهشهای قدیمی غربی بر این پیشفرض استوار بودهاند که دین، بهویژه در ایران، در مسیر مدرنیته بهتدریج از میان میرود یا به حاشیه رانده میشود؛ پیشفرضی که تحولات سیاسی و اجتماعی ایران در دهههای اخیر، نادرستی آن را آشکار کرده است.
نیومن تصریح کرد: در بسیاری از مطالعات پیشین، تشیع با تصوف یکی گرفته میشد و تشیع اصیل، پدیدهای باطنی، غیرسیاسی و جدا از ساختارهای اجتماعی و حکومتی تلقی میشد. در چنین چارچوبی، علامه مجلسی نیز اغلب بهعنوان شخصیتی ظاهرگرا، سیاسی و مخالف فلسفه و تصوف معرفی شده و حتی مسئولیتهایی در ارتباط با افول صفویه به او نسبت داده شده است.
این پژوهشگر تأکید کرد: برخی مطالعات بیش از آنکه درباره خود علامه مجلسی یا واقعیت تاریخی عصر صفوی باشند، درباره پیشفرضها و چارچوب فکری نویسندگانشان اطلاعات میدهند.
وی خاطرنشان کرد: برای فهم دقیقتر نقش مجلسی باید به منابع دستاول مراجعه کرد و او را در متن کلی ایران عصر صفوی مورد مطالعه قرار داد، نه اینکه شخصیتش صرفاً در قالب یک عامل سیاسی یا مذهبی در روند افول صفویه تحلیل شود.
نیومن همچنین با اشاره به تغییر فضای مطالعات ایران و تشیع پس از انقلاب اسلامی گفت: بازگشت دین به متن تحولات سیاسی و اجتماعی، پژوهشگران غربی را با واقعیتی مواجه کرد که با پیشبینیهای سکولاریستی پیشین سازگار نبود. به همین دلیل، بازنگری در روشها و پیشفرضهای مطالعات مربوط به تشیع و علامه مجلسی ضروری است.
حجتالاسلام مرتضی مداحی نیز در سخنرانی آنلاین خود به معرفی و نقد کتاب «اسلام بدون الله» اثر کالین ترنر پرداخت و با اشاره به دانشگاهی بودن این اثر و برخورداری آن از ارجاعات متعدد، بر ضرورت نقد علمی و مستند کتاب تأکید کرد و گفت: آثار دانشگاهی، حتی در صورت وجود خطا یا پیشفرض نادرست، باید با استدلال و مراجعه به منابع مورد بررسی قرار گیرند.
مداحی بیان کرد: کتاب ترنر تصویری منفی از علامه مجلسی ارائه میکند و او را شخصیتی متعصب، بیرحم و ظاهرگرا معرفی میکند. در این کتاب، مجلسی همچنین بهعنوان گردآورندهای جهتدار تصویر شده که احادیث را در راستای منافع صفویه گردآوری کرده و در فرایند سیاسی و مذهبی منتهی به سقوط این سلسله نقش داشته است.
وی افزود: از دیگر ادعاهای مطرحشده در کتاب، حرکت تشیع از خداگرایی به امامگرایی و معرفی علامه مجلسی بهعنوان نماینده تشیع ظاهرگراست.
مداحی در نقد این دیدگاه گفت: چنین تصویری با بررسی دقیقتر آثار علامه مجلسی سازگار نیست و نمیتوان وی را در چارچوب اخباریگری افراطی یا مخالفت مطلق با عقل و اجتهاد قرار داد.
وی با اشاره به آثار علامه مجلسی، بر وجود نشانههای متعدد توجه او به اجتهاد، قرآن، مباحث عقلی و ارزیابی منابع تأکید کرد و افزود: مجلسی در منازعه اخباری و اصولی، موضعی میانه داشت. اگرچه علامه به میراث حدیثی توجه ویژهای نشان میداد، اما این امر به معنای پذیرش بیقیدوشرط همه روایات یا بیاعتنایی به اعتبارسنجی منابع نبود.
مداحی همچنین از این دیدگاه دفاع کرد که بحارالانوار را نباید گردآوری بیضابطه و جهتدار احادیث دانست و تصریح کرد: علامه مجلسی در موارد مختلف درباره اعتبار منابع، انتساب کتابها و دشواری پذیرش برخی روایات اظهارنظر کرده است. علت گردآوری گسترده این میراث نیز نگرانی از نابودی نسخهها و از میان رفتن منابع حدیثی در دورهای بود که صنعت چاپ در ایران رواج گسترده نداشت.
وی در ادامه، نقش اخباریان را در حفظ، شرح، ترجمه و فارسیسازی میراث حدیثی مهم دانست و خاطرنشان کرد: این نقش در برخی پژوهشهای غربی نادیده گرفته شده است. برای ارزیابی درست فعالیت علامه مجلسی باید شرایط تاریخی، وضعیت نسخههای خطی، نیازهای فرهنگی جامعه و نقش آثار او در انتقال معارف شیعی را همزمان در نظر گرفت.
رئیس دفتر مرجع عالیقدر آیتالله مظاهری نیز در بخش پایانی مدرسه تابستانه، با اشاره به ضرورت استمرار این مطالعات، اهداف کنگره بینالمللی علامه مجلسی را تشریح کرد و گفت: نخستین هدف این کنگره زدودن تحریف و مظلومیت از چهره علامه مجلسی است و بخشی از تصویرهای ارائهشده درباره این عالم شیعی، حاصل برداشتهای ناقص، داوریهای غیرمستند یا تکرار نقدهای قدیمی است.
محمدحسن مظاهری با اشاره به اینکه معرفی درست و جامع علامه مجلسی، دومین هدفی بود، بیان کرد: معرفی علامه باید همه ابعاد شخصیت علمی، فرهنگی، اجتماعی و تمدنی او را دربر بگیرد و از تقلیل وی به یک گردآورنده حدیث یا چهرهای صرفاً سیاسی پرهیز شود.
وی سومین هدف کنگره را تحقیق نهایی و نشر مجدد آثار علامه مجلسی اعلام کرد و گفت: آثاری همچون بحارالانوار، مرآةالعقول، ملاز الاخیار، حلیةالمتقین و رسالههای فارسی و عربی علامه نیازمند بررسی، تصحیح و عرضه دوباره هستند.
رئیس دفتر مرجع عالیقدر آیتاللهالعظمی مظاهری توضیح داد: آثار علامه مجلسی را میتوان در سه بخش اصلی پیگیری کرد؛ بخش نخست بحارالانوار است که به تحقیق نهایی، تنظیم شناسنامه روایات و استخراج کامل منابع نیاز دارد؛ بخش دوم شرحها و تعلیقات او بر کتابهای اربعه، از جمله مرآةالعقول و ملاز الاخیار را شامل میشود؛ و بخش سوم نیز رسالهها، تکنگاریها و آثار فارسی و عربی مانند حلیةالمتقین را دربرمیگیرد.
مظاهری از تشکیل شورای علمی، تهیه اطلس جامع موضوعات آثار علامه مجلسی، تدوین کتابشناسی، جمعآوری نسخهها و بررسی و پاسخ علمی به نقدهای داخلی و دیدگاههای مستشرقان خبر داد و تصریح کرد: برگزاری کنگره جهانی و بینالمللی علامه مجلسی طی حدود سه سال آینده، پس از آمادهسازی زیرساختهای علمی و پژوهشی، انتشار نمونههایی از آثار علامه و به ثمر رسیدن پژوهشهای انتقادی دنبال خواهد شد.
وی افزود: پیش از برگزاری کنگره، نشستهای مقدماتی و جلسات داخلی برگزار میشود تا زمینه برای شکلگیری یک حرکت علمی منسجم فراهم شود. انتشار برخی آثار علامه بهعنوان نمونه، عرضه پژوهشهای جدید درباره شخصیت و آثار او و پاسخگویی علمی به نقدهای مطرحشده، از جمله اقداماتی است که باید در این دوره انجام گیرد.
مدرسه تابستانه «بازخوانی میراث علامه مجلسی در آیینه مستشرقان» با هدف بررسی جایگاه علمی، فرهنگی و تمدنی علامه محمدباقر مجلسی و بازخوانی دیدگاههای شرقشناسان درباره تشیع و عصر صفوی در اصفهان برگزار شد.
این مدرسه تابستانه در دو نوبت صبح و عصر، با حضور و مشارکت استادان حوزه و دانشگاه و بهصورت حضوری و مجازی برگزار شد و طی آن، ابعاد مختلف شخصیت علامه مجلسی، نقش او در احیای میراث حدیثی شیعه، نسبت وی با تحولات عصر صفوی و نقد روایتهای رایج در مطالعات غربی درباره تشیع مورد بررسی قرار گرفت.
انتهای پیام/163